PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức thuyết minh

Văn bản thuyết minh có biện pháp nghệ thuật: không phải là văn miêu tả

Nhân hoá, tự thuật, kể chuyện, so sánh, đối thoại trong văn bản thuyết minh giúp bài sinh động nhưng không đổi phương thức chính. Cách nhận ra và nêu tác dụng đúng.

Vietnamese teenage girl at a classroom desk holding an old ballpoint pen up to the window light and studying its parts, pen cap and spring laid out, view from behind

Văn bản thuyết minh có dùng biện pháp nghệ thuật như nhân hoá, tự thuật, kể chuyện, so sánh, đối thoại, ẩn dụ vẫn là thuyết minh, vì các biện pháp ấy chỉ là cách làm cho tri thức hấp dẫn hơn; nội dung cốt lõi vẫn là những điều khách quan về đối tượng. Thấy hình ảnh đẹp, giọng văn mềm mà vội ghi "miêu tả" là lỗi rất hay gặp.

Bài này giải thích vì sao biện pháp nghệ thuật không quyết định phương thức, đưa ra các dạng hay gặp kèm ví dụ tự viết, cách phân biệt với văn miêu tả và tự sự thật sự, và cách nêu tác dụng khi đề hỏi.

Vì sao biện pháp nghệ thuật không làm đổi phương thức

Phương thức biểu đạt xác định theo mục đích giao tiếp, còn biện pháp nghệ thuật là cách thể hiện. Một người có thể giới thiệu chiếc bút bi bằng giọng khô khan hoặc bằng cách để chiếc bút tự kể về mình; mục đích trong cả hai trường hợp đều là để người đọc biết bút bi gồm những gì, hoạt động ra sao. Cách thể hiện đổi, mục đích không đổi, nên phương thức không đổi.

Chương trình Ngữ văn THCS từng dạy riêng nội dung "sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh" và chọn những văn bản như bài viết về loài ruồi dưới dạng phiên toà, hay bài giới thiệu cây chuối trong đời sống người Việt có giọng văn rất mềm. Những văn bản ấy là ví dụ điển hình: đọc rất có hồn, có lúc như truyện, nhưng tri thức về đối tượng mới là hạt nhân.

Điều này cũng giải thích vì sao có thể gặp câu hỏi "văn bản sử dụng những biện pháp nghệ thuật nào, tác dụng" ngay sau câu hỏi "phương thức biểu đạt chính". Hai câu hỏi nằm ở hai tầng khác nhau: một tầng hỏi mục đích, một tầng hỏi cách làm cho mục đích ấy đạt hiệu quả.

Các biện pháp nghệ thuật hay gặp trong văn bản thuyết minh

Nhân hoá, tự thuật. Đối tượng tự xưng và tự giới thiệu: "Mình là chiếc bút bi, thân hình thon dài, bên trong là một ống mực nhỏ…". Cách này tạo cảm giác gần gũi, đặc biệt với người đọc nhỏ tuổi.

Kể chuyện, tạo tình huống. Đặt tri thức vào một câu chuyện tưởng tượng: một phiên toà xử một loài côn trùng, một cuộc trò chuyện giữa các đồ vật trong bếp, một chuyến đi của giọt nước. Qua lời các nhân vật, thông tin được trình bày.

Đối thoại, hỏi đáp. Đặt câu hỏi rồi trả lời, hoặc dựng cuộc hỏi chuyện giữa hai người để lần lượt giới thiệu từng mặt của đối tượng.

So sánh, ẩn dụ gợi hình. Dùng hình ảnh quen thuộc để người đọc hình dung: "Lá phổi giống như hai chiếc túi xốp co giãn." Câu so sánh này vừa gợi hình vừa giữ được tính chính xác.

Liệt kê có nhịp, điệp ngữ. Lặp lại một cấu trúc để nhấn mạnh vai trò của đối tượng, như "chuối ở vườn nhà, chuối ở bờ ao, chuối ở ven đồi". Nhịp điệu làm người đọc nhớ ý lâu hơn.

Vè, thơ, câu đố. Một số văn bản dùng câu vè hay câu đố để mở đầu hoặc tóm tắt thông tin. Đây là cách làm phổ biến trong sách phổ biến kiến thức cho thiếu nhi.

