Đoạn văn thuyết minh một quy trình hướng dẫn cách làm một việc theo trình tự: chuẩn bị gì, làm bước nào trước, bước nào sau, cần lưu ý gì và kết quả ra sao; phương thức chính là thuyết minh vì mục đích là giúp người đọc hiểu và làm được. Dấu hiệu dễ thấy là các bước đánh số hoặc nối bằng "trước tiên, tiếp theo, sau cùng", động từ chỉ thao tác và giọng chỉ dẫn trung tính.
Dạng ngữ liệu này gặp nhiều trong sách Ngữ văn theo chương trình 2018 dưới tên văn bản hướng dẫn hoặc văn bản thông tin thuật lại quy trình. Bài viết chỉ ra dấu hiệu nhận ra, chỗ dễ nhầm với tự sự, và cách trả lời các kiểu câu hỏi thường đi kèm.
Thuyết minh quy trình là gì
Thuyết minh quy trình, hay thuyết minh một phương pháp, một cách làm, là kiểu thuyết minh mà đối tượng không phải một đồ vật hay một loài cây mà là một chuỗi hành động dẫn tới một kết quả. Ví dụ: cách gói bánh chưng, cách trồng rau mầm, cách làm một chiếc diều giấy, quy trình làm muối ở vùng ven biển, cách thực hiện một thí nghiệm đơn giản ở lớp Khoa học tự nhiên.
Chương trình cũ dạy kiểu bài "thuyết minh về một phương pháp (cách làm)" ở lớp 8, thường có bố cục ba phần: nguyên vật liệu, cách làm, yêu cầu thành phẩm. Chương trình mới đưa dạng này vào văn bản thông tin, có khi gọi là "văn bản hướng dẫn một quy trình". Tên gọi khác nhau nhưng khi đề hỏi phương thức biểu đạt, câu trả lời phổ biến vẫn là thuyết minh.
Điều làm thuyết minh quy trình khác các dạng thuyết minh khác là trục thời gian của thao tác. Thuyết minh đồ vật đi từ ngoài vào trong, từ cấu tạo đến công dụng; thuyết minh quy trình đi từ bước đầu đến bước cuối. Chính trục thời gian này khiến nó dễ bị nhầm với tự sự, vì tự sự cũng đi theo thời gian.
Dấu hiệu nhận ra một đoạn thuyết minh quy trình
Các bước có thứ tự rõ. Đánh số 1, 2, 3 hoặc dùng từ nối "trước tiên", "đầu tiên", "tiếp theo", "sau đó", "cuối cùng". Mỗi bước thường là một câu hoặc một đoạn ngắn.
Động từ chỉ thao tác. Ngâm, rửa, cắt, trộn, gấp, buộc, phơi, đun, khuấy… Động từ thường đứng đầu câu, có khi không có chủ ngữ: "Rửa sạch lá dong, lau khô từng tấm."
Có phần nguyên liệu, dụng cụ. Liệt kê thứ cần chuẩn bị trước khi bắt tay vào làm, có khi kèm định lượng. Trong ví dụ học tập, định lượng thường là giả định để minh hoạ.
Có lưu ý, mẹo, điều cần tránh. Các cụm "lưu ý", "cần chú ý", "không nên", "để… thì phải…" cho thấy người viết đang chỉ dẫn để người đọc làm đúng, đây là đặc trưng của văn hướng dẫn.
Có mô tả thành phẩm. Câu cuối thường cho biết kết quả cần đạt: "Bánh chín có màu xanh đều, gạo dẻo, nhân thơm." Đây là chuẩn để người làm tự kiểm tra.
Phân biệt với tự sự: cùng trình tự thời gian nhưng khác bản chất
Tự sự kể lại những việc đã xảy ra với nhân vật cụ thể ở một lần cụ thể. Thuyết minh quy trình nói về cách làm chung, ai làm cũng theo các bước ấy, làm lần nào cũng vậy. Đây là chỗ khác căn bản.
So hai đoạn tự viết. Đoạn tự sự: "Chiều hai mươi tám Tết, bà ngồi giữa sân rửa lá dong, mẹ vo gạo, còn em được giao buộc lạt. Đến tối, nồi bánh bắt đầu sôi, cả nhà quây quần bên bếp lửa." Đoạn thuyết minh: "Để gói bánh chưng, cần chuẩn bị lá dong, gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn và lạt giang. Lá rửa sạch, lau khô; gạo vo, ngâm vài giờ rồi để ráo. Khi gói, lót lá vào khuôn, cho gạo, nhân rồi phủ gạo lên trên, gấp lá và buộc lạt chặt tay."
