Phương pháp thuyết minh là những cách người viết dùng để trình bày tri thức về đối tượng cho rõ ràng: nêu định nghĩa, giải thích; liệt kê; nêu ví dụ; dùng số liệu; so sánh; phân loại, phân tích. Phương thức biểu đạt là "thuyết minh", còn phương pháp là "thuyết minh bằng cách nào". Đề đọc hiểu có thể hỏi một trong hai, nên phân biệt được là đã gỡ được nửa câu hỏi.
Dưới đây là từng phương pháp với dấu hiệu nhận ra, câu ví dụ tự viết và tác dụng thường được nêu khi trả lời. Phần cuối là cách viết câu trả lời khi đề hỏi "chỉ ra phương pháp thuyết minh và nêu tác dụng".
Phương thức và phương pháp: đừng nhầm hai tầng
Nhiều học sinh viết "phương thức biểu đạt là phương pháp liệt kê" và mất điểm câu hỏi. Lý do là hai khái niệm nằm ở hai tầng khác nhau. Phương thức biểu đạt trả lời câu hỏi "đoạn văn này nhằm mục đích giao tiếp gì": kể, tả, bày tỏ cảm xúc, cung cấp tri thức, thuyết phục hay điều hành công việc. Phương pháp thuyết minh chỉ có nghĩa khi đã xác định đoạn văn là thuyết minh, và trả lời câu hỏi "người viết dùng cách nào để truyền tri thức".
Có thể hình dung như một bữa ăn. Phương thức là món ăn (canh, xào, luộc), phương pháp là kĩ thuật trong bếp (thái, ướp, nêm). Cùng một món canh có thể dùng nhiều kĩ thuật; cùng một đoạn thuyết minh có thể dùng nhiều phương pháp.
Cũng cần tách phương pháp thuyết minh với biện pháp tu từ. "So sánh" trong phương pháp thuyết minh là đặt hai đối tượng cạnh nhau để làm rõ đặc điểm, thường là so sánh có thật, đo đếm được ("cây này cao gấp đôi cây kia"). "So sánh" là biện pháp tu từ thì dùng hình ảnh để gợi cảm ("tóc mẹ trắng như mây"). Hai thứ cùng tên nhưng khác việc.
Nắm được ba tầng này (phương thức, phương pháp, biện pháp tu từ) thì khi đọc đề bạn sẽ biết câu hỏi đang đòi tầng nào. Câu hỏi có chữ "phương thức" đòi tên một trong sáu phương thức; câu hỏi có chữ "phương pháp thuyết minh" đòi tên cách trình bày tri thức; câu hỏi có chữ "biện pháp tu từ" đòi so sánh, nhân hoá, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ và tác dụng gợi hình, gợi cảm của chúng. Viết nhầm tầng là trả lời lệch câu hỏi, dù hiểu ngữ liệu rất đúng.
Nêu định nghĩa, giải thích
Dấu hiệu. Câu có cấu trúc "X là…", "X được hiểu là…", "X là loại… có đặc điểm…". Phần sau chữ "là" thường gồm loại lớn mà đối tượng thuộc vào và đặc điểm riêng giúp phân biệt nó.
Ví dụ tự viết. "Ca dao là thơ trữ tình dân gian, thường làm theo thể lục bát, diễn tả đời sống tình cảm của người lao động." Loại lớn là "thơ trữ tình dân gian", đặc điểm riêng là thể thơ và nội dung.
Tác dụng thường nêu. Giúp người đọc nắm ngay bản chất của đối tượng, phân biệt nó với những đối tượng gần giống; tạo điểm tựa để các ý sau triển khai.
Lưu ý. Giải thích là mở rộng hơn định nghĩa: nói rõ vì sao, như thế nào. "Lá cây có màu xanh vì chứa chất diệp lục" là giải thích. Nhiều đề gộp hai cách này làm một phương pháp.
Liệt kê và nêu ví dụ
Liệt kê – dấu hiệu. Chuỗi các bộ phận, đặc điểm, công dụng nối nhau bằng dấu phẩy, dấu chấm phẩy hoặc từ "thứ nhất, thứ hai". Ví dụ: "Cây dừa cho quả để uống nước, cùi để làm bánh, thân để làm cầu, lá để lợp nhà."
Liệt kê – tác dụng. Cho thấy đối tượng có nhiều mặt, nhiều giá trị; thông tin đầy đủ, có hệ thống; người đọc dễ ghi nhớ.
Nêu ví dụ – dấu hiệu. Cụm "chẳng hạn", "ví dụ như", "như là", theo sau là trường hợp cụ thể. Ví dụ: "Nhiều đồ dùng hằng ngày làm từ tre, chẳng hạn rổ, rá, đũa, chõng."
