Phương thức thuyết minh là cách dùng ngôn ngữ để trình bày, giới thiệu, giải thích những tri thức khách quan về một sự vật, hiện tượng, quy trình hay vấn đề, nhằm giúp người đọc hiểu đúng về nó. Câu hỏi mà một đoạn thuyết minh trả lời là "cái này là gì, gồm những gì, hoạt động ra sao, có ích gì", chứ không phải "chuyện gì đã xảy ra" hay "người viết cảm thấy thế nào".
Bài này giải thích khái niệm theo cách học sinh lớp 6 đến lớp 12 dùng được ngay khi làm đọc hiểu: thuyết minh để làm gì, có những đặc điểm nào, ví dụ trông ra sao, và cách nói gọn khi đề hỏi. Các ví dụ trong bài đều tự viết; số liệu nếu có là ví dụ giả định, chỉ để minh hoạ cách trình bày.
Định nghĩa phương thức thuyết minh nói gọn
Trong sáu phương thức biểu đạt quen thuộc (tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ), thuyết minh là phương thức gắn chặt nhất với việc truyền đạt hiểu biết. Người viết đứng ở vị trí của người am hiểu, đưa ra những điều đúng về đối tượng: đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc, công dụng, cách sử dụng, cách bảo quản, các loại khác nhau. Những điều đó không phụ thuộc vào cảm xúc của người viết; ai tìm hiểu kỹ cũng sẽ đi tới cùng nội dung.
Có thể ghi nhớ định nghĩa bằng ba chữ: khách quan, chính xác, dễ hiểu. Khách quan vì nội dung là sự thật về đối tượng chứ không phải ý thích riêng. Chính xác vì một tri thức sai thì đoạn thuyết minh hỏng ngay, dù câu văn hay đến đâu. Dễ hiểu vì mục đích cuối cùng là người đọc nắm được, nên lời văn thường mạch lạc, chia ý rõ, ít hình ảnh bay bổng.
Đối tượng của thuyết minh rất rộng: một đồ vật (chiếc nón lá, cái bút bi), một loài vật hay loài cây (con trâu, cây lúa), một danh lam thắng cảnh, một phương pháp (cách gói bánh chưng, cách làm thí nghiệm), một thể loại văn học (thơ lục bát, truyện ngắn), thậm chí một hiện tượng tự nhiên hay một vấn đề xã hội khi người viết chỉ trình bày thông tin mà không tranh luận.
Mục đích: giúp người đọc hiểu đúng về đối tượng
Mỗi phương thức biểu đạt gắn với một mục đích giao tiếp. Tự sự nhằm kể lại sự việc, miêu tả nhằm làm hiện lên hình ảnh, biểu cảm nhằm bày tỏ cảm xúc, nghị luận nhằm thuyết phục người đọc tin theo một ý kiến. Thuyết minh nhằm cung cấp tri thức: sau khi đọc xong, người đọc biết thêm điều gì đó đúng và có ích về đối tượng.
Nhìn từ mục đích sẽ thấy vì sao thuyết minh xuất hiện nhiều trong đời sống hơn ta tưởng. Tờ hướng dẫn sử dụng nồi cơm điện, phần giới thiệu ở cổng một di tích, đoạn giải thích cách phòng bệnh trong sổ tay sức khoẻ ở trường, mục "bạn có biết" cuối bài học Sinh học, lời giới thiệu sản phẩm nông nghiệp của một hợp tác xã… đều mang tính thuyết minh. Người viết những văn bản ấy không cần người đọc rung động hay đồng tình; họ cần người đọc hiểu đúng và làm đúng.
Khi đề đọc hiểu hỏi phương thức biểu đạt chính, câu hỏi bạn nên tự đặt ra đầu tiên là: đoạn văn này viết ra để làm gì? Nếu câu trả lời là "để người đọc biết về đối tượng X: nó là gì, gồm gì, dùng thế nào", gần như chắc chắn đó là thuyết minh. Mục đích quan trọng hơn từng câu lẻ, vì một đoạn thuyết minh vẫn có thể chen một câu miêu tả hay một câu kể ngắn.
Bốn đặc điểm của lời thuyết minh
Nội dung là tri thức khách quan. Câu thuyết minh có thể kiểm chứng được: "Lúa nước cần ruộng ngập nước trong phần lớn thời gian sinh trưởng" là câu đúng hay sai được, không phải câu bày tỏ ý thích. Ngược lại, "Cánh đồng lúa đẹp nhất là lúc chiều tà" là cảm nhận riêng, thuộc miêu tả hoặc biểu cảm.
