Ở lớp 10 đến 12, bài tập phương thức biểu đạt dùng ngữ liệu dài và đan xen hơn: tuỳ bút vừa tả vừa bày tỏ, đoạn bình văn vừa trích thơ vừa lập luận, văn bản thông tin có số liệu lẫn câu chuyện. Cách làm vẫn là tìm mục đích chính của cả đoạn, nhưng phải đọc kỹ hơn để không bị một lớp ngôn ngữ đẹp kéo lệch.
Năm bài tập dưới đây dùng ngữ liệu tự viết theo dạng hay gặp ở cấp ba, cùng hai câu thơ trung đại đã hết bản quyền. Mỗi bài có lời giải, căn cứ, và chỗ nào có hai cách hiểu thì nói rõ cả hai.
Ngữ liệu và câu hỏi ở cấp ba có gì khác
Ngữ liệu đọc hiểu ở cấp ba ít khi là đoạn văn một phương thức rõ ràng. Người ra đề thường chọn đoạn tuỳ bút, bút kí, đoạn bình luận văn học, bài báo, văn bản thông tin có tính khoa học phổ thông, hoặc một bài thơ ngoài sách giáo khoa. Những ngữ liệu này giàu hình ảnh và cảm xúc, nên nếu chỉ nhìn bề mặt, rất dễ ghi miêu tả hay biểu cảm cho mọi đoạn.
Câu hỏi cũng chuyển trọng tâm. Câu hỏi gọi tên phương thức vẫn có, nhưng hay đi cùng câu về kiểu văn bản, thao tác lập luận, biện pháp tu từ, và các câu hỏi thông hiểu, vận dụng phía sau. Vì vậy cần tách bạch từng tầng: phương thức biểu đạt (kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận, hành chính), thao tác lập luận (giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận, bác bỏ, so sánh) và biện pháp tu từ (so sánh, ẩn dụ, điệp…).
Chương trình 2018 nhấn vào kiểu văn bản và thể loại, nên đề có thể hỏi "văn bản thuộc kiểu văn bản nào" thay vì "phương thức biểu đạt chính". Hai câu hỏi gần nhau nhưng không trùng: kiểu văn bản nói về toàn văn bản (văn bản nghị luận, văn bản thông tin), phương thức nói về cách dùng ngôn ngữ trong đoạn. Đọc đúng chữ trong câu hỏi trước khi trả lời.
Bài 1: đoạn tuỳ bút vừa tả vừa bày tỏ
Đọc đoạn văn: Phố cổ vào mùa thu không ồn ào như người ta tưởng. Có những buổi sớm, sương còn đọng trên mái ngói rêu xanh, tiếng rao hàng xôi vọng lên từ cuối ngõ rồi tan vào khoảng trời xám nhạt. Đi giữa những con phố ấy, mới hiểu vì sao bao người xa xứ cứ nhắc mãi một mùi hoa sữa, một gánh cốm. Hà Nội không giữ chân người bằng sự lộng lẫy, mà bằng những điều nhỏ bé lặng lẽ thấm vào lòng.
Câu hỏi: xác định phương thức biểu đạt chính. Lời giải: biểu cảm là cách xác định phổ biến, kết hợp miêu tả. Căn cứ: câu thứ hai tả cảnh sương, mái ngói, tiếng rao; nhưng cả đoạn hướng tới bộc lộ tình cảm, suy nghĩ của người viết về phố cổ ("mới hiểu vì sao…", "thấm vào lòng"). Miêu tả là phương tiện, cảm xúc là đích.
Cách hiểu thứ hai có gặp: vì câu cuối khái quát một nhận định ("không giữ chân người bằng sự lộng lẫy, mà bằng…"), có ý kiến cho đoạn này mang yếu tố nghị luận. Đúng là có yếu tố ấy, nhưng nhận định ở đây được nói bằng giọng tâm tình, không có hệ thống lí lẽ, dẫn chứng, nên chưa đủ để nghị luận làm chính. Khi trả lời, nên ghi "biểu cảm, kết hợp miêu tả và yếu tố nghị luận" nếu đề hỏi các phương thức.
Bài 2: đoạn nghị luận văn học có trích thơ
Đọc đoạn văn: Hai câu thơ "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo" trong Thu điếu của Nguyễn Khuyến cho thấy một không gian thu thu nhỏ dần. Từ mặt ao tới chiếc thuyền, mọi thứ đều nhỏ, tĩnh, trong. Chính sự thu hẹp ấy làm nổi bật cái lạnh lẽo, vắng vẻ, gợi một tâm hồn đang khép lại trước thời cuộc. Vì vậy có thể xem cảnh thu ở đây không chỉ là cảnh mà còn là tâm cảnh của nhà thơ.
Câu hỏi: xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn văn (không phải của bài thơ được trích). Lời giải: nghị luận. Căn cứ: đoạn văn nêu nhận định về hai câu thơ, đưa lí lẽ ("mọi thứ đều nhỏ, tĩnh, trong", "sự thu hẹp ấy làm nổi bật…"), dẫn chứng là chính câu thơ được trích, có từ ngữ lập luận "cho thấy", "chính… làm", "vì vậy".