Phân biệt với văn miêu tả thật sự

Cách kiểm tra là bỏ lớp nghệ thuật đi và xem phần còn lại là gì. Ví dụ tự viết: "Chào các bạn, mình là chiếc nồi đất. Mình được nặn từ đất sét, phơi khô rồi nung trong lò ở nhiệt độ cao. Thân mình dày, giữ nhiệt lâu nên món kho trong mình đậm vị hơn. Mình hơi mỏng manh, các bạn nhớ đừng đặt mình xuống nền lạnh khi còn nóng kẻo nứt nhé." Bỏ lớp nhân hoá ("chào các bạn, mình là") sẽ còn: nồi đất làm từ đất sét, quy trình nung, đặc điểm thân dày giữ nhiệt, công dụng khi kho, lưu ý bảo quản. Toàn bộ là tri thức. Phương thức chính: thuyết minh.

Đặt cạnh một đoạn miêu tả: "Chiếc nồi đất của bà đen bóng, vành miệng sứt một miếng nhỏ. Mỗi lần bắc lên bếp, nồi kêu lục bục, mùi cá kho thơm lừng lan ra tận ngõ." Bỏ đi những hình ảnh, âm thanh, mùi vị thì gần như không còn gì; đoạn văn sống bằng cái nhìn và giác quan. Đó là miêu tả.

Như vậy, biện pháp nghệ thuật trong thuyết minh là lớp áo khoác lên tri thức. Miêu tả thì không có tri thức nào ở bên trong để khoác; hình ảnh chính là nội dung.

Phân biệt với tự sự khi văn bản thuyết minh "kể chuyện"

Văn bản thuyết minh dựng tình huống kể chuyện là trường hợp khó nhất, vì nó có nhân vật, có sự việc, có lời thoại, đủ mọi dấu hiệu của tự sự. Cách phân biệt là hỏi: câu chuyện có tự đứng được như một câu chuyện không, hay chỉ là cái khung để chứa thông tin?

Trong văn bản thuyết minh dạng phiên toà xử một loài côn trùng, các "nhân vật" như chánh án, công tố, luật sư lần lượt trình bày về đặc điểm sinh học, tập tính, tác hại và cách phòng trừ. Câu chuyện gần như không có diễn biến tâm lí, không có kết thúc bất ngờ; mỗi lượt lời là một khối thông tin. Rút thông tin ra, câu chuyện rỗng. Đó là thuyết minh dùng hình thức tự sự.

Ngược lại, một truyện ngắn về cậu bé chăm đàn ong, có diễn biến, có xung đột, có thay đổi trong suy nghĩ nhân vật, dù có xen vài câu về tập tính của ong, vẫn là tự sự. Thông tin về ong chỉ phục vụ câu chuyện, không phải ngược lại.

Khi trả lời, hãy nói rõ: "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh; văn bản sử dụng biện pháp kể chuyện, đối thoại (hình thức một phiên toà) để trình bày tri thức về…". Câu này vừa chọn đúng phương thức, vừa cho thấy bạn đã nhận ra lớp nghệ thuật.

Cách nêu tác dụng của biện pháp nghệ thuật trong thuyết minh

Khi đề hỏi tác dụng, câu trả lời tốt thường có hai vế: tác dụng nghệ thuật (sinh động, hấp dẫn, gần gũi) và tác dụng với việc truyền tri thức (dễ hiểu, dễ nhớ). Bảng dưới gợi ý cho từng biện pháp.

Biện phápTác dụng nghệ thuậtTác dụng với tri thức
Nhân hoá, tự thuậtGần gũi, thân thiện, như đối tượng đang trò chuyệnNgười đọc tiếp nhận thông tin tự nhiên, nhớ lâu
Kể chuyện, tạo tình huốngGây tò mò, có kịch tính nhẹThông tin chia theo lượt lời, mạch lạc, dễ theo dõi
Đối thoại, hỏi đápSinh động, có nhịpMỗi câu hỏi mở ra một mặt của đối tượng, rõ ràng
So sánh, ẩn dụGợi hình, giàu hình ảnhĐiều trừu tượng hoá cụ thể, dễ hình dung
Điệp ngữ, liệt kê có nhịpNhấn mạnh, tạo nhạc tínhLàm nổi bật vai trò, sự phổ biến của đối tượng

Thiếu vế thứ hai là lỗi phổ biến: học sinh chỉ viết "làm văn bản sinh động, hấp dẫn" mà quên nói biện pháp ấy giúp gì cho việc hiểu đối tượng. Chính vế thứ hai cho thấy bạn hiểu vì sao văn bản vẫn là thuyết minh.

Ba lỗi hay gặp khi đọc văn bản thuyết minh giàu nghệ thuật

Gọi tên biện pháp thay cho phương thức. Đề hỏi phương thức mà trả lời "nhân hoá" hoặc "kể chuyện" là trả lời lệch tầng. Phương thức phải là một trong sáu phương thức biểu đạt; biện pháp nghệ thuật chỉ nêu ở phần căn cứ hoặc ở câu hỏi riêng về biện pháp.