Ngôn ngữ chính xác, rõ ràng. Từ ngữ thường mang tính khái niệm, thuật ngữ được dùng đúng chỗ, câu văn ít tầng nghĩa. Người viết tránh từ mơ hồ kiểu "hình như", "có lẽ" khi nói về đặc điểm đã biết chắc, và tránh từ cường điệu kiểu "tuyệt diệu nhất".
Trình bày có thứ tự. Đoạn thuyết minh thường đi theo một trật tự dễ nhận ra: từ khái quát đến cụ thể, từ ngoài vào trong, từ nguồn gốc đến hiện tại, hoặc theo các bước của một quy trình. Thứ tự đó giúp người đọc theo dõi mà không bị lạc.
Dùng các phương pháp thuyết minh. Định nghĩa, liệt kê, nêu ví dụ, dùng số liệu, so sánh, phân loại, phân tích là những "dụng cụ" quen thuộc. Gặp nhiều dụng cụ này trong một đoạn là dấu hiệu mạnh rằng đoạn đó đang thuyết minh.
Thái độ người viết kín đáo. Người viết có thể yêu quý đối tượng, nhưng tình cảm ấy không được đặt lên trước thông tin. Nếu cảm xúc tràn ra, chiếm phần lớn đoạn văn, phương thức chính đã chuyển sang biểu cảm.
Ví dụ dễ hiểu: cùng một chiếc nón lá, ba cách viết
Cách dễ nhất để hiểu thuyết minh là đặt nó cạnh các phương thức khác trên cùng một đối tượng. Dưới đây là ba đoạn ngắn tự viết, cùng nói về chiếc nón lá.
Đoạn A: "Nón lá thường được làm từ lá cọ hoặc lá nón phơi khô, là phẳng rồi xếp lên khung gồm nhiều vòng tre chuốt nhỏ. Người thợ dùng sợi cước hoặc chỉ khâu lá vào khung theo từng vòng. Nón có hình chóp, giúp che nắng và thoát nước mưa nhanh." Đây là thuyết minh: đoạn văn cho biết vật liệu, cấu tạo, cách làm, công dụng.
Đoạn B: "Chiếc nón trắng ngà nghiêng nghiêng dưới nắng, vành nón in bóng tròn lên con đường đất đỏ." Đây là miêu tả: đoạn văn vẽ ra hình ảnh cụ thể ở một khoảnh khắc, có màu sắc, ánh sáng, đường nét.
Đoạn C: "Mỗi lần thấy chiếc nón cũ treo trên vách, lòng em lại nhớ dáng mẹ đi chợ sớm, thương đến nghẹn." Đây là biểu cảm: trọng tâm là nỗi nhớ, niềm thương của người viết.
So ba đoạn, bạn sẽ thấy đối tượng giống nhau không quyết định phương thức. Cái quyết định là người viết đang làm gì với đối tượng: cung cấp hiểu biết, vẽ hình ảnh, hay giãi bày cảm xúc. Đây cũng là lý do một đề đọc hiểu về đồ vật, loài vật không mặc nhiên là thuyết minh.
Thuyết minh trong chương trình Ngữ văn: từ kiểu bài đến văn bản thông tin
Trong chương trình cũ, học sinh làm quen với "văn bản thuyết minh" như một kiểu bài riêng, thường ở lớp 8 và lớp 9: thuyết minh về một đồ vật, một danh lam, một phương pháp, một thể loại văn học. Từ đó, cụm "phương thức thuyết minh" trở nên rất quen trong câu hỏi đọc hiểu.
Chương trình Ngữ văn 2018 tổ chức bài học theo loại văn bản: văn bản văn học, văn bản nghị luận, văn bản thông tin. Phần lớn những gì trước đây gọi là thuyết minh nay nằm trong nhóm văn bản thông tin: văn bản giới thiệu một danh lam, giải thích một hiện tượng tự nhiên, hướng dẫn một quy trình, thuật lại một sự kiện. Cách gọi khác nhau nhưng hai cách không mâu thuẫn: "văn bản thông tin" là tên của loại văn bản, còn "thuyết minh" là tên của phương thức biểu đạt được dùng nhiều nhất trong loại văn bản đó.
Vì thế, khi đề cho một ngữ liệu trích từ văn bản thông tin và hỏi phương thức biểu đạt chính, câu trả lời thường là thuyết minh. Tuy vậy, không nên coi đây là công thức tuyệt đối: có văn bản thông tin thuật lại một sự kiện theo trình tự thời gian, khi đó yếu tố tự sự rất đậm, và bạn cần đọc kỹ mục đích của đoạn được trích. Phần lớn giáo viên chấp nhận câu trả lời "thuyết minh" kèm căn cứ rõ ràng; cách hỏi và yêu cầu cụ thể có thể khác nhau giữa các bộ sách và từng đề.
