PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức thuyết minh

Dấu hiệu nhận biết phương thức thuyết minh trong đoạn văn đọc hiểu

Bảy dấu hiệu nhận ra đoạn văn thuyết minh trong đề đọc hiểu: câu định nghĩa, liệt kê, số liệu, thuật ngữ, trật tự trình bày, giọng khách quan và mục đích.

Teenage student in a Vietnamese classroom underlining lines on a blank photocopied reading passage with a yellow highlighter, close view of hands and pencil case, bright window light

Một đoạn văn được xác định là thuyết minh khi nó cung cấp tri thức khách quan về đối tượng và để lại các dấu vết rất dễ thấy: câu định nghĩa "X là…", phần liệt kê đặc điểm hoặc bộ phận, số liệu, thuật ngữ, trật tự trình bày rõ ràng và giọng văn trung tính. Thấy từ ba dấu hiệu trở lên, cộng với mục đích "giúp người đọc hiểu về đối tượng", bạn có thể kết luận khá chắc.

Bài này đi qua bảy dấu hiệu theo thứ tự từ dễ thấy đến khó thấy, mỗi dấu hiệu kèm một câu ví dụ tự viết, rồi chỉ ra những tín hiệu giả dễ đánh lừa và một bảng tra nhanh để đối chiếu khi làm đề.

Dấu hiệu nhìn thấy ngay ở câu chữ

Câu định nghĩa, câu giới thiệu. Mẫu câu "X là…", "X được gọi là…", "X thuộc loại…" xuất hiện ở đầu đoạn là tín hiệu mạnh nhất. Ví dụ: "Đàn bầu là nhạc cụ dây gảy của người Việt, chỉ có một dây." Câu này không kể, không tả, không cảm thán; nó xác định đối tượng là gì.

Liệt kê đặc điểm, bộ phận, loại. Thuyết minh thích những chuỗi như "gồm ba phần: thân, cần và bầu cộng hưởng" hay "có hai loại chính là…". Từ nối "thứ nhất, thứ hai", "ngoài ra", "bên cạnh đó" thường đi kèm.

Số liệu và đơn vị đo. Chiều dài, khối lượng, nhiệt độ, năm xây dựng, tỉ lệ… giúp thông tin chính xác. Trong ví dụ học tập, số liệu nên được hiểu là minh hoạ; điều cần chú ý là số liệu dùng để mô tả đối tượng chứ không để tranh luận.

Thuật ngữ chuyên môn. Từ như "quang hợp", "thể thơ", "cộng hưởng", "phù sa" cho thấy người viết đứng ở vị trí người hiểu biết, đang truyền lại kiến thức của một lĩnh vực.

Từ ngữ chỉ công dụng, cách dùng. Các cụm "dùng để", "có tác dụng", "giúp cho", "khi sử dụng cần", "nên bảo quản ở" cho thấy người viết đang hướng dẫn người đọc hiểu và dùng đúng đối tượng. Ví dụ: "Lá dong có tác dụng giữ màu xanh cho bánh và giúp bánh không bị nhão." Câu này giải thích chứ không kể, không tả, và cũng không bày tỏ ý thích của ai.

Câu khẳng định đơn giản, ít tầng nghĩa. Câu thuyết minh phần lớn là câu trần thuật khẳng định, chủ ngữ là đối tượng được giới thiệu, vị ngữ là đặc điểm của nó. Hiếm khi gặp câu hỏi tu từ, câu cảm thán hay lối nói vòng.

Dấu hiệu nằm ở cách sắp xếp ý

Một đoạn thuyết minh hiếm khi nhảy cóc. Các câu thường nối nhau theo một trật tự có chủ ý, và nhận ra được trật tự đó là nhận ra được thuyết minh ngay cả khi đoạn văn không có câu định nghĩa nào.

Trật tự không gian: từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới, từ cổng vào đến điện chính của một di tích. Trật tự thời gian: nguồn gốc, quá trình phát triển, hiện nay. Trật tự logic: khái quát trước, chi tiết sau; nguyên nhân trước, kết quả sau; đặc điểm trước, công dụng sau. Trật tự các bước: chuẩn bị, tiến hành, hoàn thiện.

Thử đọc đoạn tự viết sau: "Bánh chưng có hình vuông, gói bằng lá dong. Phần vỏ là gạo nếp ngâm kĩ, phần nhân gồm đỗ xanh và thịt lợn. Bánh được luộc trong nhiều giờ để gạo chín đều và dẻo." Ba câu đi đúng trật tự: hình dáng bên ngoài, cấu tạo bên trong, cách chế biến. Không câu nào kể một lần gói bánh cụ thể, không câu nào nói lên cảm xúc. Trật tự ấy chính là bộ xương của một đoạn thuyết minh.

