PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Chi tiết trong tự sự: chi tiết tiêu biểu, chi tiết nghệ thuật và cách nhận diện

Chi tiết là đơn vị nhỏ nhất làm nên câu chuyện. Phân biệt chi tiết với sự việc, nhận ra chi tiết tiêu biểu, chi tiết nghệ thuật và trả lời câu hỏi ý nghĩa chi tiết.

Close view of an old wooden comb and a small cloth pouch resting on a Vietnamese grandmother lap beside a window, hands only, warm amber evening light

Chi tiết trong tự sự là những yếu tố nhỏ nhất của câu chuyện: một đồ vật, một cử chỉ, một câu nói, một hình ảnh, nằm bên trong các sự việc. Chi tiết tiêu biểu là chi tiết góp phần quan trọng thể hiện nội dung, tính cách nhân vật; chi tiết nghệ thuật là chi tiết giàu sức gợi, mang ý nghĩa sâu hơn nghĩa bề mặt, thường được người đọc nhớ mãi.

Đề đọc hiểu truyện hay hỏi "nêu ý nghĩa của chi tiết…" hoặc "chi tiết nào thể hiện…". Câu hỏi này không trực tiếp về phương thức biểu đạt, nhưng gắn chặt với tự sự, vì chi tiết là thứ làm câu chuyện có da có thịt. Bài này giúp em phân biệt chi tiết với sự việc, nhận ra chi tiết đáng chú ý và trình bày ý nghĩa của chúng mà không lan man.

Chi tiết khác sự việc ở chỗ nào

Sự việc trả lời câu hỏi "chuyện gì xảy ra"; chi tiết trả lời câu hỏi "chuyện ấy xảy ra cụ thể ra sao". Một sự việc thường gồm nhiều chi tiết. Lấy truyện Thánh Gióng: sự việc "Gióng ra trận đánh giặc" chứa các chi tiết Gióng vươn vai thành tráng sĩ, mặc giáp sắt, cưỡi ngựa sắt, roi sắt gãy thì nhổ tre bên đường quật vào giặc.

Sự việc là khung, chi tiết là phần lấp đầy khung. Bỏ một sự việc chính, câu chuyện có thể đổi hướng; bỏ một chi tiết, câu chuyện vẫn đi tiếp nhưng có thể mất đi một tầng ý nghĩa. Chi tiết nhổ tre đánh giặc, chẳng hạn, nếu lược đi thì Gióng vẫn thắng giặc, nhưng mất hình ảnh cây tre quê hương cùng người dân đánh giặc, một ý nghĩa mà nhiều tài liệu nhắc đến khi bàn về truyện.

Trong đoạn trích đọc hiểu, phân biệt được hai cấp này giúp em trả lời đúng tầm câu hỏi. Đề hỏi "đoạn trích kể về sự việc gì" thì trả lời bằng một sự việc khái quát; đề hỏi "tìm chi tiết thể hiện tình cảm của nhân vật" thì trả lời bằng chi tiết cụ thể, có thể trích vài chữ. Nhầm hai cấp này là lỗi khiến câu trả lời hoặc quá chung, hoặc quá vụn.

Chi tiết tiêu biểu: chi tiết gánh nội dung chính

Chi tiết tiêu biểu là gì. Là chi tiết được chọn lọc, thể hiện rõ nhất điều người kể muốn nói về nhân vật hay sự việc. Một nhân vật hiếu thảo có thể được kể qua nhiều việc, nhưng chi tiết tiêu biểu là việc làm nói lên lòng hiếu thảo ấy rõ nhất và đáng tin nhất.

Vì sao người kể phải chọn. Không câu chuyện nào kể hết mọi thứ. Người kể giỏi lựa ra vài chi tiết thật đắt để người đọc tự suy ra phần còn lại. Đó là lí do hai truyện cùng đề tài có thể khác nhau rất xa về sức gợi.

Cách nhận ra trong đoạn trích. Chi tiết tiêu biểu thường được người kể dừng lại lâu hơn, tả kĩ hơn, hoặc đặt ở vị trí quan trọng như đầu đoạn, cuối đoạn, lúc cao trào. Nó cũng thường có liên hệ trực tiếp với câu hỏi của đề, chẳng hạn khi đề hỏi về tình cảm cha con thì chi tiết tiêu biểu là chi tiết thể hiện tình cảm ấy rõ nhất.

Ví dụ tự viết. Trong câu chuyện về một người mẹ bán rau nuôi con đi học, chi tiết "mẹ luôn để dành cho con bó rau tươi nhất, còn mình ăn phần rau héo bán không hết" là chi tiết tiêu biểu cho sự hi sinh, nói nhiều hơn mọi câu nhận xét.

Chi tiết nghệ thuật: chi tiết có sức gợi vượt khỏi nghĩa bề mặt

Chi tiết nghệ thuật là gì. Là chi tiết được nhà văn sáng tạo công phu, mang ý nghĩa sâu xa, thường có tính biểu tượng hoặc được lặp lại, có sức ám ảnh với người đọc. Người ta hay gọi là "chi tiết đắt giá".

