Thuyết minh cung cấp tri thức khách quan để người đọc hiểu; nghị luận nêu và bảo vệ một ý kiến để người đọc tin; hành chính – công vụ trình bày theo khuôn mẫu để giải quyết một việc giữa người với cơ quan, tổ chức. Ba phương thức này hay bị nhầm vì đều có giọng nghiêm túc và ít hình ảnh.
Bài này đặt ba phương thức cạnh nhau qua sáu ngữ liệu tự viết, trong đó có những cặp cùng đề tài để thấy mục đích làm đổi phương thức thế nào. Văn bản hành chính trong bài chỉ là khung mô phỏng để luyện nhận diện, không phải mẫu của cơ quan nào.
Ba câu hỏi để tách ba phương thức
Câu hỏi thứ nhất: đoạn văn muốn người đọc hiểu hay muốn người đọc đồng ý? Nếu chỉ muốn người đọc hiểu một sự vật, hiện tượng, quy trình, đó là thuyết minh. Nếu muốn người đọc đồng ý với một quan điểm, đó là nghị luận. Thuyết minh nói "cái này là gì, gồm gì, hoạt động ra sao"; nghị luận nói "cái này nên hay không nên, đúng hay sai, vì sao".
Câu hỏi thứ hai: văn bản có theo một khuôn cố định để gửi tới một cơ quan, tổ chức hoặc ghi nhận một việc chính thức không? Nếu có quốc hiệu tiêu ngữ, tên loại văn bản (đơn, biên bản, thông báo, quyết định), phần kính gửi, nơi nhận, chữ ký, ngày tháng, đó là hành chính – công vụ. Cái làm nên phương thức này là chức năng giải quyết công việc và hình thức khuôn mẫu, chứ không phải giọng văn nghiêm túc.
Câu hỏi thứ ba: có từ ngữ lập luận không? Những từ như "vì vậy", "do đó", "chẳng hạn", "thử hỏi", "rõ ràng", "cần phải", "không nên" xuất hiện dày là tín hiệu nghị luận. Thuyết minh dùng nhiều từ định nghĩa, phân loại ("là", "gồm", "được chia thành", "có tác dụng"). Hành chính dùng từ ngữ khuôn mẫu ("căn cứ", "đề nghị", "kính gửi", "nay", "xin cam đoan").
Ngữ liệu 1 và 2: cùng nói về việc đọc sách
Ngữ liệu 1: Đọc sách là hoạt động tiếp nhận thông tin qua chữ viết. Có hai cách đọc chính: đọc lướt để nắm ý khái quát và đọc kỹ để hiểu sâu từng phần. Khi đọc kỹ, người đọc thường dừng lại ghi chú, tóm tắt ý chính của từng chương. Thư viện trường học thường xếp sách theo môn loại để học sinh dễ tìm. Lời giải: thuyết minh. Căn cứ: định nghĩa ("là hoạt động…"), phân loại ("có hai cách đọc chính"), mô tả cách làm, giọng trung tính, không có ý kiến khen chê.
Ngữ liệu 2: Nhiều người cho rằng đọc sách giấy đã lỗi thời khi mọi thông tin đều có trên điện thoại. Thật ra, đọc sách vẫn cần thiết, vì nó rèn khả năng tập trung lâu, điều mà việc lướt tin ngắn khó mang lại. Một người đọc trọn một cuốn sách phải theo mạch suy nghĩ của tác giả qua hàng trăm trang. Vì vậy, không nên coi đọc sách là thói quen cũ cần bỏ. Lời giải: nghị luận. Căn cứ: nêu ý kiến đối lập rồi phản bác ("nhiều người cho rằng… Thật ra"), có lí lẽ ("vì nó rèn khả năng tập trung"), dẫn chứng ("phải theo mạch… qua hàng trăm trang"), kết luận ("vì vậy, không nên").
Đặt hai ngữ liệu cạnh nhau sẽ thấy: cùng đề tài đọc sách, ngữ liệu 1 không đứng về phía nào, ngữ liệu 2 đứng hẳn về một phía và cố thuyết phục. Đây là ranh giới rõ nhất giữa thuyết minh và nghị luận.
Ngữ liệu 3 và 4: thông báo của lớp và đoạn giới thiệu sự kiện
Ngữ liệu 3 (khung mô phỏng): THÔNG BÁO. Về việc tổ chức buổi lao động vệ sinh khuôn viên trường. Căn cứ kế hoạch hoạt động tháng của nhà trường, lớp trưởng thông báo: thời gian bảy giờ sáng thứ bảy; địa điểm sân sau dãy nhà B; thành phần toàn thể học sinh trong lớp; mỗi bạn mang theo một đôi găng tay. Đề nghị các bạn có mặt đúng giờ. Người thông báo ký tên. Lời giải: hành chính – công vụ. Căn cứ: tên loại văn bản "thông báo", trích yếu "về việc…", cụm "căn cứ", các mục thời gian, địa điểm, thành phần theo khuôn; câu ngắn, chính xác, không bộc lộ cảm xúc; có người ký.
