PhuongThuc.comPhương Thức
Cách xác định phương thức biểu đạt chính

Xác định phương thức biểu đạt dựa vào mục đích của đoạn văn

Mục đích của đoạn văn là chìa để gọi đúng phương thức biểu đạt. Cách tìm mục đích qua câu chủ đề, câu kết, nguồn trích và một đề tài viết theo sáu mục đích.

Overhead view of six identical blank index cards fanned on a wooden classroom table beside a red flame tree flower, a student hand choosing one card, bright daylight

Dựa vào mục đích là cách xác định phương thức biểu đạt chắc chắn nhất: em hỏi người viết muốn người đọc biết một câu chuyện, hình dung một sự vật, chia sẻ một cảm xúc, hiểu một tri thức, đồng ý với một ý kiến hay thực hiện một thủ tục, rồi gọi phương thức tương ứng. Mục đích tìm được qua câu chủ đề, câu kết, cách người viết xưng hô và nguồn trích.

Nhiều học sinh thuộc lòng dấu hiệu nhưng vẫn trả lời sai, vì dấu hiệu nằm rải trong mọi loại văn bản. Mục đích thì khác: một đoạn văn thường chỉ có một mục đích nổi trội. Phần dưới đây chỉ cách đọc ra mục đích, phân biệt mục đích với đề tài, và thử viết cùng một đề tài theo sáu mục đích để thấy phương thức đổi theo.

Vì sao mục đích quyết định phương thức biểu đạt

Phương thức biểu đạt về bản chất là cách người viết tổ chức ngôn ngữ để đạt một mục đích giao tiếp. Người ta không chọn phương thức trước rồi mới tìm việc để nói; người ta có việc cần làm với người đọc, rồi ngôn ngữ tự sắp xếp theo việc ấy. Cần kể thì câu văn đi theo thời gian, cần tả thì câu văn đi theo trình tự quan sát, cần thuyết phục thì câu văn đi theo quan hệ lí lẽ.

Vì thế, khi đi ngược từ văn bản về phương thức, con đường ngắn nhất là đi qua mục đích. Dấu hiệu chỉ là dấu vết mà mục đích để lại trên câu chữ. Một từ tượng hình có thể là dấu vết của mục đích tả, nhưng cũng có thể chỉ là một nét trang trí trong một đoạn bàn luận. Chỉ khi biết đoạn văn muốn làm gì, em mới biết dấu vết nào là chính, dấu vết nào là phụ.

Cách nhìn này cũng khớp với chương trình Ngữ văn hiện hành, vốn hay nói về mục đích của văn bản và kiểu văn bản như văn bản tự sự, văn bản thông tin, văn bản nghị luận. Dù gọi theo phương thức hay theo kiểu văn bản, câu hỏi gốc vẫn là: văn bản này được viết ra để làm gì.

Sáu mục đích và sáu phương thức tương ứng

Bảng dưới đây đặt mỗi phương thức cạnh mục đích của nó và câu hỏi mà em có thể tự đặt ra khi đọc. Câu hỏi càng cụ thể, em càng dễ trả lời dứt khoát.

Mục đích của người viếtCâu tự hỏi khi đọcPhương thức
Cho người đọc biết một chuỗi sự việc đã, đang hoặc được tưởng tượng là đã xảy raĐọc xong mình có kể lại được chuyện gì đã diễn ra không?Tự sự
Giúp người đọc hình dung cụ thể cảnh, người, vật, trạng tháiĐọc xong mình có vẽ lại được hình ảnh trong đầu không?Miêu tả
Bộc lộ tình cảm, cảm xúc, suy tư của người viết để người đọc cùng rung độngĐọc xong mình mang theo một cảm xúc gì?Biểu cảm
Cung cấp tri thức khách quan về đặc điểm, nguyên lí, cách làm của đối tượngĐọc xong mình hiểu thêm kiến thức gì?Thuyết minh
Trình bày ý kiến, quan điểm và thuyết phục người đọc đồng tìnhĐọc xong mình được đề nghị tin vào ý kiến nào?Nghị luận
Giao dịch giữa cá nhân với cơ quan, tổ chức theo thể thức quy địnhVăn bản này đòi ai làm thủ tục, quyết định việc gì?Hành chính – công vụ

Cột giữa là phần đáng nhớ nhất. Nó biến khái niệm trừu tượng thành câu hỏi mà một học sinh lớp sáu cũng tự trả lời được. Khi đọc xong một đoạn, em lần lượt hỏi sáu câu, câu nào có câu trả lời rõ ràng và mạnh nhất thì phương thức ứng với câu đó là ứng viên số một cho phương thức chính.

Lưu ý rằng một đoạn văn có thể trả lời được hai, ba câu hỏi cùng lúc. Một đoạn truyện hay vừa cho biết chuyện vừa để lại cảm xúc. Khi ấy em chọn câu hỏi trả lời được trước tiên, tức điều người viết cần làm trước để những điều khác có chỗ đứng.

