PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức thuyết minh

Thuyết minh khác miêu tả thế nào: tri thức khách quan và cảm nhận riêng

Thuyết minh cho biết đối tượng là gì, gồm gì, dùng ra sao; miêu tả vẽ ra hình ảnh qua cảm nhận người viết. Bảng so sánh, cặp ví dụ và mẹo phân biệt nhanh.

Vietnamese middle school pupil sketching a lotus flower in a pond beside the schoolyard while a classmate measures a leaf with a ruler, seen from behind, gentle morning light

Thuyết minh và miêu tả khác nhau ở mục đích và cách nhìn: thuyết minh trình bày tri thức khách quan, đúng với mọi đối tượng cùng loại, để người đọc hiểu; miêu tả vẽ ra hình ảnh cụ thể qua cảm nhận của người viết, để người đọc thấy như đang nhìn tận mắt. Một câu thuyết minh có thể kiểm chứng đúng sai, còn một câu miêu tả gắn với điểm nhìn, cảm giác và khoảnh khắc riêng.

Hai phương thức này hay bị nhầm nhất vì cùng nói về đồ vật, loài vật, cảnh vật và cùng dùng nhiều từ chỉ đặc điểm. Bài này đưa ra năm điểm khác nhau, các cặp ví dụ tự viết đặt cạnh nhau, bảng so sánh và cách xử lý đoạn văn trộn cả hai.

Hai câu hỏi khác nhau mà mỗi phương thức trả lời

Cách nhanh nhất để tách thuyết minh khỏi miêu tả là hỏi xem đoạn văn đang trả lời câu hỏi nào. Thuyết minh trả lời câu hỏi "Đối tượng này là gì, có đặc điểm gì, có ích gì, dùng ra sao?". Miêu tả trả lời câu hỏi "Đối tượng này trông, nghe, ngửi, chạm vào thấy thế nào, ở khoảnh khắc này, trong mắt người viết?".

Câu hỏi thứ nhất có đáp án chung cho mọi người. Một nhà sinh vật học và một học sinh lớp bảy, nếu cùng tìm hiểu đúng, sẽ cùng nói rằng cây sen sống ở nước, lá to, có cuống dài, hoa nở vào mùa hè. Câu hỏi thứ hai thì mỗi người một đáp án: người này thấy đầm sen buổi sáng "mát rượi, thơm ngai ngái", người kia thấy "hồng rực dưới nắng trưa". Cả hai đều đúng, vì miêu tả là cái thấy của từng người.

Từ đây rút ra một mẹo kiểm tra: thử thay người viết bằng một người khác. Nếu nội dung gần như không đổi, đó là thuyết minh. Nếu nội dung đổi theo người, theo lúc, theo tâm trạng, đó là miêu tả. Mẹo này đặc biệt có ích khi đoạn văn dùng nhiều tính từ, vì tính từ xuất hiện ở cả hai phương thức.

Năm điểm khác nhau cốt lõi

Đối tượng chung hay cái riêng cụ thể. Thuyết minh nói về loài, loại: "Con trâu là vật nuôi quen thuộc ở nông thôn". Miêu tả nói về một cá thể ở một lúc: "Con trâu nhà bác Tư đứng gặm cỏ bên bờ đê, đuôi phe phẩy đuổi ruồi".

Tri thức hay cảm nhận. Thuyết minh đưa ra hiểu biết đã được xác nhận. Miêu tả đưa ra ấn tượng của giác quan và có thể pha chút cảm xúc.

Ngôn ngữ chính xác hay ngôn ngữ gợi hình. Thuyết minh dùng thuật ngữ, số liệu, từ ngữ có nghĩa rõ ràng. Miêu tả dùng nhiều từ tượng hình, tượng thanh, so sánh và nhân hoá để gợi ra hình ảnh, âm thanh.

Trật tự logic hay trật tự quan sát. Thuyết minh đi theo trật tự của tri thức: khái niệm, cấu tạo, công dụng. Miêu tả đi theo đường đi của mắt nhìn: từ xa đến gần, từ bao quát đến chi tiết, từ cảnh đến người.

Có đúng sai hay chỉ có sinh động hay nhạt. Một câu thuyết minh có thể sai, ví dụ ghi nhầm mùa hoa nở. Một câu miêu tả hiếm khi "sai", chỉ có thể sinh động hoặc nhạt nhẽo. Đây là phép thử rất dễ dùng khi phân vân.