Bẫy của bài: hai câu thơ trích vào là thơ trữ tình, nếu hỏi phương thức của bài Thu điếu thì cách xác định phổ biến là biểu cảm kết hợp miêu tả. Nhưng đề hỏi đoạn văn bình luận, và đoạn văn ấy viết ra để bàn, để thuyết phục người đọc về một cách hiểu. Luôn hỏi lại: đề đang hỏi về văn bản nào? Đoạn trích dẫn hay đoạn văn chứa đoạn trích dẫn?
Bài 3: văn bản thông tin có câu chuyện mở đầu
Đọc đoạn văn: Một buổi chiều, người nông dân ở một xã ven biển nhận thấy nước trong ruộng mặn hơn mọi năm. Hiện tượng đó có tên là xâm nhập mặn, xảy ra khi nước biển theo sông, kênh tràn sâu vào đất liền. Nguyên nhân thường gặp gồm lượng nước ngọt từ thượng nguồn giảm vào mùa khô, mực nước biển dâng và việc khai thác nước ngầm quá mức. Hệ quả là cây lúa, cây ăn trái bị ảnh hưởng, nước sinh hoạt khan hiếm.
Câu hỏi: phương thức biểu đạt chính của đoạn là gì? Lời giải: thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn giải thích một hiện tượng tự nhiên (định nghĩa xâm nhập mặn, nêu nguyên nhân, hệ quả) bằng tri thức khách quan, giọng trung tính. Câu mở đầu về người nông dân là yếu tố tự sự làm tình huống dẫn vào, không phải mục đích chính.
Nếu đề hỏi kiểu văn bản, câu trả lời phù hợp là văn bản thông tin. Lưu ý: các thông tin trong ngữ liệu tự viết này dừng ở mức phổ thông để luyện kỹ năng; khi viết bài về hiện tượng thật, cần dựa vào nguồn chính thống của cơ quan khí tượng thuỷ văn.
Bài 4 và bài 5: thơ hiện đại tự viết và thơ trung đại
Bài 4. Đọc khổ thơ tự viết: Con về ngang bến sông xưa / Bờ tre nghiêng bóng như vừa đợi ai / Mẹ già tóc bạc sương mai / Một đời đứng đó, một đời tiễn con. Câu hỏi: phương thức biểu đạt chính. Lời giải: biểu cảm. Căn cứ: khổ thơ có hình ảnh bến sông, bờ tre, mẹ già, nhưng các hình ảnh đều nhuốm cảm xúc thương nhớ, biết ơn của chủ thể trữ tình ("con"); điệp "một đời" bộc lộ nỗi xúc động. Miêu tả, tự sự (con về) là yếu tố kết hợp.
Bài 5. Hai câu thơ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều: Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa. Câu hỏi: phương thức biểu đạt chính của hai câu thơ. Lời giải: miêu tả là cách xác định phổ biến khi chỉ xét riêng hai câu này. Căn cứ: hai câu dựng bức tranh mùa xuân với màu xanh của cỏ trải tới chân trời, màu trắng của hoa lê, bố cục xa gần rõ ràng, không có chuỗi sự việc, không có lời bộc lộ trực tiếp.
Đặt hai bài cạnh nhau để thấy một nguyên tắc: thơ trữ tình nói chung lấy biểu cảm làm chính, nhưng khi đề chỉ cắt ra một hai câu tả cảnh thuần, cách trả lời có thể là miêu tả. Nếu đề hỏi phương thức của cả đoạn trích dài hơn hoặc cả tác phẩm, cần xét mục đích chung: Truyện Kiều là truyện thơ, mạch chính là tự sự, xen nhiều đoạn tả cảnh, tả người và bộc lộ cảm xúc.
Cách xử lý khi ngữ liệu có hai cách hiểu
Ở cấp ba, gặp đoạn có hai cách xác định phương thức chính là chuyện thường, nhất là tuỳ bút, bút kí và thơ có yếu tố triết lí. Điều quan trọng không phải đoán xem người ra đề nghĩ gì, mà là đưa ra một câu trả lời có căn cứ đứng vững. Câu trả lời đứng vững gồm ba phần: phương thức mình chọn, hai ba dấu hiệu cụ thể trong ngữ liệu, và phương thức kết hợp để cho thấy mình không bỏ qua lớp còn lại.
Ví dụ với bài 1, một câu trả lời đủ chắc: "Phương thức chính là biểu cảm, vì đoạn văn tập trung bộc lộ tình cảm, suy ngẫm của người viết về phố cổ qua các cụm từ mới hiểu vì sao, thấm vào lòng; miêu tả cảnh sương, mái ngói, tiếng rao là yếu tố kết hợp." Nếu chọn cách hiểu khác, cũng viết theo khuôn ấy, đổi căn cứ cho phù hợp.
