PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Sự việc, nhân vật và cốt truyện: ba yếu tố làm nên phương thức tự sự

Sự việc, nhân vật và cốt truyện là ba yếu tố của tự sự. Cách tách sự việc chính, nhận vai nhân vật, nhìn ra cốt truyện để xác định phương thức và trả lời đọc hiểu.

Vietnamese middle school pupils arranging blank paper cards in a row on a classroom floor to order story events, overhead angle, bright indigo and amber classroom tones

Một văn bản tự sự được dựng lên từ ba yếu tố: sự việc là những gì xảy ra, nhân vật là người làm ra hoặc chịu tác động của sự việc, và cốt truyện là cách các sự việc ấy được sắp thành một chuỗi có quan hệ nhân quả, có mở đầu, phát triển và kết thúc. Nhận ra đủ ba yếu tố này trong ngữ liệu là căn cứ chắc chắn nhất để gọi một đoạn văn là tự sự.

Bài này không dạy viết truyện mà giúp em đọc ra ba yếu tố ấy trong một đoạn trích: tách sự việc chính khỏi chi tiết phụ, xác định vai trò nhân vật, nhìn thấy khung cốt truyện, và dùng chúng làm căn cứ khi trả lời câu hỏi về phương thức biểu đạt.

Sự việc: những gì xảy ra trong câu chuyện

Sự việc là đơn vị nhỏ nhất của tự sự. Mỗi sự việc trả lời được câu hỏi "chuyện gì xảy ra": một người đến, một cuộc gặp, một trận đánh, một lời hứa, một lần ra đi. Sách Ngữ văn lớp 6 trước đây gợi ý một sự việc trong văn tự sự thường được trình bày cụ thể qua các yếu tố: ai làm, việc gì, ở đâu, khi nào, vì sao, diễn biến ra sao và kết quả thế nào. Không phải sự việc nào cũng đủ cả bảy, nhưng càng nhiều yếu tố, sự việc càng rõ.

Trong một câu chuyện, sự việc không đứng ngang hàng nhau. Có những sự việc chính, nếu bỏ đi câu chuyện sẽ đổi khác hoặc không còn; có những sự việc phụ làm câu chuyện đầy đặn hơn. Lấy truyền thuyết Sơn Tinh, Thủy Tinh làm ví dụ, chuỗi sự việc chính thường được tóm như sau: vua Hùng kén rể cho Mị Nương; hai vị thần cùng đến cầu hôn; vua ra điều kiện sính lễ; Sơn Tinh đến trước, rước được Mị Nương; Thủy Tinh đến sau, nổi giận dâng nước đánh; hai bên giao chiến, Thủy Tinh thua phải rút; từ đó năm nào Thủy Tinh cũng dâng nước đánh Sơn Tinh.

Khả năng tách sự việc chính là kĩ năng tóm tắt, và đồng thời là kĩ năng nhận diện tự sự. Một đoạn văn tóm được thành một chuỗi sự việc như trên là đoạn có xương sống tự sự. Ngược lại, nếu cố tóm mà chỉ ra được những câu kiểu "cảnh đẹp", "tâm trạng buồn", "ý kiến về lòng biết ơn", thì đoạn văn ấy không lấy tự sự làm chính.

Nhân vật: ai làm ra câu chuyện

Nhân vật chính và nhân vật phụ. Nhân vật chính xuất hiện nhiều, gắn với các sự việc chính và thể hiện rõ nhất ý nghĩa câu chuyện; nhân vật phụ hỗ trợ, làm nền hoặc tạo tình huống cho nhân vật chính. Trong Sơn Tinh, Thủy Tinh, hai vị thần là nhân vật chính, vua Hùng và Mị Nương là nhân vật phụ dù có vai trò mở ra câu chuyện.

Nhân vật được thể hiện qua đâu. Qua tên gọi, lai lịch, hình dáng, tính nết, lời nói, việc làm và cách các nhân vật khác nhìn mình. Trong ngữ liệu đọc hiểu, việc làm là thứ dễ thấy nhất và cũng là thứ gắn chặt nhất với tự sự.

Nhân vật không nhất thiết là người. Truyện ngụ ngôn có con ếch, con quạ; truyện đồng thoại có chú dế, đàn kiến; truyện cổ tích có cây khế, con chim thần. Miễn là chúng hành động và tham gia vào chuỗi sự việc, chúng là nhân vật của tự sự.

Nhân vật trong đoạn trích ngắn. Đoạn trích đọc hiểu thường chỉ năm đến mười câu, nên thường chỉ thấy một hay hai nhân vật. Việc của em là xác định được ai đang hành động và hành động ấy dẫn tới đâu, không cần phân tích tính cách sâu như khi học trọn tác phẩm.