Đoạn đầu có thời gian cụ thể (chiều hai mươi tám Tết), nhân vật cụ thể (bà, mẹ, em), cảm giác sum họp. Đoạn sau không có ai cụ thể, không có ngày nào cụ thể; nó dùng động từ dạng chỉ dẫn và có thể áp dụng cho mọi gia đình. Dù cùng nói về gói bánh, đoạn đầu là tự sự, đoạn sau là thuyết minh quy trình.
Một mẹo nhỏ: thử thêm chữ "mọi người thường" hoặc "nên" vào đầu câu. Nếu câu vẫn tự nhiên ("mọi người thường rửa sạch lá dong"), đó là thuyết minh. Nếu câu trở nên kì quặc ("mọi người thường chiều hai mươi tám Tết bà ngồi giữa sân"), đó là tự sự.
Phân biệt với văn bản hành chính – công vụ có quy trình
Một số văn bản hành chính cũng có các bước: thông báo hướng dẫn thủ tục nhập học, quy định trình tự nộp hồ sơ, nội quy phòng thí nghiệm. Chúng giống thuyết minh quy trình ở trình tự, nhưng khác ở tính khuôn mẫu và tính bắt buộc.
Văn bản hành chính – công vụ có cấu trúc cố định: quốc hiệu, tên cơ quan, số, tên loại văn bản, nơi nhận, chữ kí; lời văn mang tính mệnh lệnh của tổ chức đối với cá nhân, có hiệu lực thi hành. Thuyết minh quy trình thì không có khung ấy, lời văn chỉ dẫn mềm hơn, người đọc làm theo vì muốn làm được việc, không vì quy định buộc phải theo.
Trong đề đọc hiểu, ngữ liệu hành chính thường được trích kèm phần đầu văn bản hoặc có chữ "thông báo", "quyết định", "kính gửi". Nếu ngữ liệu chỉ có phần các bước làm một việc thường ngày (nấu một món, làm một đồ chơi bằng giấy, trồng một chậu cây) thì gần như chắc chắn là thuyết minh. Khi gặp ngữ liệu chỉ trích phần các bước của một văn bản hành chính, hãy dựa vào giọng văn và đối tượng để cân nhắc, và trình bày lí do.
Thuyết minh quy trình trong các môn học khác
Dạng văn này không chỉ có trong giờ Ngữ văn. Phần hướng dẫn thí nghiệm trong sách Khoa học tự nhiên, phần "các bước thực hiện" trong sách Công nghệ, mục hướng dẫn sơ cứu trong giờ Giáo dục thể chất đều là thuyết minh quy trình. Nhận ra điều này giúp bạn có thêm rất nhiều ngữ liệu để luyện mà không phải tìm đâu xa.
Ví dụ tự viết, mô phỏng phần hướng dẫn thí nghiệm: "Đặt cốc nước lên bàn phẳng. Thả nhẹ một quả trứng vào cốc và quan sát. Sau đó cho từ từ muối vào nước, khuấy đều cho tan, tiếp tục quan sát vị trí quả trứng. Ghi lại kết quả sau mỗi lần thêm muối." Các bước có thứ tự, động từ thao tác đứng đầu câu, không có nhân vật, không có cảm xúc. Nếu đem đoạn này vào đề Ngữ văn, phương thức chính là thuyết minh.
Một điểm đáng học từ các văn bản hướng dẫn trong môn khoa học là phần lưu ý an toàn: dùng dụng cụ đúng cách, có người lớn giám sát khi đun nấu, không nếm hoá chất. Khi đề Ngữ văn hỏi tác dụng của phần lưu ý, hãy nhớ hai ý: giúp làm đúng và giúp làm an toàn. Đây là chỗ cho thấy văn bản thuyết minh không chỉ truyền tri thức mà còn có trách nhiệm với người đọc.
Các kiểu câu hỏi thường đi kèm và cách trả lời
Ngoài câu hỏi phương thức, đề có ngữ liệu quy trình hay hỏi thêm những câu sau. Gợi ý trả lời ở mỗi mục:
- Xác định phương thức chính. "Thuyết minh, vì đoạn văn hướng dẫn cách làm… theo trình tự các bước, ngôn ngữ chính xác, mang tính chỉ dẫn."
- Văn bản được trình bày theo trình tự nào. "Trình tự thời gian của các bước thực hiện: chuẩn bị, tiến hành, hoàn thiện." Nêu thêm từ nối làm dẫn chứng.