Đọc ra mục đích từ đâu trong đoạn văn

Câu chủ đề. Ở đoạn nghị luận và thuyết minh, câu chủ đề thường đứng đầu hoặc cuối đoạn và nói thẳng mục đích: nêu một ý kiến, hoặc giới thiệu một đối tượng. Câu "Đọc sách là cách rẻ nhất để đi xa" là một ý kiến cần bảo vệ; câu "Cây tre là loài thực vật thân rỗng, mọc thành bụi" là lời giới thiệu tri thức.

Câu kết. Ở đoạn tự sự và biểu cảm, câu kết hay hé lộ dụng ý: một cảm xúc dồn lại, một suy ngẫm, một sự việc khép lại câu chuyện. Đọc câu kết giúp em biết đoạn văn đi tới đâu.

Cách người viết xưng hô. Người viết xưng "em", "mình", "ta" và gọi đối tượng thân thiết như "mẹ ơi", "quê hương ơi" thường là biểu cảm. Người viết giấu mình, gọi đối tượng bằng tên gọi chung và giữ giọng trung tính thường là thuyết minh. Người viết xưng "chúng ta" kèm lời kêu gọi thường là nghị luận.

Nguồn trích. Dòng ghi nguồn cuối ngữ liệu cho biết văn bản gốc thuộc loại gì: truyện ngắn, tuỳ bút, sách khoa học phổ thông, bài xã luận, văn bản quy định. Nguồn không thay thế việc đọc, vì một truyện ngắn vẫn có thể có đoạn bàn luận, nhưng nó giúp em đoán hướng ban đầu.

Câu hỏi đi kèm trong đề. Các câu hỏi khác của phần đọc hiểu cũng hé lộ mục đích. Đề hỏi "theo tác giả, vì sao…" thường gắn với đoạn nghị luận; đề hỏi "nhân vật đã làm gì khi…" thường gắn với tự sự. Đọc lướt cả cụm câu hỏi trước khi làm câu phương thức là thói quen tốt.

Đề tài không phải mục đích: cái bẫy phổ biến nhất

Đề tài là đối tượng mà đoạn văn nói tới: mẹ, quê hương, cây lúa, mạng xã hội, lòng biết ơn. Mục đích là việc người viết muốn làm với đề tài ấy. Cùng một đề tài có thể đi với cả sáu mục đích, vì vậy nhìn đề tài để đoán phương thức là cách đoán dễ sai nhất.

Học sinh hay mắc bẫy này với những đề tài gợi cảm xúc. Thấy đoạn văn nói về mẹ là ghi biểu cảm ngay. Nhưng nếu đoạn văn kể lại buổi sáng mẹ dắt xe đưa con đi khám bệnh, từng việc nối nhau, thì khung là tự sự. Nếu đoạn văn bàn rằng con cái nên chia sẻ việc nhà với mẹ, đưa lí lẽ và dẫn chứng, thì đó là nghị luận. Đề tài mẹ không đổi, mục đích đổi, phương thức đổi theo.

Chiều ngược lại cũng có bẫy: đề tài khoa học khiến em nghĩ ngay tới thuyết minh. Một đoạn văn về rác thải nhựa có thể giới thiệu các loại nhựa và thời gian phân huỷ, đó là thuyết minh; nhưng cũng có thể kêu gọi mọi người bỏ thói quen dùng túi nilon, đưa lí lẽ thuyết phục, đó là nghị luận. Khi đề tài nghe có vẻ khoa học, em kiểm xem người viết đang giải thích hay đang thuyết phục.

Một đề tài, sáu mục đích: thử với cây phượng sân trường

Để thấy rõ mục đích quyết định phương thức, hãy giữ nguyên một đề tài và đổi mục đích. Mỗi câu dưới đây là một câu mở đầu tự viết, cùng nói về cây phượng sân trường.

  • Tự sự: "Năm em vào lớp sáu, bác bảo vệ trồng cây phượng con ở góc sân; ba năm sau, một trận bão làm gãy cành lớn nhất của nó." — người đọc biết một câu chuyện.
  • Miêu tả: "Tán phượng xoè rộng như chiếc ô xanh, những chùm hoa đỏ rực rung rinh mỗi khi gió lùa qua." — người đọc hình dung được cái cây.
  • Biểu cảm: "Mỗi lần nhìn sắc phượng, lòng em lại bồi hồi, vừa vui vì sắp nghỉ hè vừa tiếc những ngày bên bạn." — người đọc nhận một cảm xúc.
  • Thuyết minh: "Phượng vĩ là cây thân gỗ, lá kép lông chim, thường nở hoa vào đầu mùa hạ và được trồng nhiều để lấy bóng mát." — người đọc biết thêm kiến thức.
  • Nghị luận: "Trường học nên giữ lại những cây phượng già, bởi bóng mát và kỉ niệm mà chúng mang lại không thể thay bằng mái tôn." — người đọc được đề nghị đồng tình.
  • Hành chính – công vụ: "Kính gửi Ban giám hiệu nhà trường, lớp 9A đề nghị cho cắt tỉa cành phượng sát lớp học trước mùa mưa bão." — văn bản đòi một quyết định.

