Khi một văn bản thuyết minh có xen yếu tố miêu tả, tự sự hay biểu cảm, phương thức chính vẫn là thuyết minh nếu mục đích chung là cung cấp tri thức và các yếu tố kia chỉ phục vụ mục đích ấy. Phương thức chính chỉ đổi khi phần tả, phần kể hoặc phần cảm xúc chiếm ưu thế và trở thành điều người viết thật sự muốn gửi tới người đọc.
Chương trình Ngữ văn THCS từng có bài học riêng về việc sử dụng yếu tố miêu tả và biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh, và văn bản thông tin trong sách mới cũng thường xen một mẩu chuyện mở đầu. Bài này chỉ ra cách nhận diện từng yếu tố kết hợp, cách quyết định phương thức chính và cách nêu vai trò của yếu tố kết hợp khi đề hỏi.
Vì sao văn bản thuyết minh cần yếu tố kết hợp
Một văn bản chỉ toàn định nghĩa, liệt kê và số liệu có thể đúng nhưng khó đọc. Người viết thuyết minh giỏi thường điểm thêm một nét tả để người đọc hình dung, một mẩu chuyện nhỏ để mở đầu cho tự nhiên, hoặc một câu bày tỏ tình cảm ở cuối để khép lại có hậu. Những yếu tố đó giống gia vị: thiếu thì nhạt, thừa thì át mất món chính.
Với người đọc, yếu tố kết hợp giúp tri thức dễ vào hơn. Đọc "cây gạo cao tới mười lăm mét" (ví dụ giả định) thì nhớ một con số; đọc thêm "mùa hoa, cả tán cây đỏ rực như một bó đuốc khổng lồ giữa đồng" thì hình ảnh ở lại lâu hơn. Với người viết, yếu tố kết hợp là cách tạo giọng riêng cho một văn bản vốn dễ khô.
Hiểu được lý do này sẽ giúp bạn trả lời câu hỏi "vai trò của yếu tố miêu tả, tự sự trong văn bản thuyết minh" một cách tự nhiên: các yếu tố ấy làm cho đối tượng hiện lên cụ thể, sinh động, gây hứng thú, và qua đó giúp tri thức được tiếp nhận tốt hơn. Chữ "qua đó" rất quan trọng, vì nó cho thấy yếu tố kết hợp vẫn phục vụ thuyết minh.
Ba yếu tố hay xen vào và cách nhận ra
Yếu tố miêu tả. Nhận ra qua từ tượng hình, tượng thanh, màu sắc, ánh sáng, so sánh gợi hình, và nhất là qua một khoảnh khắc cụ thể. Ví dụ trong một đoạn giới thiệu làng gốm: "Lò nung đỏ lửa suốt đêm, khói bốc lên trắng một góc trời." Câu này tả cảnh để người đọc thấy không khí của làng nghề.
Yếu tố tự sự. Nhận ra qua một sự việc có diễn biến, có nhân vật, gắn với thời gian cụ thể: một truyền thuyết về nguồn gốc món ăn, một kỉ niệm của người thợ, một sự kiện lịch sử gắn với di tích. Ví dụ: "Tương truyền, xưa có người thợ làng đi buôn xa, học được cách pha men rồi mang về truyền lại cho cả làng."
Yếu tố biểu cảm. Nhận ra qua câu cảm thán, từ ngữ bộc lộ tình cảm, đại từ ngôi thứ nhất gắn với cảm xúc. Ví dụ ở cuối bài: "Mỗi món đồ gốm mộc mạc ấy chứa cả mồ hôi và tình yêu nghề của bao thế hệ." Câu này thường dùng để khép lại, nói lên thái độ trân trọng.
Biện pháp tu từ. Nhân hoá, so sánh, ẩn dụ cũng được dùng như một dạng gia vị: đối tượng "tự giới thiệu" ở ngôi thứ nhất, hoặc được ví với hình ảnh quen thuộc. Đây là chủ đề của một bài riêng trên trang, nhưng nguyên tắc giống hệt: biện pháp phục vụ tri thức thì thuyết minh vẫn là chính.
Quy tắc quyết định: yếu tố nào phục vụ yếu tố nào
Khi gặp một đoạn trộn, hãy xác định trục của đoạn văn. Trục là thứ mà nếu rút đi, đoạn văn sụp đổ. Thử rút phần tả, phần kể ra: nếu phần còn lại vẫn là một khối thông tin đủ nghĩa về đối tượng, thì thông tin là trục và phương thức chính là thuyết minh. Nếu rút phần tả, phần kể ra mà chỉ còn vài câu rời rạc, thì tả hoặc kể mới là trục.