Nêu ví dụ – tác dụng. Làm cho điều trừu tượng trở nên cụ thể, gần gũi; tăng sức thuyết phục cho thông tin. Lưu ý ví dụ trong thuyết minh minh hoạ cho tri thức, còn dẫn chứng trong nghị luận chứng minh cho một ý kiến.
Dùng số liệu và so sánh
Số liệu – dấu hiệu. Con số kèm đơn vị: năm, mét, ki-lô-gam, phần trăm. Ví dụ giả định: "Cây cầu dài khoảng 1,5 ki-lô-mét, được hoàn thành sau ba năm thi công."
Số liệu – tác dụng. Thông tin chính xác, khoa học, có sức thuyết phục; người đọc hình dung rõ quy mô. Điều kiện là số liệu phải đúng; khi làm bài, bạn chỉ cần nêu tác dụng, không cần kiểm lại con số trong ngữ liệu.
So sánh – dấu hiệu. Đặt đối tượng cạnh một đối tượng quen thuộc hơn: "lớn hơn", "bằng", "gấp… lần", "tương tự như". Ví dụ: "Lá sen có đường kính có thể lớn hơn chiếc mâm nhỏ trong nhà."
So sánh – tác dụng. Giúp người đọc hình dung đặc điểm của đối tượng bằng cách dựa vào điều đã biết; làm nổi bật điểm riêng. Nhớ phân biệt với so sánh tu từ như đã nói ở trên: so sánh thuyết minh hướng tới độ chính xác, so sánh tu từ hướng tới sức gợi cảm.
Phân loại và phân tích
Phân loại – dấu hiệu. Đối tượng được chia thành các nhóm theo một tiêu chí: "Có ba loại nón phổ biến…", "Theo số chữ trong câu, thơ được chia thành…". Mỗi nhóm thường được trình bày tiếp bằng một vài câu.
Phân loại – tác dụng. Giúp trình bày một đối tượng phức tạp thành các phần dễ nắm; người đọc thấy được hệ thống và sự đa dạng.
Phân tích – dấu hiệu. Đối tượng được chia thành bộ phận để xem xét từng phần: "Chiếc bút bi gồm vỏ bút, ruột bút và nắp bút. Vỏ bút… Ruột bút… Nắp bút…".
Phân tích – tác dụng. Làm rõ cấu tạo, cách hoạt động của đối tượng; người đọc hiểu đối tượng từ bên trong. Phân loại chia nhiều đối tượng thành nhóm, phân tích chia một đối tượng thành phần; đây là chỗ học sinh hay nhầm.
Luyện nhận diện: một đoạn văn dùng nhiều phương pháp
Đọc đoạn tự viết sau về chiếc đàn bầu: "Đàn bầu là nhạc cụ dây của người Việt, chỉ có một dây duy nhất. Đàn gồm thân đàn, cần đàn, bầu cộng hưởng và dây. Thân đàn thường làm bằng gỗ, dài khoảng một mét (ví dụ giả định). So với đàn tranh nhiều dây, đàn bầu cho âm thanh mềm, ngân và luyến láy hơn nhờ người chơi uốn cần đàn để thay đổi độ căng của dây. Âm sắc ấy hợp với các làn điệu dân ca như ru, hò, lí."
Tách từng câu sẽ thấy nhiều phương pháp xếp nối nhau. Câu đầu là nêu định nghĩa: đàn bầu thuộc loại nhạc cụ dây và có đặc điểm riêng là một dây. Câu hai là phân tích: chia đối tượng thành các bộ phận. Câu ba có số liệu về chiều dài. Câu bốn là so sánh với đàn tranh, kèm giải thích cơ chế tạo âm. Câu cuối dùng nêu ví dụ các làn điệu dân ca.
Nếu đề hỏi "Chỉ ra hai phương pháp thuyết minh", bạn chọn hai phương pháp có dẫn chứng gọn nhất, chẳng hạn định nghĩa (câu một) và so sánh (câu bốn). Nếu đề hỏi "Phương thức biểu đạt chính", câu trả lời là thuyết minh, còn các phương pháp kể trên trở thành căn cứ. Cùng một đoạn văn, hai câu hỏi khác nhau dẫn tới hai cách trả lời khác nhau; chỉ cần đọc kỹ chữ "phương thức" hay "phương pháp" trong đề là tránh được nhầm lẫn.