- Tác dụng của việc đánh số, chia bước. "Giúp người đọc dễ theo dõi, dễ làm theo, không bỏ sót thao tác."
- Tác dụng của phần lưu ý. "Giúp người đọc tránh sai sót thường gặp, đảm bảo thành phẩm đạt yêu cầu và an toàn khi thực hiện."
- Tác dụng của hình ảnh, sơ đồ minh hoạ (nếu có). "Giúp người đọc hình dung các thao tác khó mô tả bằng lời, ví dụ cách gấp lá, cách buộc lạt."
- Tóm tắt các bước. Viết ngắn mỗi bước một dòng, giữ đúng thứ tự, dùng động từ của ngữ liệu.
Câu trả lời nên dùng chính từ ngữ của ngữ liệu khi dẫn chứng, vì điều đó cho thấy bạn đọc kỹ và không suy diễn.
Luyện tập với một đoạn hướng dẫn tự viết
Ngữ liệu: "Trồng rau mầm tại nhà không cần đất vườn. Trước tiên, ngâm hạt giống trong nước ấm vài giờ để hạt nứt nanh. Tiếp theo, rải đều hạt lên khay đã lót giấy ẩm hoặc xơ dừa, không để hạt chồng lên nhau. Đặt khay ở chỗ thoáng, tránh nắng gắt; mỗi ngày phun sương hai lần. Lưu ý không tưới đẫm vì hạt dễ thối. Sau khoảng một tuần (ví dụ giả định), khi cây cao chừng một gang tay và có hai lá mầm, có thể thu hoạch."
Câu hỏi một: Phương thức biểu đạt chính? Gợi ý: thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn hướng dẫn cách trồng rau mầm theo trình tự "trước tiên", "tiếp theo", có lưu ý và mô tả kết quả; ngôn ngữ chính xác, không có nhân vật, không có cảm xúc riêng.
Câu hỏi hai: Chỉ ra trình tự trình bày. Gợi ý: theo trình tự các bước thực hiện: ngâm hạt, gieo hạt lên khay, chăm sóc, thu hoạch.
Câu hỏi ba: Tác dụng của câu "Lưu ý không tưới đẫm vì hạt dễ thối". Gợi ý: nhắc người đọc tránh lỗi thường gặp, giải thích lý do để người đọc hiểu và làm đúng, giúp việc trồng rau thành công. Ba câu trả lời đều ngắn, đều bám chữ trong ngữ liệu, đó là cách làm an toàn nhất với dạng này.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn văn hướng dẫn cách làm có phương thức biểu đạt chính là gì?
Phương thức chính thường là thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp tri thức về cách làm một việc theo trình tự các bước để người đọc hiểu và làm được. Ngôn ngữ mang tính chỉ dẫn, chính xác, không gắn với nhân vật cụ thể.
Thuyết minh quy trình khác tự sự như thế nào?
Tự sự kể việc đã xảy ra với nhân vật cụ thể ở một lần cụ thể. Thuyết minh quy trình nói về cách làm chung, ai làm cũng theo các bước ấy. Cùng đi theo thời gian nhưng một bên kể chuyện, một bên chỉ dẫn.
Dấu hiệu nhận biết văn bản hướng dẫn là gì?
Các bước có thứ tự rõ ràng, từ nối như trước tiên, tiếp theo, cuối cùng, động từ chỉ thao tác đứng đầu câu, phần nguyên liệu và dụng cụ, phần lưu ý và mô tả thành phẩm cần đạt.
Văn bản thông báo có các bước có phải thuyết minh không?
Thường không. Thông báo, quy định có khuôn mẫu hành chính như tên cơ quan, số, nơi nhận, chữ kí và mang tính bắt buộc thi hành, nên là hành chính công vụ. Thuyết minh quy trình chỉ dẫn mềm, không có khung đó.
Tác dụng của việc chia bước trong văn bản hướng dẫn là gì?
Chia bước giúp người đọc dễ theo dõi, dễ làm theo, không bỏ sót thao tác và có thể tự kiểm tra mình đang ở bước nào. Khi trả lời nên gắn với việc cụ thể trong ngữ liệu.
Có cần thuộc bố cục ba phần của bài thuyết minh cách làm không?
Nên nhớ khung nguyên liệu, cách làm, yêu cầu thành phẩm vì nó giúp nhận ra ngữ liệu nhanh. Tuy vậy văn bản thật có thể sắp xếp khác, nên hãy dựa vào mục đích và các dấu hiệu chứ không chỉ dựa vào bố cục.