Ví dụ tự viết: "Ông nội vẫn kể rằng hồi nhỏ, ông theo cha vào rừng chặt nứa về đan rổ. Rổ tre gồm phần đáy đan nong mốt, thành đan lóng, miệng được nẹp bằng hai thanh tre uốn tròn và buộc chặt bằng dây mây. Nan phải được vót đều, ngâm nước để không mối mọt. Một chiếc rổ tốt có thể dùng nhiều năm." Câu đầu là tự sự, ba câu sau là thông tin về cấu tạo, cách làm, độ bền. Rút câu đầu đi, đoạn văn vẫn trọn vẹn. Phương thức chính: thuyết minh; yếu tố tự sự mở đầu tạo sự gần gũi.
Đổi lại: "Chiều nào ông cũng ngồi ở hiên, tay vót nan, miệng kể chuyện ngày xưa. Có hôm ông kể về trận lụt năm nào, nước ngập đến bậc thềm, cả nhà phải dùng rổ tre to nhất để đựng thóc kê lên gác. Em ngồi nghe, ngón tay vô thức vuốt theo những sợi nan mát lạnh." Đoạn này có nhắc đến rổ tre nhưng trục là câu chuyện và kỉ niệm. Phương thức chính: tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm.
Bảng tình huống: khi nào phương thức chính đổi
Bảng dưới gom các tình huống hay gặp trong đề. Cột cuối là cách xác định phổ biến; ngữ liệu thật có thể nằm giữa hai dòng, khi đó hãy dựa vào mục đích và lí giải rõ.
| Tình huống | Phần chiếm ưu thế | Cách xác định phổ biến |
|---|---|---|
| Mở bằng một mẩu chuyện ngắn, sau đó giới thiệu đối tượng | Thông tin | Thuyết minh, kết hợp tự sự |
| Giới thiệu danh lam, có vài câu tả cảnh | Thông tin | Thuyết minh, kết hợp miêu tả |
| Kết bài bằng câu bày tỏ tình cảm với đối tượng | Thông tin | Thuyết minh, kết hợp biểu cảm |
| Đối tượng tự xưng "mình", tự giới thiệu cấu tạo, công dụng | Thông tin | Thuyết minh, dùng biện pháp nhân hoá |
| Kể kỉ niệm với đồ vật, xen vài câu về công dụng | Câu chuyện | Tự sự, kết hợp thuyết minh hoặc biểu cảm |
| Tả cảnh làng nghề lúc rạng sáng, có nhắc tên sản phẩm | Hình ảnh | Miêu tả |
Điểm chung của ba dòng đầu: yếu tố kết hợp đứng ở rìa (mở đầu, kết thúc, câu chen). Ba dòng cuối thì phần thông tin bị đẩy ra rìa. Vị trí và độ dày của từng phần là gợi ý tốt để quyết định.
Cách nêu vai trò của yếu tố kết hợp khi đề hỏi
Vai trò của yếu tố miêu tả. Giúp đối tượng hiện lên cụ thể, sinh động, gợi hình ảnh trong trí người đọc; làm văn bản bớt khô khan, tăng sức hấp dẫn; qua đó tri thức về đối tượng dễ tiếp nhận và dễ nhớ hơn.
Vai trò của yếu tố tự sự. Tạo sự gần gũi, dẫn dắt tự nhiên vào đối tượng; cho thấy đối tượng gắn bó với đời sống, lịch sử, con người; gây tò mò để người đọc theo dõi phần thông tin phía sau.
Vai trò của yếu tố biểu cảm. Bộc lộ thái độ trân trọng, yêu mến của người viết với đối tượng; khơi gợi tình cảm ở người đọc; làm văn bản có chiều sâu cảm xúc mà không mất tính khách quan của thông tin.
Mẹo viết. Luôn gắn vai trò với đối tượng cụ thể và kèm câu trích. Viết "câu 'lò nung đỏ lửa suốt đêm' giúp người đọc hình dung không khí lao động của làng gốm" sẽ tốt hơn hẳn câu chung "giúp văn bản sinh động".
Những nhầm lẫn khi gặp đoạn có yếu tố kết hợp
Chọn theo câu mở đầu. Nhiều văn bản thông tin mở bằng một mẩu chuyện để gây chú ý. Học sinh đọc câu đầu thấy "ngày xưa", "có lần" là ghi ngay tự sự. Hãy đọc hết đoạn rồi mới quyết, vì câu mở đầu thường là phần gia vị chứ không phải trục.