Đặt cạnh nhau: ba cặp ví dụ tự viết

Cặp một, về cây bàng. Thuyết minh: "Cây bàng là cây thân gỗ, tán rộng, lá to hình trứng ngược. Vào mùa đông, lá bàng chuyển đỏ rồi rụng; sang xuân, cây đâm chồi mới." Miêu tả: "Cuối đông, cây bàng góc sân trường đỏ rực như ai thắp lửa, mỗi cơn gió qua lại thả xuống vài chiếc lá to bằng bàn tay, rơi lộp độp trên nền gạch."

Cặp hai, về chợ quê. Thuyết minh: "Chợ phiên vùng cao thường họp theo chu kì vài ngày một lần, là nơi trao đổi nông sản, vật dụng và gặp gỡ của người dân nhiều bản." Miêu tả: "Từ sáng sớm, con dốc dẫn vào chợ đã rộn tiếng vó ngựa, váy áo sặc sỡ nối nhau như một dòng suối màu chảy xuống thung lũng."

Cặp ba, về chiếc xe đạp. Thuyết minh: "Xe đạp gồm khung, bánh xe, bộ truyền động, hệ thống phanh và tay lái. Khi người lái đạp, lực truyền qua xích làm bánh sau quay." Miêu tả: "Chiếc xe đạp cũ của ông nước sơn đã bạc, đi đâu cũng kêu cót két, nhưng tay lái vẫn sáng bóng vì ngày nào ông cũng lau."

Trong mỗi cặp, câu thuyết minh có thể đem đi kiểm tra trong sách, còn câu miêu tả là bức tranh riêng ở một nơi, một lúc. Lưu ý câu miêu tả ở cặp một có phép so sánh "như ai thắp lửa": đây là so sánh tu từ, một dấu hiệu nữa của miêu tả.

Bảng so sánh nhanh thuyết minh và miêu tả

Bảng sau có thể chép vào vở để ôn. Khi làm đề, đối chiếu đoạn văn với từng dòng, cột nào khớp nhiều hơn là phương thức chính.

Tiêu chíThuyết minhMiêu tả
Mục đíchGiúp người đọc hiểu đúng về đối tượngGiúp người đọc hình dung, cảm nhận đối tượng
Đối tượngLoài, loại, khái niệm chungMột sự vật cụ thể ở một thời điểm
Nội dungTri thức khách quan, kiểm chứng đượcẤn tượng giác quan, cảm nhận riêng
Ngôn ngữChính xác, thuật ngữ, số liệuGợi hình, tượng hình, tượng thanh, tu từ
Trật tựKhái niệm, cấu tạo, công dụng; các bướcTheo điểm nhìn, không gian quan sát
Người viếtẨn mình, trung tínhCó mặt qua cái nhìn, có thể pha cảm xúc

Bảng chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều quyết định vẫn là câu hỏi mục đích: đoạn văn được viết ra để người đọc hiểu, hay để người đọc thấy.

Khi đoạn văn trộn cả thuyết minh lẫn miêu tả

Văn bản thuyết minh viết hay thường xen một vài nét miêu tả để người đọc dễ hình dung. Ngược lại, một bài văn tả cảnh đôi khi có câu cung cấp thông tin. Cách xử lý là xem phần nào chiếm phần lớn và phục vụ cho phần nào.

Ví dụ tự viết: "Vịnh biển ở đây có hàng trăm hòn đảo đá vôi lớn nhỏ, được hình thành qua quá trình xâm thực kéo dài hàng triệu năm. Nhiều đảo có hang động với nhũ đá rủ xuống. Lúc hoàng hôn, mặt nước nhuộm màu hồng tím, những hòn đảo như đàn voi đang lội ra khơi." Hai câu đầu cung cấp tri thức về số lượng, nguồn gốc, đặc điểm địa chất. Câu cuối là miêu tả, có so sánh tu từ. Mục đích chung là giới thiệu vịnh biển, nên phương thức chính là thuyết minh, kết hợp miêu tả.

Ngược lại, nếu đoạn văn có năm câu tả màu nước, ánh nắng, tiếng sóng và chỉ một câu nhắc "vịnh có hàng trăm hòn đảo", thì phương thức chính là miêu tả, còn câu thông tin chỉ là chất liệu cho bức tranh. Đừng đếm câu một cách máy móc, nhưng tỉ lệ nội dung và mục đích luôn là hai thứ cần nhìn cùng lúc.

Khi trả lời đoạn trộn, hãy nêu rõ cả hai: phương thức chính là gì, phương thức kết hợp là gì, mỗi bên một căn cứ. Câu trả lời như vậy vừa đúng với câu hỏi "phương thức chính", vừa đủ cho câu hỏi "các phương thức".