Ngược lại, khi các câu nối nhau bằng "rồi", "sau đó", "bỗng", "hôm ấy" và gắn với một nhân vật cụ thể, trật tự đó là trật tự của tự sự. Khi các câu đi theo điểm nhìn của một người đang quan sát ở một thời điểm, đó là miêu tả.

Dấu hiệu về giọng văn và người viết

Giọng thuyết minh là giọng trung tính, khách quan. Người viết thường giấu mình: ít xuất hiện đại từ ngôi thứ nhất, ít câu cảm thán, ít từ đánh giá mạnh. Nếu có "chúng ta" thì đó thường là cách gọi chung để hướng dẫn ("chúng ta cần rửa sạch lá trước khi gói"), không phải lời tâm sự.

Một cách kiểm nhanh là thay người viết bằng một người khác am hiểu cùng đề tài: nếu nội dung đoạn văn gần như không đổi, đó là tri thức khách quan. Đoạn biểu cảm thì không thể thay người viết, vì kỉ niệm và cảm xúc là của riêng một người. Đoạn nghị luận cũng khó thay, vì mỗi người có thể chọn quan điểm khác.

Giọng khách quan không có nghĩa là lạnh lùng. Một số văn bản thuyết minh trong sách Ngữ văn viết khá mềm, có câu như "dòng sông hiền hoà ôm lấy thị trấn". Câu ấy là một nét miêu tả chen vào; nếu phần còn lại của đoạn đều là thông tin về chiều dài, nguồn nước, vai trò giao thông, phương thức chính vẫn là thuyết minh. Bạn chấm theo phần lớn và theo mục đích, không chấm theo một câu đơn lẻ.

Dấu hiệu quyết định: mục đích của đoạn văn

Mọi dấu hiệu ở trên chỉ là "dấu vết". Dấu hiệu quyết định là mục đích: đoạn văn viết ra để người đọc hiểu về đối tượng. Hãy thử đặt một câu hỏi tóm tắt cho đoạn văn. Nếu câu hỏi tự nhiên nhất là "X là gì, có đặc điểm gì, dùng thế nào?", đoạn văn đang thuyết minh.

Với tự sự, câu hỏi tóm tắt là "Chuyện gì đã xảy ra với ai?". Với miêu tả: "Cảnh vật, con người ấy trông ra sao?". Với biểu cảm: "Người viết cảm thấy thế nào?". Với nghị luận: "Người viết muốn ta tin điều gì?". Với hành chính – công vụ: "Văn bản này yêu cầu, ghi nhận hay quyết định việc gì?".

Mẹo này đặc biệt hữu ích với ngữ liệu ngoài sách giáo khoa: những đoạn trích báo, sách khoa học phổ thông, tài liệu hướng dẫn. Các đoạn này thường trộn nhiều yếu tố, đọc từng câu dễ rối. Đặt câu hỏi mục đích giúp bạn nhìn cả đoạn như một khối và chọn được phương thức chính một cách có lý.

Những tín hiệu giả dễ đánh lừa

Có số liệu nhưng đang lập luận. "Mỗi năm hàng triệu túi ni lông bị thải ra, vì vậy mỗi người cần thay đổi thói quen." Câu thứ hai bộc lộ quan điểm, số liệu chỉ là dẫn chứng: đoạn này nghiêng về nghị luận.

Có câu "là" nhưng là lời bình. "Mẹ là ngọn lửa ấm nhất đời con" không phải câu định nghĩa; đó là ẩn dụ chứa cảm xúc, thuộc biểu cảm.

Có trình tự bước nhưng là chuyện đã xảy ra. "Sáng hôm ấy, bà ngâm gạo, rồi rửa lá, rồi gói bánh đến tận trưa" kể lại một lần cụ thể với nhân vật cụ thể: đó là tự sự, dù nội dung là cách gói bánh.

Có thuật ngữ nhưng nằm trong văn bản hành chính. Biên bản kiểm tra thiết bị dùng nhiều thuật ngữ, nhưng có tên văn bản, thời gian, thành phần, chữ kí: đó là hành chính – công vụ.

Bảng tra nhanh khi làm đề

Khi thời gian làm bài ít, có thể dò theo bảng dưới đây. Đánh dấu từng dấu hiệu bạn thấy trong đoạn, rồi kiểm lại bằng câu hỏi mục đích.