Ví dụ thường được nhắc. Chiếc lược ngà trong truyện cùng tên của Nguyễn Quang Sáng: một vật nhỏ người cha làm tặng con, về sau trở thành kỉ vật gói trọn tình cha con giữa chiến tranh. Bát cháo hành trong truyện Chí Phèo của Nam Cao: một bát cháo bình thường nhưng đánh thức phần người trong nhân vật. Con chó Vàng trong Lão Hạc: một con vật mà qua cách lão đối xử, người đọc thấy được tấm lòng và nỗi day dứt của lão.

Dấu hiệu nhận ra. Chi tiết được nhắc lại nhiều lần, gắn với bước ngoặt của nhân vật, mang nghĩa biểu tượng, hoặc khiến người đọc phải dừng lại suy nghĩ. Trong đề đọc hiểu, chi tiết nghệ thuật thường là thứ được hỏi "ý nghĩa" nhiều nhất.

Một lưu ý về cách gọi. Ranh giới giữa chi tiết tiêu biểu và chi tiết nghệ thuật không tuyệt đối; nhiều chi tiết vừa tiêu biểu vừa giàu tính nghệ thuật. Khi trả lời, điều quan trọng không phải là gọi đúng nhãn mà là chỉ ra được chi tiết ấy nói lên điều gì.

Phân biệt nhanh ba cấp: sự việc, chi tiết tiêu biểu, chi tiết nghệ thuật

Bảng dưới đây dùng một câu chuyện tự viết: một cậu bé dành dụm tiền mua tặng ông chiếc kính lão. Mục đích là để em thấy ba cấp nằm lồng vào nhau thế nào.

CấpVí dụ trong câu chuyện tự viếtCâu hỏi đề thường dùng
Sự việcCậu bé tiết kiệm tiền ăn sáng suốt một học kì; cậu mua kính; cậu tặng ôngĐoạn trích kể về sự việc gì? Tóm tắt nội dung
Chi tiết tiêu biểuMỗi sáng cậu chỉ ăn nửa ổ bánh mì, nửa còn lại mang về cho em gáiChi tiết nào thể hiện sự chu đáo, đức hi sinh của nhân vật?
Chi tiết nghệ thuậtÔng đeo kính mới, việc đầu tiên là nhìn thật lâu khuôn mặt đứa cháu, rồi lặng lẽ cất chiếc kính cũ nứt mắt vào tủ cùng tấm ảnh bàNêu ý nghĩa của chi tiết…; Chi tiết nào khiến em xúc động nhất, vì sao?

Chi tiết cuối gợi nhiều tầng: niềm vui được nhìn rõ đứa cháu, sự trân trọng quá khứ, nỗi nhớ người đã khuất. Nó không cần một lời giải thích nào trong truyện mà người đọc vẫn cảm được. Đó là dấu hiệu của một chi tiết nghệ thuật.

Trả lời câu hỏi ý nghĩa của chi tiết

Câu hỏi về ý nghĩa chi tiết thường chiếm một lượng điểm đáng kể trong phần đọc hiểu truyện. Một câu trả lời đủ ý thường đi qua các bước sau:

  1. Nêu lại chi tiết ngắn gọn, đúng như trong đoạn trích, không thêm thắt.
  2. Nói nghĩa bề mặt: chi tiết ấy cho thấy nhân vật làm gì, cảm thấy gì trong hoàn cảnh đó.
  3. Nói nghĩa sâu hơn: chi tiết ấy thể hiện phẩm chất, tâm trạng, mối quan hệ nào; nếu có tính biểu tượng thì nó tượng trưng cho điều gì.
  4. Nói tác dụng với câu chuyện: làm nổi bật nhân vật, đẩy diễn biến, tạo xúc động, góp phần thể hiện chủ đề.
  5. Nếu đề hỏi cảm nhận riêng, thêm một câu về điều chi tiết ấy gợi cho em, ngắn gọn và chân thành.

Câu trả lời ba, bốn câu theo khung này thường đã đủ. Tránh viết dài kiểu phân tích cả tác phẩm, vì câu hỏi đọc hiểu chỉ yêu cầu ý nghĩa trong phạm vi đoạn trích. Khi chi tiết thuộc tác phẩm em đã học, có thể dùng hiểu biết về cả truyện, nhưng nên ưu tiên căn cứ trong đoạn được trích.

Chi tiết và phương thức biểu đạt liên quan thế nào

Chi tiết không phải là một phương thức, nhưng cách chi tiết được trình bày cho biết phương thức nào đang được kết hợp. Một chi tiết hành động như "dúi tiền vào tay rồi chạy biến" thuộc lớp tự sự. Một chi tiết hình ảnh như "đôi bàn tay nứt nẻ, móng tay đen vì nhựa chuối" thuộc lớp miêu tả. Một chi tiết kèm lời cảm thán của người kể thì có thêm lớp biểu cảm.

