Đoạn văn thuyết minh về danh lam, đồ vật hay loài vật đều cung cấp tri thức khách quan, nhưng mỗi nhóm có một trật tự trình bày quen thuộc: danh lam đi theo vị trí, lịch sử, kiến trúc, giá trị; đồ vật đi theo nguồn gốc, cấu tạo, công dụng, cách dùng; loài vật đi theo hình dáng, tập tính, môi trường sống, ích lợi. Nhận ra trật tự ấy là nhận ra đoạn văn đang thuyết minh, kể cả khi nó xen nét tả.
Ba nhóm đối tượng này chiếm phần lớn ngữ liệu thuyết minh trong đề đọc hiểu cấp THCS và cũng hay xuất hiện ở văn bản thông tin cấp THPT. Bài này lần lượt đi qua từng nhóm, kèm đoạn ví dụ tự viết, rồi chỉ ra chỗ dễ nhầm và cách trả lời.
Điểm chung của ba nhóm đối tượng
Dù là một ngôi chùa cổ, một cái phích nước hay một con trâu, đoạn thuyết minh đều trả lời cùng một bộ câu hỏi: đối tượng là gì, có từ bao giờ, gồm những gì, có đặc điểm gì nổi bật, có giá trị hay công dụng gì với con người. Thứ tự và độ dài của từng phần thay đổi theo đối tượng, nhưng bộ câu hỏi thì gần như cố định.
Điểm chung thứ hai là ngôn ngữ: từ ngữ chỉ vị trí, kích thước, chất liệu, thời gian; thuật ngữ của lĩnh vực liên quan (kiến trúc, cơ khí, sinh học); câu trần thuật khẳng định. Người viết đứng ở vị trí người hiểu biết, nói những điều ai tìm hiểu cũng xác nhận được.
Điểm chung thứ ba là cách xen yếu tố kết hợp. Với danh lam, hay xen miêu tả cảnh quan và truyền thuyết. Với đồ vật, hay xen một kỉ niệm hoặc dùng nhân hoá cho đồ vật tự giới thiệu. Với loài vật, hay xen một nét tả dáng điệu hoặc câu ca dao, tục ngữ có nhắc đến con vật. Các yếu tố này không làm đổi phương thức chính khi chúng chỉ là điểm xuyết.
Thuyết minh về danh lam, di tích
Trật tự quen thuộc. Vị trí địa lí; lịch sử hình thành và các lần trùng tu; kiến trúc, bố cục không gian từ cổng vào trong; hiện vật, cảnh quan; giá trị lịch sử, văn hoá; việc bảo tồn hiện nay. Bố cục theo không gian là đặc trưng dễ thấy nhất.
Từ ngữ đặc trưng. Tọa lạc tại, được xây dựng vào, trải qua nhiều lần trùng tu, gồm các hạng mục, được công nhận là, có giá trị. Các từ này mang tính thông báo, không bộc lộ cảm xúc.
Ví dụ tự viết. "Đình làng là nơi thờ thành hoàng và là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng xã người Việt. Nhiều ngôi đình được dựng bằng gỗ, mái lợp ngói, đầu đao cong vút, bên trong có hệ thống cột, kèo chạm khắc. Đình thường có sân rộng phía trước để tổ chức hội làng." Đoạn văn nêu chức năng, cấu trúc, không gian: thuyết minh.
Chỗ dễ nhầm. Nếu đoạn văn chỉ tả mái đình rêu phong dưới nắng chiều và tâm trạng người về thăm, đó là miêu tả kết hợp biểu cảm, dù đối tượng vẫn là đình làng.
Thuyết minh về đồ vật
Trật tự quen thuộc. Nguồn gốc, xuất xứ; cấu tạo theo từng bộ phận; nguyên lí hoạt động; công dụng; cách sử dụng và bảo quản; vị trí của đồ vật trong đời sống. Đồ vật thủ công thì thêm phần nguyên liệu và cách làm.
Từ ngữ đặc trưng. Gồm, có cấu tạo, được làm bằng, hoạt động theo nguyên lí, dùng để, khi sử dụng cần, nên bảo quản ở. Phương pháp phân tích cấu tạo rất hay gặp ở nhóm này.
