Bài tập ngược là cho trước một phương thức biểu đạt và một đề tài, yêu cầu tự viết đoạn văn ngắn đúng phương thức ấy. Đây là cách luyện nhận diện hiệu quả nhất, vì khi tự viết, các em buộc phải chọn đúng loại từ ngữ, câu văn làm nên phương thức, và thấy ngay chỗ nào làm đoạn văn trượt sang phương thức khác.
Bài này có sáu đề, mỗi đề kèm dấu hiệu cần có, một đoạn gợi ý ngắn để đối chiếu (không phải văn mẫu để chép) và lỗi hay gặp. Các đoạn gợi ý chỉ dài vài câu, đủ để thấy cách làm.
Vì sao nên luyện chiều ngược
Phần lớn bài tập phương thức biểu đạt đi theo chiều đọc: cho đoạn văn, hỏi phương thức. Làm nhiều chiều này, các em quen nhận dấu hiệu, nhưng nhiều khi chỉ nhận theo cảm giác. Chiều viết thì khác: muốn viết một đoạn miêu tả, phải chủ động chọn chi tiết giác quan, sắp trình tự quan sát, giữ cho thời gian đứng yên. Mỗi lựa chọn ấy là một dấu hiệu, và khi tự đặt nó vào câu, các em nhớ dấu hiệu chắc hơn nhiều.
Bài tập ngược còn giúp thấy ranh giới giữa các phương thức. Chỉ cần thêm một câu "lòng em bồi hồi", đoạn miêu tả bắt đầu nghiêng sang biểu cảm; chỉ cần thêm "rồi sau đó", đoạn tả bắt đầu thành kể. Tự tay viết và tự tay làm trượt đoạn văn là cách nhanh nhất để hiểu vì sao cùng một đề tài lại cho ra nhiều phương thức.
Lưu ý: bài tập ngược không phải là viết một bài văn hoàn chỉnh. Mục tiêu chỉ là đoạn văn bốn đến sáu câu thể hiện rõ một phương thức. Không cần mở bài, kết bài, không cần dài, càng không cần chép đoạn gợi ý. Đoạn gợi ý trong bài chỉ để đối chiếu dấu hiệu sau khi các em đã tự viết.
Đề 1 và đề 2: tự sự và miêu tả về cùng một buổi chợ
Đề 1. Viết đoạn văn tự sự (bốn đến sáu câu) kể lại một lần đi chợ cùng người thân. Dấu hiệu cần có: nhân vật, mốc thời gian, chuỗi việc nối tiếp, có thể có một biến cố nhỏ. Đoạn gợi ý: Sáng thứ bảy, mẹ cho em theo ra chợ. Mẹ ghé hàng rau trước, rồi sang hàng cá, vừa đi vừa dặn em xách giỏ cho chắc. Đến hàng hoa quả, em mải nhìn mấy chú cá vàng trong chậu nên lạc mất mẹ. May có cô bán hàng quen dẫn em ra cổng chợ, nơi mẹ đang đứng chờ. Đối chiếu: có thời gian, nhân vật, chuỗi việc, biến cố (lạc mẹ) và kết thúc.
Đề 2. Viết đoạn văn miêu tả (bốn đến sáu câu) về góc chợ quê buổi sáng. Dấu hiệu cần có: chi tiết màu sắc, âm thanh, mùi; từ tượng hình, tượng thanh; trình tự quan sát; thời gian gần như đứng yên. Đoạn gợi ý: Góc chợ quê buổi sáng ồn ã tiếng mặc cả, tiếng gà kêu quang quác trong lồng tre. Những rổ rau muống xanh mướt xếp san sát, bên cạnh mấy thúng khoai lang tím còn dính đất. Mùi bánh rán thơm phức từ gánh hàng đầu dãy bay sang. Xa xa, dưới gốc đa, mấy bà cụ ngồi bệt bên những mẹt trầu cau. Đối chiếu: không có chuỗi việc; câu nào cũng thêm một nét của cảnh; trình tự từ gần ra xa.
Lỗi hay gặp ở đề 2: bắt đầu tả rồi chuyển sang kể ("em mua một chiếc bánh rán, ăn ngon lành, rồi đi tiếp…"). Khi thấy câu văn bắt đầu có "rồi", "sau đó", "em đi tiếp", nên dừng lại: đoạn văn đang trượt sang tự sự.