Dấu hiệuVí dụ trong đoạnMức tin cậy
Câu định nghĩa "X là…""Đàn bầu là nhạc cụ một dây…"Cao, nếu là định nghĩa thật chứ không phải ẩn dụ
Liệt kê bộ phận, đặc điểm, loại"gồm ba phần…", "có hai loại…"Cao
Số liệu, đơn vị đo"dài khoảng… mét" (ví dụ giả định)Trung bình, phải xem số liệu dùng để làm gì
Thuật ngữ"cộng hưởng", "quang hợp"Trung bình
Trật tự không gian, logic, các bướcngoài vào trong, đặc điểm rồi công dụngCao khi đi cùng giọng khách quan
Giọng trung tính, người viết ẩnít câu cảm, ít "em", "mình"Cao
Mục đích cung cấp tri thứccâu hỏi tóm tắt là "X là gì?"Quyết định

Đủ ba dấu hiệu "cao" cộng với mục đích là đủ căn cứ để viết câu trả lời. Khi trả lời, chọn hai hoặc ba dấu hiệu cụ thể nhất và trích ngắn từ ngữ liệu để làm bằng chứng.

Luyện nhanh với một đoạn ngữ liệu tự viết

Đọc đoạn sau: "Ruộng bậc thang là những thửa ruộng được đắp thành từng bậc theo sườn đồi. Mỗi bậc có bờ giữ nước, nước chảy từ bậc trên xuống bậc dưới nhờ hệ thống mương nhỏ. Cách canh tác này giúp giữ đất, giữ nước trên địa hình dốc. Vào mùa lúa chín, cả sườn đồi chuyển sang màu vàng óng."

Dò dấu hiệu: câu đầu là định nghĩa ("là những thửa ruộng…"); câu hai giải thích cấu tạo và cơ chế dẫn nước; câu ba nêu công dụng; trật tự đi từ khái niệm đến cấu tạo đến công dụng; giọng trung tính. Câu cuối có nét miêu tả màu sắc, nhưng chỉ là một câu, đóng vai làm sinh động. Mục đích cả đoạn: giúp người đọc hiểu ruộng bậc thang là gì và vì sao người ta làm như vậy.

Câu trả lời gợi ý: "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn định nghĩa ruộng bậc thang, giải thích cấu tạo, cách dẫn nước và nêu công dụng giữ đất, giữ nước bằng ngôn ngữ khách quan; câu cuối có yếu tố miêu tả để tăng sức gợi." Một câu trả lời như vậy nêu đủ tên, căn cứ và cả phương thức kết hợp, phù hợp với cả câu hỏi "phương thức chính" lẫn "các phương thức".

Câu hỏi thường gặp

Dấu hiệu nhận biết phương thức thuyết minh rõ nhất là gì?

Rõ nhất là câu định nghĩa hoặc giới thiệu kiểu "X là…", phần liệt kê đặc điểm, bộ phận, loại, và giọng văn khách quan. Quan trọng hơn cả là mục đích của đoạn: cung cấp tri thức để người đọc hiểu đúng về đối tượng.

Đoạn văn không có câu định nghĩa có thể là thuyết minh không?

Có. Nhiều đoạn thuyết minh bắt đầu thẳng bằng đặc điểm hoặc các bước thực hiện. Khi đó bạn dựa vào trật tự trình bày rõ ràng, thông tin kiểm chứng được và giọng trung tính để nhận ra.

Làm sao phân biệt câu định nghĩa với câu ẩn dụ có chữ "là"?

Câu định nghĩa xác định đối tượng thuộc loại gì và có đặc điểm gì, ai kiểm tra cũng thấy đúng. Câu ẩn dụ như "mẹ là ngọn lửa" dùng hình ảnh để gửi cảm xúc, không thể kiểm chứng theo nghĩa đen nên không phải thuyết minh.

Một câu miêu tả trong đoạn có làm đổi phương thức chính không?

Thường là không. Phương thức chính xét theo phần lớn nội dung và mục đích của cả đoạn. Một vài câu miêu tả hay tự sự chen vào chỉ là yếu tố kết hợp, giúp đoạn thuyết minh sinh động hơn.

Trả lời dấu hiệu thuyết minh nên trích dẫn thế nào?

Nên trích ngắn đúng cụm từ trong ngữ liệu, đặt trong ngoặc kép, ví dụ câu định nghĩa hoặc phần liệt kê. Mỗi căn cứ chỉ cần vài chữ, không chép lại cả câu dài, để câu trả lời gọn mà vẫn có bằng chứng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138