Ví dụ tự viết. "Chiếc phích nước gồm vỏ phích và ruột phích. Ruột phích là hai lớp thuỷ tinh, giữa hai lớp là khoảng chân không, mặt trong tráng lớp bạc để hạn chế nhiệt thoát ra. Nhờ vậy nước nóng trong phích giữ được nhiệt nhiều giờ. Khi dùng, tránh va đập mạnh vì ruột phích dễ vỡ." Có cấu tạo, nguyên lí, công dụng, lưu ý: thuyết minh.
Chỗ dễ nhầm. Đồ vật tự xưng "mình" kể về cuộc đời của nó (biện pháp nhân hoá) vẫn có thể là thuyết minh nếu nội dung nó "kể" là cấu tạo, công dụng. Nếu nó kể những chuyện vui buồn với chủ nhân, không có tri thức, thì đó là tự sự.
Thuyết minh về loài vật, loài cây
Trật tự quen thuộc. Tên gọi và phân loại; đặc điểm hình dáng; tập tính, thức ăn, sinh sản; môi trường sống, phân bố; ích lợi hoặc tác hại với con người; vị trí trong văn hoá. Nhóm này dùng nhiều thuật ngữ sinh học ở mức phổ thông.
Từ ngữ đặc trưng. Thuộc họ, có thân, có lá, sống ở, kiếm ăn bằng cách, sinh sản bằng, thường gặp ở, mang lại lợi ích. Số liệu về kích thước, tuổi thọ hay được dùng; trong ví dụ học tập, nên hiểu là giả định.
Ví dụ tự viết. "Con trâu là vật nuôi gắn bó với nghề trồng lúa nước. Trâu có thân hình to khoẻ, sừng cong, da màu xám đen, ít tuyến mồ hôi nên thích đầm mình dưới nước vào những ngày nóng. Trâu được dùng để cày bừa, kéo xe; phân trâu dùng bón ruộng." Có đặc điểm, tập tính kèm giải thích, công dụng: thuyết minh.
Chỗ dễ nhầm. Đoạn kể con trâu của nhà em đã cùng em lớn lên, buổi chiều nào em cũng cưỡi trâu thả diều, là tự sự kết hợp biểu cảm. Đoạn tả dáng trâu thong thả gặm cỏ trên bờ đê lúc hoàng hôn là miêu tả.
Bảng tra trật tự trình bày ba nhóm
Bảng dưới gom trật tự phổ biến của ba nhóm đối tượng. Gặp một đoạn văn, thấy nó đi theo một trong ba cột là có căn cứ để nói đoạn văn đang thuyết minh.
| Danh lam, di tích | Đồ vật | Loài vật, loài cây |
|---|---|---|
| Vị trí, cách đi đến | Nguồn gốc, xuất xứ | Tên gọi, phân loại |
| Lịch sử, các lần trùng tu | Cấu tạo từng bộ phận | Hình dáng, kích thước |
| Kiến trúc, bố cục không gian | Nguyên lí hoạt động | Tập tính, thức ăn, sinh sản |
| Hiện vật, cảnh quan | Công dụng | Môi trường sống, phân bố |
| Giá trị lịch sử, văn hoá | Cách dùng, bảo quản | Ích lợi với con người |
| Bảo tồn hiện nay | Vị trí trong đời sống | Vị trí trong văn hoá |
Trong một đoạn trích ngắn, thường chỉ thấy hai hoặc ba dòng của một cột. Như vậy đã đủ làm căn cứ; khi trả lời, hãy gọi tên các phần đó bằng lời của ngữ liệu.
Bài giới thiệu danh lam khác du kí, tuỳ bút ở đâu
Danh lam là đối tượng dễ gây nhầm nhất, vì cùng một nơi chốn có thể được viết bằng ba loại văn bản rất khác nhau: bài giới thiệu (thông tin), bài du kí (ghi chép hành trình), bài tuỳ bút (cảm xúc, suy tưởng). Đề đọc hiểu dùng cả ba, nên chỉ nhìn tên địa danh trong ngữ liệu là chưa đủ.