Một mẹo luyện tập ở nhà: lấy một đoạn trong sách Khoa học tự nhiên hoặc Lịch sử và Địa lí, đánh số từng câu, ghi tên phương pháp bên lề. Làm năm đoạn như vậy, mắt bạn sẽ quen với các mẫu câu và nhận ra phương pháp gần như ngay khi đọc.
Cách trả lời câu hỏi "chỉ ra phương pháp thuyết minh và tác dụng"
Câu trả lời đủ ý cần ba vế: tên phương pháp, dẫn chứng trích ngắn, tác dụng gắn với đối tượng cụ thể. Bảng sau tóm tắt khung tác dụng hay dùng; khi viết, nhớ thay chữ "đối tượng" bằng tên đối tượng trong đề.
| Phương pháp | Dẫn chứng mẫu | Khung tác dụng |
|---|---|---|
| Nêu định nghĩa, giải thích | "Ca dao là thơ trữ tình dân gian…" | Giúp người đọc hiểu bản chất của đối tượng |
| Liệt kê | "quả để uống, cùi làm bánh, lá lợp nhà" | Cho thấy đối tượng nhiều mặt, thông tin đầy đủ, dễ nhớ |
| Nêu ví dụ | "chẳng hạn rổ, rá, đũa, chõng" | Cụ thể hoá, gần gũi, thuyết phục |
| Dùng số liệu | "dài khoảng 1,5 ki-lô-mét" (giả định) | Chính xác, khoa học, hình dung rõ quy mô |
| So sánh | "lớn hơn chiếc mâm nhỏ" | Dễ hình dung qua điều quen thuộc, làm nổi bật đặc điểm |
| Phân loại, phân tích | "có ba loại…", "gồm vỏ, ruột, nắp" | Trình bày có hệ thống, hiểu cấu tạo, sự đa dạng |
Ví dụ câu trả lời với ngữ liệu về cây dừa: "Đoạn văn dùng phương pháp liệt kê: 'quả để uống nước, cùi để làm bánh, thân để làm cầu, lá để lợp nhà'. Tác dụng: cho thấy cây dừa có nhiều công dụng gắn bó với đời sống người dân, thông tin đầy đủ và dễ nhớ." Thiếu dẫn chứng hoặc tác dụng chung chung kiểu "làm bài văn hay hơn" là những chỗ hay bị trừ điểm.
Nếu đoạn dùng nhiều phương pháp, đề hỏi "các phương pháp" thì kể đủ, mỗi phương pháp một dẫn chứng; đề chỉ hỏi "một phương pháp" thì chọn phương pháp rõ nhất, có dẫn chứng gọn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu phương pháp thuyết minh?
Sách giáo khoa thường nêu các phương pháp: nêu định nghĩa, giải thích; liệt kê; nêu ví dụ; dùng số liệu; so sánh; phân loại, phân tích. Một số tài liệu tách hoặc gộp khác nhau, nhưng nội dung cốt lõi giống nhau.
Phương pháp thuyết minh khác phương thức biểu đạt thế nào?
Phương thức biểu đạt cho biết đoạn văn nhằm mục đích gì, ví dụ thuyết minh hay nghị luận. Phương pháp thuyết minh cho biết người viết dùng cách nào để truyền tri thức, chỉ đặt ra khi đoạn văn đã là thuyết minh.
So sánh trong thuyết minh có phải biện pháp tu từ không?
Không hẳn. So sánh thuyết minh đặt hai đối tượng cạnh nhau để làm rõ đặc điểm một cách chính xác. So sánh tu từ dùng hình ảnh để gợi cảm xúc. Cần đọc mục đích của câu để gọi tên cho đúng.
Phân loại và phân tích khác nhau ra sao?
Phân loại chia nhiều đối tượng cùng loại thành các nhóm theo một tiêu chí. Phân tích chia một đối tượng thành các bộ phận để xem xét từng phần. Một bên là xếp nhóm, một bên là mổ xẻ cấu tạo.
Nêu tác dụng của phương pháp thuyết minh viết sao cho đủ ý?
Hãy gắn tác dụng với đối tượng cụ thể trong đề, ví dụ "giúp người đọc thấy cây dừa có nhiều công dụng", thay vì câu chung chung. Kèm một dẫn chứng trích ngắn để người chấm thấy bạn đã đọc kỹ ngữ liệu.
Một đoạn văn có thể dùng nhiều phương pháp thuyết minh không?
Có, và rất thường gặp. Một đoạn có thể mở bằng định nghĩa, tiếp bằng liệt kê, xen số liệu và so sánh. Khi đề hỏi các phương pháp, bạn kể đủ, mỗi phương pháp kèm một dẫn chứng riêng.