Ngữ liệu 4: Buổi lao động vệ sinh khuôn viên là hoạt động định kỳ của nhiều trường học. Học sinh được chia theo lớp, mỗi lớp phụ trách một khu vực như sân, vườn trường, hành lang. Hoạt động này giúp giữ trường sạch đẹp và tập cho học sinh thói quen tự phục vụ. Lời giải: thuyết minh. Căn cứ: giới thiệu hoạt động như một hiện tượng chung (tính định kỳ, cách tổ chức, tác dụng), không gửi tới ai, không yêu cầu ai làm gì, không theo khuôn văn bản.
Bẫy của cặp này: ngữ liệu 4 cũng trình bày thông tin rõ ràng, có các mục, nên nhiều bạn ghi hành chính. Hãy hỏi: văn bản này có giải quyết một việc cụ thể giữa người gửi và người nhận không? Ngữ liệu 3 có (yêu cầu lớp tham gia buổi lao động cụ thể), ngữ liệu 4 không.
Ngữ liệu 5 và 6: đơn và đoạn bàn về việc viết đơn
Ngữ liệu 5 (khung mô phỏng): Kính gửi: Thầy giáo chủ nhiệm lớp 8A. Em tên là Nguyễn Văn An, học sinh lớp 8A. Em làm đơn này xin phép nghỉ học một buổi vì gia đình có việc riêng phải về quê. Em xin hứa sẽ chép bài và hoàn thành bài tập đầy đủ. Em xin chân thành cảm ơn. Lời giải: hành chính – công vụ. Căn cứ: phần kính gửi, tự giới thiệu, lý do, lời hứa, lời cảm ơn theo trình tự khuôn mẫu của một lá đơn; mục đích là đề nghị người có thẩm quyền giải quyết một việc.
Ngữ liệu 6: Biết viết một lá đơn đúng khuôn là kỹ năng cần cho mọi học sinh. Một lá đơn rõ ràng giúp người nhận hiểu ngay việc cần giải quyết, còn lá đơn lộn xộn dễ khiến việc bị chậm. Vì thế, thay vì chép mẫu trên mạng, các em nên hiểu vì sao lá đơn cần có từng phần. Lời giải: nghị luận. Căn cứ: nêu ý kiến ("là kỹ năng cần cho mọi học sinh"), lí lẽ so sánh hai kiểu đơn, kết luận khuyên nhủ ("vì thế… nên").
Lá đơn trong ngữ liệu 5 có câu cảm ơn, có lời hứa, nhưng đó là thành phần khuôn mẫu chứ không phải biểu cảm. Đây là điểm cần nhớ: trong văn bản hành chính, những câu lịch sự theo khuôn không làm đổi phương thức chính.
Ba câu luyện thêm, tự làm trước rồi xem lời giải
Câu A: Biên bản họp lớp. Hồi mười sáu giờ ngày thứ sáu, tại phòng học lớp 9B, tập thể lớp họp bàn kế hoạch tham gia hội diễn văn nghệ. Thành phần: giáo viên chủ nhiệm, ban cán sự và toàn thể học sinh. Nội dung: thống nhất tiết mục hát tốp ca, giao bạn lớp phó văn thể phụ trách tập luyện. Cuộc họp kết thúc lúc mười bảy giờ. Thư ký và chủ toạ ký tên. Lời giải: hành chính – công vụ. Căn cứ: tên loại văn bản, các mục thời gian, địa điểm, thành phần, nội dung, giờ kết thúc, chữ ký theo khuôn biên bản.
Câu B: Hội diễn văn nghệ là hoạt động ngoại khoá thường được nhiều trường tổ chức vào các dịp kỷ niệm. Tiết mục có thể là hát, múa, kịch ngắn hoặc ngâm thơ. Mỗi lớp đăng ký tiết mục với ban tổ chức và luyện tập trước vài tuần. Lời giải: thuyết minh. Căn cứ: giới thiệu hoạt động chung, liệt kê các loại tiết mục, mô tả cách tổ chức, không gửi tới ai, không có lập trường.
Câu C: Có bạn nghĩ hội diễn văn nghệ chỉ làm mất thời gian học. Nhưng chính những buổi tập chung giúp lớp hiểu nhau hơn, bạn nhút nhát dám đứng trước đông người, bạn giỏi học có dịp làm việc nhóm. Vì vậy, mỗi lớp nên coi hội diễn là một phần của việc học. Lời giải: nghị luận. Căn cứ: nêu ý kiến trái chiều rồi phản bác, đưa lí lẽ, có từ "nhưng", "vì vậy", "nên". Ba câu cùng đề tài hội diễn văn nghệ, ba mục đích, ba phương thức.