Cốt truyện: khung xương nối các sự việc

Cốt truyện là hệ thống sự việc được sắp xếp theo một trật tự nhất định, chủ yếu theo quan hệ nguyên nhân – kết quả, để thể hiện ý nghĩa của câu chuyện. Nếu sự việc là những viên gạch, thì cốt truyện là cách xây chúng thành bức tường. Cùng các viên gạch ấy, xếp khác đi sẽ ra một bức tường khác.

Nhiều tài liệu chia cốt truyện thành các phần: trình bày, tức giới thiệu nhân vật và hoàn cảnh; thắt nút, khi mâu thuẫn hoặc tình huống xuất hiện; phát triển, khi mâu thuẫn được đẩy lên; cao trào, khi mâu thuẫn căng nhất; và mở nút, khi mâu thuẫn được giải quyết. Không phải truyện nào cũng đủ năm phần theo đúng thứ tự, nhất là truyện ngắn hiện đại, nhưng mô hình này giúp em nhìn ra một đoạn trích đang nằm ở khúc nào của câu chuyện.

Một điểm cần phân biệt là cốt truyện và trình tự kể. Cốt truyện là chuỗi sự việc theo logic nhân quả; trình tự kể là thứ tự người kể chọn để đưa sự việc ra. Người kể có thể bắt đầu từ kết thúc rồi quay lại từ đầu, hoặc đang kể thì chen một đoạn hồi tưởng. Khi xác định phương thức, việc kể không theo thời gian thẳng không làm mất tính tự sự; nó chỉ là một cách tổ chức lời kể.

Với đề đọc hiểu, ít khi em được hỏi trực tiếp về cốt truyện. Nhưng hiểu cốt truyện giúp em trả lời những câu như "sự việc nào được kể trong đoạn trích", "nội dung chính của đoạn trích", và giúp em không nhầm một đoạn mở đầu nặng miêu tả của một truyện ngắn với một đoạn văn miêu tả độc lập.

Đối chiếu ba yếu tố trên một đoạn tự viết

Đoạn tự viết: "Hôm đó cô Hạnh dạy tiết cuối thì cúp điện. Lớp học tối dần, mấy bạn bắt đầu xì xào. Cô không gắt, chỉ mở cửa sổ cho gió vào rồi kể chuyện hồi cô đi dạy ở một điểm trường vùng cao, nơi buổi tối học dưới ánh đèn dầu. Cả lớp im phăng phắc. Khi điện có lại, chẳng ai muốn cô dừng."

Yếu tốBiểu hiện trong đoạnGhi chú khi trả lời
Sự việcCúp điện giữa tiết; lớp xì xào; cô mở cửa sổ, kể chuyện vùng cao; lớp im lặng; điện có lại mà không ai muốn dừngCó trước có sau, có thay đổi trạng thái của lớp học
Nhân vậtCô Hạnh là nhân vật chính; cả lớp là nhân vật tập thểHành động của cô đẩy câu chuyện đi
Cốt truyệnTình huống bất ngờ, cách ứng xử, kết quả ngoài chờ đợiĐủ một khúc nhỏ: thắt nút, phát triển, mở nút
Yếu tố kết hợpCâu "lớp học tối dần" có màu miêu tảKhông làm đổi phương thức chính

Đọc bảng, em thấy phương thức chính rõ ràng là tự sự. Câu trả lời có thể viết: "Phương thức biểu đạt chính là tự sự, vì đoạn văn kể lại chuỗi sự việc cô Hạnh xử lí tình huống cúp điện bằng cách kể chuyện, có nhân vật, có diễn biến và kết thúc." Không cần nhắc đủ thuật ngữ cốt truyện trong câu trả lời; chúng là công cụ để em nghĩ, không phải để trình bày.

Tóm tắt sự việc: cách kiểm tra nhanh nhất có tự sự hay không

Một phép thử đơn giản là tóm tắt đoạn văn bằng một câu theo mẫu "ai – làm gì – dẫn tới đâu". Đoạn về cô Hạnh tóm được thành "Cô Hạnh xoay xở giờ học cúp điện bằng một câu chuyện, khiến cả lớp say mê." Câu tóm có chủ thể, có hành động, có kết quả, nghĩa là đoạn văn có xương sống tự sự.

Thử với một đoạn miêu tả: "Con đường làng mùa lúa chín vàng ươm, rơm phơi kín hai bên, gió đưa mùi thơm ngai ngái." Tóm theo mẫu trên, em không tìm được "ai – làm gì"; chỉ có thể tóm thành "cảnh con đường làng mùa lúa chín". Đó là dấu hiệu đoạn văn không lấy tự sự làm chính.