Lỗi hay gặp khi phân biệt và cách sửa

Thấy nhiều tính từ là chọn miêu tả. Tính từ "cao, to, xanh, dài" xuất hiện cả trong thuyết minh. Hãy xem tính từ ấy mô tả đặc điểm chung của loài hay ấn tượng của một lúc. "Lá sen to, hình tròn" là thuyết minh; "lá sen xanh mướt, đọng những hạt sương long lanh" là miêu tả.

Thấy đối tượng là cảnh đẹp là chọn miêu tả. Bài giới thiệu danh lam vẫn có thể là thuyết minh, nếu nội dung là vị trí, lịch sử, kiến trúc, giá trị.

Thấy có so sánh là chọn miêu tả. So sánh trong thuyết minh có thể là phép so sánh có số đo ("cao gấp ba ngôi nhà hai tầng"). Chỉ khi so sánh mang tính hình ảnh, gợi cảm thì mới là dấu hiệu của miêu tả.

Chỉ nêu tên mà không có căn cứ. Câu trả lời "phương thức là thuyết minh" không kèm lý do thường không đủ ý. Hãy thêm một hai dấu hiệu trích từ ngữ liệu.

Luyện tập ngắn có đáp án

Đoạn một: "Mỗi buổi chiều, đàn cò trắng chấp chới bay về bãi tre đầu làng, tiếng kêu quang quác vang cả một góc trời." Đáp án: miêu tả. Căn cứ: đoạn văn vẽ hình ảnh đàn cò ở một thời điểm cụ thể, dùng từ tượng hình "chấp chới", từ tượng thanh "quang quác".

Đoạn hai: "Cò là loài chim chân dài, cổ dài, thường kiếm ăn ở ruộng nước và đầm lầy. Thức ăn chủ yếu của cò là cá nhỏ, tôm, ếch nhái và côn trùng." Đáp án: thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn nêu đặc điểm hình dáng chung, nơi kiếm ăn, thức ăn của loài cò; ngôn ngữ chính xác, khách quan.

Đoạn ba: "Cò thường làm tổ thành bầy trên các lùm cây gần nguồn nước. Những buổi sớm, cả lùm cây trắng xoá như vừa nở hoa." Đáp án: thuyết minh kết hợp miêu tả, hoặc tuỳ cách nhìn có thể xem hai câu cân bằng. Câu đầu thuyết minh tập tính làm tổ, câu sau miêu tả hình ảnh. Với đoạn ngắn thế này, đề thường hỏi "các phương thức"; nếu hỏi "phương thức chính", hãy chọn và giải thích rõ lý do, ví dụ chọn thuyết minh vì cả hai câu cùng phục vụ việc giới thiệu tập tính của loài cò.

Câu hỏi thường gặp

Thuyết minh và miêu tả khác nhau ở điểm nào quan trọng nhất?

Khác ở mục đích. Thuyết minh nhằm giúp người đọc hiểu đúng về đối tượng bằng tri thức khách quan. Miêu tả nhằm giúp người đọc hình dung, cảm nhận đối tượng qua cái nhìn và giác quan của người viết ở một thời điểm cụ thể.

Làm sao biết một câu có nhiều tính từ là thuyết minh hay miêu tả?

Xem tính từ ấy nói về đặc điểm chung của cả loài, kiểm chứng được, hay về ấn tượng riêng ở một lúc. "Lá sen to, hình tròn" là thuyết minh; "lá sen xanh mướt đọng sương" là miêu tả.

Bài giới thiệu một danh lam có phải văn miêu tả không?

Thường không. Nếu bài nêu vị trí, lịch sử, kiến trúc, giá trị của danh lam thì đó là thuyết minh, có thể xen miêu tả. Chỉ khi phần lớn là tả cảnh qua cảm nhận riêng thì mới nghiêng sang miêu tả.

Đoạn văn vừa thuyết minh vừa miêu tả thì trả lời thế nào?

Nêu phương thức chính dựa vào mục đích và phần nội dung chiếm ưu thế, sau đó nêu phương thức kết hợp, mỗi phương thức kèm một căn cứ trích từ ngữ liệu. Cách trả lời này an toàn cho cả hai kiểu câu hỏi.

Có phép so sánh thì chắc là miêu tả đúng không?

Chưa chắc. So sánh có số đo, nhằm làm rõ đặc điểm chính xác, là phương pháp thuyết minh. So sánh mang hình ảnh, gợi cảm xúc mới là dấu hiệu của miêu tả. Đọc mục đích của câu để phân biệt.

Mẹo nào giúp phân biệt nhanh thuyết minh và miêu tả?

Thử thay người viết bằng người khác cùng hiểu biết. Nếu nội dung gần như không đổi thì là thuyết minh. Nếu nội dung thay đổi theo người nhìn, lúc nhìn và tâm trạng thì là miêu tả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138