Sáu câu cùng nhắc cây phượng mà không câu nào giống câu nào về phương thức. Đây là bài tập rất nên làm khi ôn: em chọn một đề tài quen thuộc như chiếc xe đạp, bữa cơm tối, con đường đến trường, rồi tự viết sáu câu theo sáu mục đích. Viết được sáu câu ấy, em sẽ không còn nhầm đề tài với mục đích.

Khi mục đích bề mặt khác mục đích sâu

Có những đoạn văn mà mục đích nhìn thấy ngay khác với điều tác giả thật sự muốn. Truyện ngụ ngôn là ví dụ quen thuộc: bề mặt là kể chuyện con ếch ngồi đáy giếng, nhưng tác giả dân gian muốn gửi một bài học về thói tự mãn. Vậy phương thức chính là tự sự hay nghị luận?

Cách xác định phổ biến là dựa vào cách văn bản được tổ chức, tức mục đích bề mặt. Truyện ngụ ngôn được tổ chức như một câu chuyện có nhân vật, sự việc, kết thúc, nên phương thức chính là tự sự; bài học là ý nghĩa rút ra từ câu chuyện chứ không được trình bày bằng lí lẽ và dẫn chứng. Tương tự, một bài thơ có thể gửi gắm suy ngẫm về lẽ sống nhưng vẫn được tổ chức bằng cảm xúc của chủ thể trữ tình, nên thường gọi là biểu cảm.

Ngược lại, nếu người viết dừng câu chuyện lại và trực tiếp bàn luận, nêu ý kiến, đưa lí lẽ, thì phần đó đã chuyển sang nghị luận. Ranh giới nằm ở chỗ ý nghĩa được để người đọc tự rút ra hay được người viết đứng ra chứng minh. Ghi nhớ điểm này giúp em khỏi gọi mọi câu chuyện có bài học là nghị luận.

Câu hỏi thường gặp

Mục đích giao tiếp là gì trong câu hỏi phương thức biểu đạt?

Mục đích giao tiếp là điều người viết muốn đạt được với người đọc: cho biết một câu chuyện, giúp hình dung, chia sẻ cảm xúc, cung cấp tri thức, thuyết phục, hay giải quyết thủ tục. Mỗi mục đích ứng với một phương thức nên tìm được mục đích là gần có đáp án.

Làm sao tìm nhanh mục đích của một đoạn văn lạ?

Đọc câu đầu và câu cuối, để ý cách người viết xưng hô, xem dòng ghi nguồn trích và lướt các câu hỏi đi kèm trong đề. Sau đó tự hỏi đọc xong mình mang theo điều gì: câu chuyện, hình ảnh, cảm xúc, kiến thức hay một quan điểm.

Đề tài về mẹ có phải luôn là phương thức biểu cảm không?

Không. Đề tài chỉ là đối tượng được nói tới. Đoạn văn về mẹ có thể kể lại một sự việc, tả dáng mẹ, bày tỏ tình thương hay bàn về bổn phận của con cái. Phương thức phụ thuộc vào việc người viết làm gì với đề tài, không phụ thuộc đề tài.

Truyện ngụ ngôn có bài học thì phương thức chính có phải nghị luận không?

Cách xác định phổ biến vẫn là tự sự, vì văn bản được tổ chức như một câu chuyện có nhân vật, sự việc và kết thúc. Bài học là ý nghĩa người đọc rút ra. Chỉ khi người viết dừng lại trực tiếp nêu ý kiến và chứng minh thì phần đó mới là nghị luận.

Một đoạn văn có thể có hai mục đích cùng lúc không?

Có, và rất thường gặp, như đoạn truyện vừa kể chuyện vừa để lại cảm xúc. Khi đó em chọn mục đích mà người viết phải đạt trước để những điều khác có chỗ đứng, gọi đó là phương thức chính, mục đích còn lại ứng với phương thức kết hợp.

Chương trình mới gọi là kiểu văn bản thì có còn dùng cách dựa vào mục đích không?

Vẫn dùng tốt. Kiểu văn bản trong chương trình hiện hành cũng được phân theo mục đích như kể, thông tin, nghị luận. Dù đề hỏi phương thức biểu đạt hay kiểu văn bản, câu hỏi gốc vẫn là văn bản được viết ra để làm gì với người đọc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138