Thấy ngôi thứ nhất là kết luận biểu cảm. Đối tượng tự xưng "mình", "tớ" không có nghĩa là người viết đang bộc lộ cảm xúc riêng. Đó là vai kể được dựng lên để truyền thông tin. Biểu cảm chỉ là chính khi cảm xúc của chủ thể là nội dung chủ yếu.

Nêu tác dụng tách rời khỏi đối tượng. Câu "biện pháp nhân hoá làm văn bản sinh động" có thể dán vào bất kỳ đề nào, nên ít giá trị. Hãy viết "để cây tre tự giới thiệu, giúp các đặc điểm của rễ và thân tre được trình bày gần gũi, dễ nhớ" thì câu trả lời mới gắn với ngữ liệu.

Luyện tập: nhận diện và nêu tác dụng

Ngữ liệu tự viết: "Các bạn có biết vì sao mình, cây tre, lại mọc thành bụi dày như vậy không? Rễ mình bám chặt vào nhau dưới đất, giữ cho đất bờ sông không bị sạt. Thân mình rỗng, chia đốt, vừa nhẹ vừa dẻo, gió to cũng chỉ làm mình cong xuống chứ khó gãy. Người ta dùng mình làm nhà, làm cầu, đan rổ rá, làm đũa. Mình ở cạnh người nông dân từ thuở nào chẳng nhớ nữa."

Câu hỏi một: Phương thức chính? Gợi ý: thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn cung cấp tri thức về đặc điểm rễ, thân của cây tre, giải thích khả năng giữ đất, chịu gió và liệt kê công dụng.

Câu hỏi hai: Biện pháp nghệ thuật và tác dụng? Gợi ý: nhân hoá, để cây tre tự xưng "mình" và tự giới thiệu, kết hợp câu hỏi mở đầu. Tác dụng: tạo giọng thân mật, gần gũi, gây tò mò; qua đó các đặc điểm và công dụng của cây tre được trình bày tự nhiên, dễ nhớ.

Câu hỏi ba: Câu cuối có làm đổi phương thức không? Gợi ý: không. Câu cuối mang chút biểu cảm, khép lại đoạn văn bằng sự gắn bó giữa cây tre và người nông dân, nhưng phần lớn đoạn văn vẫn là thông tin, mục đích vẫn là giới thiệu cây tre.

Câu hỏi thường gặp

Văn bản thuyết minh có dùng nhân hoá có phải là văn miêu tả không?

Không. Nhân hoá chỉ là cách thể hiện cho sinh động. Nếu nội dung đối tượng tự giới thiệu là cấu tạo, đặc điểm, công dụng thì mục đích vẫn là cung cấp tri thức và phương thức chính vẫn là thuyết minh.

Biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh gồm những gì?

Hay gặp nhất là nhân hoá, tự thuật, kể chuyện, tạo tình huống, đối thoại, hỏi đáp, so sánh, ẩn dụ, điệp ngữ, liệt kê có nhịp và đôi khi dùng vè, câu đố để mở đầu hoặc tóm tắt thông tin.

Văn bản thuyết minh dạng kể chuyện khác truyện ngắn thế nào?

Trong văn bản thuyết minh, câu chuyện chỉ là khung chứa thông tin, rút thông tin ra thì câu chuyện rỗng. Trong truyện ngắn, câu chuyện có diễn biến, xung đột, tâm lí nhân vật và tự đứng được, thông tin chỉ phục vụ câu chuyện.

Nêu tác dụng biện pháp nghệ thuật trong thuyết minh cần mấy ý?

Nên có hai ý: tác dụng nghệ thuật như sinh động, gần gũi, hấp dẫn và tác dụng với tri thức như giúp người đọc dễ hiểu, dễ nhớ đặc điểm của đối tượng. Gắn cả hai ý với đối tượng cụ thể trong đề.

Làm sao kiểm tra nhanh một đoạn văn giàu hình ảnh có phải thuyết minh không?

Hãy bỏ lớp hình ảnh, nhân hoá đi và xem phần còn lại. Nếu còn một khối thông tin về cấu tạo, đặc điểm, công dụng thì là thuyết minh. Nếu bỏ đi mà gần như không còn gì thì đó là miêu tả.

Câu hỏi biện pháp nghệ thuật và câu hỏi phương thức có liên quan không?

Có nhưng ở hai tầng khác nhau. Phương thức hỏi mục đích của văn bản, biện pháp nghệ thuật hỏi cách làm cho mục đích đó đạt hiệu quả. Trả lời phương thức là thuyết minh rồi vẫn có thể nêu nhân hoá, so sánh ở câu sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138