Những hiểu lầm thường gặp về thuyết minh
Nghĩ rằng có số liệu là thuyết minh. Số liệu xuất hiện cả trong nghị luận (làm dẫn chứng) và trong hành chính – công vụ (báo cáo, biên bản). Hãy hỏi số liệu ấy dùng để giới thiệu đối tượng hay để chứng minh một ý kiến.
Nghĩ rằng thuyết minh thì khô khan. Văn bản thuyết minh hay vẫn có thể dùng so sánh, nhân hoá, kể một mẩu chuyện nhỏ để thu hút người đọc. Miễn là các yếu tố ấy phục vụ việc cung cấp tri thức, phương thức chính vẫn là thuyết minh.
Nhầm thuyết minh với giải thích trong nghị luận. Nghị luận giải thích là một thao tác lập luận nhằm làm rõ một ý kiến, một câu nói để người đọc chấp nhận quan điểm. Thuyết minh giải thích một hiện tượng là trình bày cơ chế khách quan. Cùng chữ "giải thích" nhưng mục đích khác hẳn.
Coi mọi văn bản về đồ vật, loài vật là thuyết minh. Như ví dụ chiếc nón lá ở trên, đối tượng không quyết định phương thức. Một bài kể về con mèo nhà em là tự sự, một đoạn tả bộ lông con mèo là miêu tả.
Cách trả lời khi đề hỏi phương thức thuyết minh
Khi đã nhận ra đoạn văn thuyết minh, câu trả lời đủ ý thường gồm ba phần. Có thể làm theo trình tự sau:
- Nêu tên phương thức: "Phương thức biểu đạt chính của đoạn trích là thuyết minh."
- Nêu đối tượng: "Đoạn văn giới thiệu về… (đồ vật, loài cây, quy trình…)."
- Nêu căn cứ cụ thể: chỉ ra hai hoặc ba dấu hiệu trong đoạn, chẳng hạn câu định nghĩa, phần liệt kê các bộ phận, các bước theo thứ tự, ngôn ngữ khách quan.
- Nếu đề hỏi "các phương thức biểu đạt", kể thêm phương thức kết hợp (miêu tả, tự sự, biểu cảm) kèm câu làm ví dụ.
Câu trả lời mẫu (ngữ liệu giả định về cây tre): "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp tri thức khách quan về cây tre: đặc điểm thân, rễ, nơi sinh trưởng và công dụng trong đời sống; ngôn ngữ chính xác, trình bày theo thứ tự từ đặc điểm đến công dụng." Viết như vậy vừa ngắn vừa có căn cứ, người chấm thấy ngay bạn hiểu chứ không đoán.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức thuyết minh là gì nói ngắn gọn?
Thuyết minh là phương thức dùng lời văn để giới thiệu, giải thích những tri thức khách quan về sự vật, hiện tượng, quy trình hay vấn đề, giúp người đọc hiểu đúng về đối tượng. Nội dung có thể kiểm chứng, ngôn ngữ chính xác và dễ hiểu.
Mục đích của phương thức thuyết minh là gì?
Mục đích là cung cấp hiểu biết. Sau khi đọc, người đọc biết đối tượng là gì, gồm những bộ phận nào, hoạt động ra sao, có công dụng gì và nên dùng thế nào. Người viết không nhằm kể chuyện, gợi hình hay bày tỏ cảm xúc.
Văn bản thông tin có phải là văn bản thuyết minh không?
Hai cách gọi gần nhau. Văn bản thông tin là tên loại văn bản trong chương trình 2018, còn thuyết minh là phương thức biểu đạt được dùng nhiều nhất trong loại văn bản ấy. Một số văn bản thông tin thuật lại sự kiện thì yếu tố tự sự đậm hơn.
Đoạn văn có số liệu có chắc là thuyết minh không?
Không chắc. Số liệu còn xuất hiện trong nghị luận để làm dẫn chứng và trong văn bản hành chính như báo cáo. Bạn cần xem số liệu dùng để giới thiệu đối tượng hay để chứng minh một quan điểm rồi mới kết luận.
Văn thuyết minh có được dùng biện pháp tu từ không?
Được. So sánh, nhân hoá, một mẩu chuyện ngắn có thể giúp bài thuyết minh sinh động hơn. Miễn các yếu tố đó phục vụ việc cung cấp tri thức và không lấn át thông tin thì phương thức chính vẫn là thuyết minh.
Khi trả lời câu hỏi phương thức thuyết minh cần ghi những gì?
Nên ghi tên phương thức, đối tượng được giới thiệu và hai hoặc ba căn cứ trong đoạn như câu định nghĩa, phần liệt kê, số liệu, ngôn ngữ khách quan. Nếu đề hỏi các phương thức thì kể thêm phương thức kết hợp.