Chọn theo câu hay nhất. Câu tả đẹp, câu cảm xúc thường đọng lại trong trí nhớ nên dễ làm ta nghĩ cả đoạn là miêu tả hay biểu cảm. Phương thức chính không xét theo câu ấn tượng nhất mà theo phần lớn nội dung và mục đích.
Liệt kê tất cả phương thức khi đề chỉ hỏi một. Đề hỏi "phương thức biểu đạt chính" mà trả lời "thuyết minh, miêu tả, tự sự" thì người chấm không biết bạn chọn cái nào. Hãy nêu một phương thức chính, các yếu tố kia ghi rõ là kết hợp.
Quên nêu căn cứ cho yếu tố kết hợp. Khi đề hỏi "các phương thức", mỗi phương thức kết hợp cần một câu trích làm bằng chứng. Ghi tên mà không chỉ chỗ trong ngữ liệu thì câu trả lời thiếu sức thuyết phục, dễ bị coi là đoán.
Luyện tập: ba đoạn ngắn có lời giải
Đoạn một: "Áo bà ba là trang phục quen thuộc của người dân Nam Bộ. Áo may suông, xẻ tà hai bên hông, cổ tròn, tay dài, thường đi cùng quần đen ống rộng. Trên những chiếc xuồng ba lá giữa kênh rạch, tà áo bà ba phất phơ trong gió sớm." Lời giải: thuyết minh là chính (giới thiệu cấu tạo, đặc điểm áo), câu cuối là yếu tố miêu tả gợi hình ảnh trang phục gắn với sông nước.
Đoạn hai: "Hồi nhỏ, mỗi lần mẹ mặc áo bà ba ra chợ nổi, em lại lon ton chạy theo, níu lấy vạt áo mềm. Mùi áo thơm mùi nắng, mùi bùn non. Giờ đi xa, cứ thấy ai mặc áo bà ba là em đứng lặng nhìn theo." Lời giải: biểu cảm kết hợp tự sự; không có tri thức khách quan nào về áo, toàn bộ là kỉ niệm và nỗi nhớ.
Đoạn ba: "Người ta kể rằng tên gọi áo bà ba có nhiều cách giải thích khác nhau, chưa có cách nào được thống nhất hoàn toàn. Dù vậy, kiểu áo này đã gắn với đời sống lao động ở vùng sông nước từ lâu, vì vải mỏng, thoáng, dễ cử động khi chèo xuồng, làm ruộng." Lời giải: thuyết minh; cụm "người ta kể rằng" mở ra một nét tự sự rất mỏng nhưng nội dung là thông tin về nguồn gốc và công dụng. Lưu ý cách viết thận trọng "có nhiều cách giải thích" là thói quen tốt của văn bản thông tin khi tri thức chưa chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản thuyết minh có yếu tố miêu tả thì phương thức chính là gì?
Thường vẫn là thuyết minh, nếu mục đích chung là cung cấp tri thức và phần miêu tả chỉ giúp đối tượng hiện lên sinh động hơn. Chỉ khi phần tả chiếm ưu thế và trở thành mục đích chính thì mới xác định là miêu tả.
Vai trò của yếu tố tự sự trong văn bản thuyết minh là gì?
Yếu tố tự sự tạo sự gần gũi, dẫn dắt tự nhiên vào đối tượng, cho thấy đối tượng gắn với đời sống và con người, đồng thời gây tò mò để người đọc theo dõi phần thông tin phía sau.
Làm sao biết yếu tố kết hợp đã lấn át thuyết minh?
Thử rút phần tả hoặc phần kể ra khỏi đoạn văn. Nếu phần còn lại vẫn là khối thông tin đủ nghĩa thì thuyết minh là chính. Nếu chỉ còn vài câu rời rạc thì yếu tố kia mới là trục của đoạn.
Câu bày tỏ tình cảm ở cuối bài thuyết minh có làm đổi phương thức không?
Thường không. Câu cảm xúc ở cuối là yếu tố biểu cảm giúp khép bài, bộc lộ thái độ trân trọng của người viết. Phương thức chính vẫn xét theo phần lớn nội dung và mục đích của văn bản.
Khi nêu vai trò yếu tố miêu tả nên tránh lỗi gì?
Tránh viết chung chung kiểu làm văn bản hay hơn. Nên gắn vai trò với đối tượng cụ thể trong đề và trích câu làm dẫn chứng, ví dụ câu tả lò nung giúp người đọc hình dung không khí lao động của làng gốm.