Phép thử này cũng giúp em khi gặp đoạn nghị luận có dẫn chứng là một câu chuyện. Tóm cả đoạn, em sẽ được câu kiểu "người viết khẳng định lòng kiên trì quyết định thành công, lấy ví dụ một vận động viên…". Chủ thể của câu tóm là người viết, hành động là khẳng định, chứng minh; câu chuyện chỉ là phần phụ. Phương thức chính là nghị luận, tự sự chỉ là yếu tố đi kèm.

Tập thói quen tóm tắt mỗi đoạn đọc hiểu bằng một câu sẽ giúp em trả lời được cùng lúc nhiều câu hỏi: nội dung chính, phương thức biểu đạt chính, và cả nhan đề phù hợp nếu đề yêu cầu đặt nhan đề.

Lỗi hay gặp khi dựa vào ba yếu tố để nhận diện

Ba yếu tố là công cụ tốt, nhưng dùng máy móc cũng dễ sai. Một vài lỗi giáo viên hay gặp trong bài làm:

  • Thấy có nhân vật là kết luận tự sự, bỏ qua câu hỏi nhân vật ấy có hành động thành chuỗi không.
  • Coi mỗi câu là một sự việc, liệt kê dài dòng mà không chỉ ra được sự việc chính.
  • Nhầm lời kể sự việc với lời bình của người kể. Câu "Thì ra con người ta có lúc phải biết dừng lại" là lời bình, không phải sự việc.
  • Gọi phần mở đầu nặng tả cảnh của một truyện ngắn là miêu tả mà không đọc tới các câu sau, nơi sự việc bắt đầu.
  • Đòi đoạn trích phải có đủ mở đầu, cao trào, kết thúc mới gọi là tự sự, trong khi đoạn trích chỉ là một khúc của câu chuyện.
  • Đưa thuật ngữ cốt truyện, thắt nút, mở nút vào câu trả lời về phương thức mà không có căn cứ trong đoạn.

Cách sửa chung là luôn quay về câu hỏi gốc: đoạn văn này có đang kể một diễn biến không. Ba yếu tố chỉ giúp em trả lời câu hỏi ấy cho chính xác, không thay thế được việc đọc kĩ ngữ liệu.

Câu hỏi thường gặp

Sự việc trong văn tự sự gồm những yếu tố nào?

Một sự việc thường được trình bày qua các yếu tố: ai làm, làm việc gì, ở đâu, khi nào, vì sao, diễn biến thế nào và kết quả ra sao. Đoạn trích ngắn có thể không đủ hết, nhưng càng nhiều yếu tố thì sự việc càng cụ thể.

Làm sao phân biệt sự việc chính và sự việc phụ?

Sự việc chính là sự việc nếu bỏ đi thì câu chuyện thay đổi hoặc không còn ý nghĩa. Sự việc phụ làm câu chuyện đầy đặn, sinh động hơn nhưng lược đi vẫn hiểu được mạch chính. Thử tóm tắt câu chuyện trong vài câu, những gì còn lại là sự việc chính.

Cốt truyện khác trình tự kể ở chỗ nào?

Cốt truyện là chuỗi sự việc nối với nhau theo quan hệ nguyên nhân và kết quả. Trình tự kể là thứ tự người kể đưa sự việc ra, có thể đảo ngược hoặc chen hồi tưởng. Kể không theo thời gian thẳng vẫn là tự sự.

Đoạn trích không có kết thúc có còn là tự sự không?

Vẫn có thể là tự sự. Đoạn trích chỉ là một khúc của câu chuyện nên có khi dừng giữa chừng. Miễn là đoạn có chuỗi sự việc nối tiếp và nhân vật hành động, em vẫn xác định được phương thức tự sự.

Nhân vật tập thể như cả lớp, cả làng có được tính là nhân vật không?

Được. Nhân vật tập thể vẫn tham gia vào sự việc và có hành động chung, như cả làng đi sơ tán hay cả lớp im lặng lắng nghe. Trong nhiều truyện, nhân vật tập thể góp phần tạo nên không khí và ý nghĩa câu chuyện.

Có nên đưa thuật ngữ cốt truyện vào câu trả lời phương thức biểu đạt không?

Không bắt buộc. Câu trả lời về phương thức chỉ cần tên phương thức và căn cứ trong đoạn như chuỗi sự việc, nhân vật, trình tự. Thuật ngữ cốt truyện giúp em suy nghĩ, chỉ đưa vào khi đề hỏi về diễn biến hay bố cục câu chuyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138