Điều nên tránh là ghi hai phương thức chính ngang nhau kiểu "biểu cảm và miêu tả" khi đề hỏi phương thức chính, hoặc né tránh bằng "nhiều phương thức". Cũng không nên viết dài dòng tranh luận trong bài thi; một hai câu căn cứ là đủ. Phần bàn sâu về hai cách hiểu để dành cho lúc ôn tập, khi có thời gian đối chiếu với thầy cô và tài liệu.
Bảng đáp án và chỗ có hai cách hiểu
Bảng dưới gom đáp án, căn cứ chính và ghi chú ở những bài có hơn một cách trả lời được chấp nhận trong tài liệu tham khảo.
| Bài | Phương thức chính | Căn cứ chính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Biểu cảm | Cảm xúc, suy nghĩ người viết về phố cổ | Có yếu tố nghị luận ở câu cuối |
| 2 | Nghị luận | Nhận định, lí lẽ, dẫn chứng là câu thơ | Đừng nhầm với phương thức của bài thơ được trích |
| 3 | Thuyết minh | Định nghĩa, nguyên nhân, hệ quả | Câu mở đầu là tự sự dẫn vào |
| 4 | Biểu cảm | Chủ thể trữ tình, điệp ngữ bộc lộ xúc động | Miêu tả, tự sự kết hợp |
| 5 | Miêu tả (xét riêng hai câu) | Bức tranh màu sắc, bố cục | Xét cả tác phẩm thì khác |
Cột ghi chú là phần đáng học nhất. Ở cấp ba, khả năng phân biệt "đoạn văn đang hỏi" với "tác phẩm được nhắc tới", và "xét riêng" với "xét toàn bộ" quan trọng hơn việc thuộc định nghĩa.
Lỗi hay gặp ở học sinh cấp ba
Lẫn phương thức với thao tác lập luận. Ghi "phương thức biểu đạt là phân tích" là nhầm tầng. Phân tích, chứng minh, bình luận là thao tác lập luận nằm trong phương thức nghị luận.
Lẫn phương thức với phong cách ngôn ngữ. Phong cách ngôn ngữ báo chí, nghệ thuật, chính luận là một hệ phân loại khác. Đề hỏi phương thức thì trả lời bằng sáu phương thức, không trả lời bằng phong cách.
Thấy ngôn ngữ đẹp là ghi biểu cảm. Đoạn nghị luận văn học, văn bản thông tin về thiên nhiên đều có thể viết giàu hình ảnh. Câu hỏi đúng là đoạn văn viết ra để làm gì, không phải đoạn văn có đẹp không.
Không phân biệt đoạn hỏi và đoạn được trích. Như bài 2, phương thức của đoạn bình luận và của câu thơ bên trong khác nhau. Đọc kỹ đề hỏi về văn bản nào.
Câu hỏi thường gặp
Đề thi tốt nghiệp THPT còn hỏi phương thức biểu đạt không?
Tuỳ cấu trúc đề từng năm. Đề theo chương trình mới thường hỏi về kiểu văn bản, thể loại, chi tiết, biện pháp tu từ và ý nghĩa; câu hỏi phương thức biểu đạt vẫn hay xuất hiện trong đề luyện tập và kiểm tra trên lớp. Nắm chắc phương thức giúp trả lời được cả câu hỏi kiểu văn bản.
Đoạn văn bình luận một câu thơ có phương thức chính là gì?
Thường là nghị luận, vì đoạn văn nêu nhận định, lí lẽ và dùng câu thơ làm dẫn chứng. Câu thơ được trích có phương thức riêng của nó, thường là biểu cảm hoặc miêu tả, nhưng đó không phải phương thức của đoạn văn chứa nó.
Phương thức biểu đạt và kiểu văn bản khác nhau ra sao?
Kiểu văn bản xếp loại toàn văn bản theo mục đích, như văn bản nghị luận, văn bản thông tin. Phương thức biểu đạt nói về cách người viết dùng ngôn ngữ trong đoạn: kể, tả, bày tỏ, giới thiệu, bàn luận hay theo khuôn hành chính. Hai cách nhìn thường khớp nhau nhưng không trùng hoàn toàn.
Tuỳ bút có phương thức biểu đạt chính là gì?
Tuỳ bút thường lấy biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả, tự sự và có khi cả nghị luận, vì người viết bày tỏ cảm xúc, suy ngẫm qua cảnh và việc. Với đoạn trích cụ thể, vẫn cần đọc mục đích của đoạn để quyết định.
Làm sao biết đề hỏi xét riêng đoạn trích hay cả tác phẩm?
Đọc chữ trong câu hỏi: "đoạn trích", "đoạn thơ", "văn bản trên" là hỏi về phần được in trong đề. Nếu đề không nói gì thêm, mặc định trả lời theo phần ngữ liệu được cho, không suy rộng ra cả tác phẩm.
Có nên học thuộc đáp án phương thức của từng tác phẩm không?
Không nên chỉ học thuộc. Đề hay cắt những đoạn khác nhau của cùng một tác phẩm, và mỗi đoạn có thể nghiêng về phương thức khác. Học cách đọc mục đích và tìm căn cứ thì áp dụng được cho mọi đoạn trích.