Bảng đối chiếu ba phương thức
Bảng gom dấu hiệu chính, từ ngữ thường gặp và câu hỏi tự kiểm của ba phương thức.
| Thuyết minh | Nghị luận | Hành chính – công vụ | |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Giúp người đọc hiểu | Thuyết phục người đọc tin, làm theo | Giải quyết một việc chính thức |
| Dấu hiệu | Định nghĩa, phân loại, số liệu, quy trình | Luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng | Khuôn mẫu: tên loại, kính gửi, chữ ký |
| Từ ngữ hay gặp | là, gồm, được chia thành, có tác dụng | vì vậy, rõ ràng, thử hỏi, cần phải | căn cứ, đề nghị, nay, xin cam đoan |
| Giọng | Trung tính, khách quan | Có thái độ, có lập trường | Trung tính, chính xác, một nghĩa |
| Câu tự hỏi | Có đứng về phía nào không? | Đang bảo vệ ý kiến gì? | Gửi cho ai, để giải quyết việc gì? |
Lưu ý hàng "giọng": thuyết minh và hành chính đều trung tính, nên phân biệt chúng phải dựa vào hàng "mục đích" và "dấu hiệu" hình thức. Thuyết minh và nghị luận đều có thể dùng số liệu, nên phân biệt phải dựa vào việc có lập trường hay không.
Bẫy hay gặp khi làm dạng bài này
Thấy số liệu là ghi thuyết minh. Đoạn nghị luận cũng dùng số liệu làm dẫn chứng. Nếu số liệu được đưa ra để chứng minh một ý kiến, phương thức vẫn là nghị luận.
Thấy giọng nghiêm là ghi hành chính. Hành chính đòi khuôn mẫu và chức năng giải quyết việc. Một đoạn giới thiệu quy định của trường viết nghiêm túc mà không theo khuôn văn bản vẫn có thể là thuyết minh.
Thấy lời khuyên là ghi nghị luận ngay. Một câu khuyên lẻ ở cuối đoạn thuyết minh ("nên rửa tay trước khi ăn") chưa biến cả đoạn thành nghị luận. Xem phần lớn đoạn văn đang làm gì.
Nhầm hành chính với biểu cảm vì có lời cảm ơn. Câu cảm ơn, kính chào trong đơn từ là thành phần khuôn mẫu, không phải lời bộc lộ cảm xúc. Nếu bỏ câu ấy đi mà văn bản vẫn làm đúng chức năng đề nghị, thì nó chỉ là phép lịch sự.
Nhầm biên bản với tự sự. Biên bản ghi lại diễn biến một cuộc họp, một sự việc theo thứ tự thời gian, nên trông giống kể chuyện. Nhưng biên bản có khuôn (thời gian, địa điểm, thành phần, nội dung, chữ ký thư ký và chủ toạ), lời ghi khách quan, không có nhân vật hay chi tiết gợi cảm, nên vẫn là hành chính – công vụ.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết minh và nghị luận khác nhau ở điểm nào dễ thấy nhất?
Thuyết minh không đứng về phía nào, chỉ giúp người đọc hiểu sự vật, hiện tượng. Nghị luận có lập trường rõ, nêu ý kiến và dùng lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục. Hỏi đoạn văn có đang bảo vệ một ý kiến không là phân biệt được.
Văn bản hành chính – công vụ gồm những loại nào hay gặp trong đề?
Hay gặp nhất là đơn, biên bản, thông báo, quyết định, tờ trình, hợp đồng, giấy mời. Đề đọc hiểu dùng loại này không nhiều, nhưng khi có thì dấu hiệu khuôn mẫu khá rõ nên dễ nhận nếu đã quen.
Đoạn văn có số liệu thì có phải là thuyết minh không?
Không hẳn. Số liệu có mặt trong cả thuyết minh, nghị luận, báo chí. Nếu số liệu được dùng để giúp người đọc hiểu một hiện tượng, đó là thuyết minh; nếu dùng để chứng minh một ý kiến, đó là dẫn chứng của nghị luận.
Lá đơn có câu cảm ơn thì có yếu tố biểu cảm không?
Thường không tính là biểu cảm. Câu cảm ơn, lời hứa trong đơn là thành phần khuôn mẫu của văn bản hành chính. Phương thức chính vẫn là hành chính – công vụ vì mục đích là đề nghị giải quyết một việc.
Bài phát biểu, bài xã luận thuộc phương thức nào?
Bài xã luận thường lấy nghị luận làm chính vì nêu quan điểm về một vấn đề. Bài phát biểu tuỳ nội dung: phát biểu nêu ý kiến là nghị luận, phát biểu chào mừng thiên về biểu cảm, phát biểu báo cáo số liệu gần thuyết minh. Cần đọc mục đích cụ thể của đoạn.
Có cần thuộc mẫu đơn để làm bài nhận diện không?
Không cần thuộc từng mẫu. Chỉ cần nhớ các thành phần khuôn chung như tên loại văn bản, phần kính gửi, nội dung đề nghị, nơi nhận, chữ ký, ngày tháng. Thấy những dấu hiệu ấy là đủ để nhận ra phương thức hành chính – công vụ.