Nhờ vậy, khi đề hỏi các phương thức trong một đoạn truyện, các chi tiết chính là dẫn chứng em dùng. Thay vì viết chung "đoạn văn có miêu tả", em viết "miêu tả qua chi tiết đôi bàn tay nứt nẻ của mẹ". Câu trả lời lập tức có căn cứ và cho thấy em đọc kĩ.

Ngược lại, khi đề hỏi ý nghĩa chi tiết, việc biết chi tiết thuộc lớp nào giúp em nói tác dụng chính xác hơn. Chi tiết hành động thường đẩy diễn biến và bộc lộ tính cách; chi tiết miêu tả thường khắc hoạ hình ảnh và gợi không khí; chi tiết đi kèm biểu cảm thường tạo xúc động. Liên hệ giữa chi tiết và phương thức là một trong những điểm khiến bài đọc hiểu được đánh giá cao, vì nó cho thấy em hiểu văn bản như một chỉnh thể chứ không phải từng câu rời.

Lỗi hay gặp khi làm câu hỏi về chi tiết

Một số lỗi khiến câu trả lời mất ý dù em hiểu bài:

  • Chép lại cả đoạn văn chứa chi tiết thay vì nêu chi tiết ngắn gọn.
  • Nêu sự việc lớn khi đề hỏi chi tiết, hoặc nêu một chi tiết vụn khi đề hỏi sự việc.
  • Chỉ nói nghĩa bề mặt, dừng ở "chi tiết cho thấy nhân vật đã làm việc đó", không đi tới phẩm chất hay ý nghĩa.
  • Gán cho chi tiết những ý nghĩa quá xa, không có căn cứ trong đoạn trích hay trong tác phẩm.
  • Dùng cụm "chi tiết đắt giá" như một lời khen chung mà không chỉ ra đắt ở đâu.
  • Chọn chi tiết không liên quan đến yêu cầu của đề, chẳng hạn đề hỏi về tình cảm gia đình mà nêu chi tiết tả cảnh.

Phần lớn lỗi trên đều sửa được bằng một thói quen: đọc kĩ câu hỏi, gạch chân từ khoá của đề như "tình cảm", "phẩm chất", "tâm trạng", rồi chỉ chọn chi tiết trả lời đúng từ khoá ấy.

Câu hỏi thường gặp

Chi tiết trong truyện là gì?

Chi tiết là những yếu tố nhỏ nhất làm nên câu chuyện như một đồ vật, một cử chỉ, một câu nói, một hình ảnh. Chúng nằm bên trong các sự việc và làm cho sự việc trở nên cụ thể, sống động.

Chi tiết tiêu biểu và chi tiết nghệ thuật khác nhau thế nào?

Chi tiết tiêu biểu là chi tiết được chọn lọc để thể hiện rõ nhất nội dung hay tính cách nhân vật. Chi tiết nghệ thuật là chi tiết giàu sức gợi, thường mang tính biểu tượng hoặc được lặp lại, có ý nghĩa sâu hơn nghĩa bề mặt. Một chi tiết có thể vừa tiêu biểu vừa nghệ thuật.

Sự việc và chi tiết khác nhau ra sao?

Sự việc trả lời câu hỏi chuyện gì xảy ra, còn chi tiết trả lời câu hỏi chuyện ấy xảy ra cụ thể thế nào. Một sự việc thường gồm nhiều chi tiết. Bỏ một sự việc chính có thể làm đổi câu chuyện, bỏ một chi tiết thường làm mất một tầng ý nghĩa.

Trả lời câu hỏi ý nghĩa của chi tiết cần những ý nào?

Nên nêu lại chi tiết ngắn gọn, nói nghĩa bề mặt, nói nghĩa sâu hơn về phẩm chất, tâm trạng hay biểu tượng, rồi nêu tác dụng với câu chuyện. Ba bốn câu có căn cứ trong đoạn trích thường đã đủ ý.

Làm sao nhận ra chi tiết nghệ thuật trong đoạn trích?

Chú ý những chi tiết được nhắc lại, gắn với bước ngoặt của nhân vật, mang nghĩa biểu tượng, hoặc khiến người đọc phải dừng lại suy nghĩ. Những chi tiết được người kể tả kĩ ở vị trí cao trào hoặc cuối đoạn cũng thường là chi tiết nghệ thuật.

Chi tiết có liên quan gì đến phương thức biểu đạt không?

Có. Cách chi tiết được trình bày cho biết phương thức kết hợp: chi tiết hành động thuộc lớp tự sự, chi tiết hình ảnh thuộc lớp miêu tả, chi tiết kèm lời cảm thán thuộc lớp biểu cảm. Vì vậy chi tiết là dẫn chứng tốt nhất khi trả lời câu hỏi về các phương thức.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138