Bài giới thiệu ẩn người viết, đi theo trật tự không gian hoặc lịch sử, ưu tiên số liệu, mốc thời gian, tên gọi các hạng mục. Phương thức chính là thuyết minh. Bài du kí có người viết hiện diện như một lữ khách: sáng hôm ấy đi từ đâu, gặp ai, thấy gì, nghĩ gì; trật tự là trật tự của chuyến đi. Phương thức thường được xác định là tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm, đôi khi kèm thông tin. Bài tuỳ bút để cảm xúc và liên tưởng dẫn đường, câu văn giàu hình ảnh, nhịp điệu; phương thức chính thường là biểu cảm.
Ví dụ tự viết, cùng nói về một ngọn tháp cổ. Câu giới thiệu: "Tháp được xây bằng gạch nung, cao nhiều tầng, mỗi tầng thu nhỏ dần lên đỉnh." Câu du kí: "Leo hết bậc đá cuối cùng thì trời vừa sáng, cả nhóm dừng lại thở dốc dưới chân tháp." Câu tuỳ bút: "Đứng trước ngọn tháp nghìn năm, bỗng thấy đời người ngắn như một hơi gió." Ba câu, ba phương thức, chung một đối tượng. Với đoạn trích dài hơn, hãy xem loại câu nào chiếm phần lớn.
Cách trả lời câu hỏi với ba nhóm ngữ liệu này
Câu hỏi phương thức: nêu "thuyết minh", sau đó nêu đối tượng thuộc nhóm nào và các phần thông tin có trong đoạn. Ví dụ với ngữ liệu chiếc phích: "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn giới thiệu cấu tạo của phích nước (vỏ phích, ruột phích hai lớp thuỷ tinh), giải thích nguyên lí giữ nhiệt và nêu lưu ý khi sử dụng, với ngôn ngữ khách quan, chính xác."
Câu hỏi thông tin chính: tóm tắt theo đúng trật tự của đoạn, mỗi phần một cụm ngắn. Câu hỏi về trình tự trình bày: với danh lam thường là trình tự không gian, với đồ vật là trình tự từ cấu tạo đến công dụng, với loài vật là từ đặc điểm đến ích lợi. Câu hỏi về yếu tố kết hợp: chỉ ra câu tả hoặc câu kể xen vào, nêu vai trò làm sinh động, gần gũi.
Với danh lam, đề đôi khi hỏi thông điệp về bảo tồn. Đây là câu hỏi mở, bạn có thể trả lời bằng ý kiến riêng ngắn gọn, nhưng nhớ rằng phần ý kiến của mình không làm thay đổi phương thức của ngữ liệu. Ngữ liệu thuyết minh vẫn là thuyết minh, dù câu hỏi phía sau mời bạn bày tỏ suy nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn văn giới thiệu một danh lam là phương thức gì?
Thường là thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp tri thức về vị trí, lịch sử, kiến trúc và giá trị của danh lam. Nếu xen vài câu tả cảnh thì đó là yếu tố miêu tả kết hợp, phương thức chính vẫn là thuyết minh.
Thuyết minh đồ vật thường trình bày theo trật tự nào?
Thường đi từ nguồn gốc, cấu tạo từng bộ phận, nguyên lí hoạt động đến công dụng, cách dùng và bảo quản. Đồ thủ công có thêm phần nguyên liệu và cách làm. Phương pháp phân tích cấu tạo rất hay gặp.
Đồ vật tự xưng mình kể chuyện có phải thuyết minh không?
Còn tuỳ nội dung. Nếu đồ vật tự giới thiệu cấu tạo, công dụng, cách dùng thì vẫn là thuyết minh có dùng nhân hoá. Nếu đồ vật kể những kỉ niệm vui buồn với chủ, không có tri thức khách quan, thì là tự sự.
Đoạn văn về con vật nuôi trong nhà là thuyết minh hay tự sự?
Nếu đoạn văn nêu đặc điểm, tập tính, công dụng chung của loài thì là thuyết minh. Nếu kể chuyện con vật của gia đình em với những sự việc cụ thể, kỉ niệm riêng thì là tự sự, thường kết hợp biểu cảm.
Khi trả lời có cần nêu đoạn văn thuộc nhóm đối tượng nào không?
Không bắt buộc, nhưng nêu đối tượng và các phần thông tin như cấu tạo, công dụng hay vị trí, lịch sử sẽ giúp căn cứ rõ ràng. Người chấm thấy bạn hiểu vì sao đoạn văn là thuyết minh chứ không chỉ đoán.