Đề 3 và đề 4: biểu cảm trực tiếp và biểu cảm gián tiếp
Đề 3. Viết đoạn văn biểu cảm trực tiếp (bốn đến sáu câu) về người bà. Dấu hiệu cần có: lời bộc lộ cảm xúc của người viết, có thể có câu cảm, từ chỉ cảm xúc, điệp ngữ. Đoạn gợi ý: Thương bà biết bao, đôi bàn tay chai sạn vẫn chưa một ngày được nghỉ! Mỗi lần về quê, chỉ cần nghe tiếng bà gọi từ đầu ngõ là lòng đã ấm lên. Bà là nơi để chạy về khi buồn, là người luôn tin mình kể cả khi mình chưa làm được gì. Mong sao bà cứ khoẻ mãi, để mùa hè nào cũng còn được ngồi bên bà nghe tiếng võng kẽo kẹt. Đối chiếu: cảm xúc nói thẳng ra qua "thương bà biết bao", "lòng đã ấm lên", "mong sao".
Đề 4. Viết đoạn văn biểu cảm gián tiếp (bốn đến sáu câu) về người bà, không dùng từ chỉ cảm xúc trực tiếp như thương, nhớ, yêu. Dấu hiệu cần có: chi tiết, hình ảnh được chọn để gửi cảm xúc. Đoạn gợi ý: Chiếc khăn len màu nâu bà đan từ mùa đông năm trước vẫn được gấp gọn trong ngăn tủ. Mỗi sáng trời trở lạnh, nó lại được mang ra quàng trước khi đến lớp. Mấy sợi len đã xù, một góc khăn bà đan vội bị lệch mũi. Vậy mà chưa mùa đông nào chiếc khăn ấy nằm yên trong tủ. Đối chiếu: không có từ cảm xúc, nhưng việc giữ và dùng chiếc khăn cũ gửi gắm tình thương với bà.
Đề 4 khó hơn đề 3 nhiều. Nếu viết xong mà đọc lại thấy giống đoạn miêu tả đồ vật, thử hỏi: người đọc có hiểu vì sao người viết nhắc tới chiếc khăn không? Câu cuối "chưa mùa đông nào chiếc khăn ấy nằm yên trong tủ" chính là câu mở ra cảm xúc.
Đề 5 và đề 6: thuyết minh và nghị luận về một đồ vật quen
Đề 5. Viết đoạn văn thuyết minh (bốn đến sáu câu) về chiếc xe đạp. Dấu hiệu cần có: tri thức khách quan, định nghĩa hoặc phân loại, cấu tạo, công dụng, giọng trung tính. Đoạn gợi ý: Xe đạp là phương tiện giao thông hai bánh chạy bằng sức người. Cấu tạo cơ bản gồm khung xe, hai bánh, bộ phận truyền động (bàn đạp, đĩa, xích, líp), hệ thống phanh và tay lái. Khi người lái đạp, lực truyền qua xích làm bánh sau quay, đẩy xe tiến lên. Xe đạp có nhiều loại như xe đạp thường, xe đạp địa hình, xe đạp đua, phù hợp với nhu cầu khác nhau. Đối chiếu: định nghĩa, cấu tạo, nguyên lý, phân loại; không có cảm xúc.
Đề 6. Viết đoạn văn nghị luận (bốn đến sáu câu) nêu ý kiến: học sinh nên đi xe đạp tới trường. Dấu hiệu cần có: ý kiến rõ, lí lẽ, dẫn chứng, từ ngữ lập luận. Đoạn gợi ý: Học sinh nên đi xe đạp tới trường nếu quãng đường không quá xa. Trước hết, đạp xe là cách vận động nhẹ mỗi ngày, giúp cơ thể khoẻ hơn sau nhiều giờ ngồi học. Bên cạnh đó, xe đạp không thải khói, góp phần giữ không khí quanh trường trong lành. Thử hình dung cổng trường giờ tan học bớt đi vài chục chiếc xe máy đưa đón, cảnh chen chúc sẽ dịu đi đáng kể. Đối chiếu: ý kiến ở câu đầu, hai lí lẽ có từ "trước hết", "bên cạnh đó", dẫn chứng giả định ở câu cuối.
Đề 5 và đề 6 cùng đề tài xe đạp. Khi viết đề 5, nếu lỡ thêm "vì vậy ai cũng nên đi xe đạp", đoạn văn bắt đầu có lập trường; khi viết đề 6, nếu dành ba câu tả cấu tạo xe, đoạn văn trượt về thuyết minh.
Bảng kiểm sau khi viết
Viết xong, dùng bảng dưới để tự kiểm đoạn văn đã đúng phương thức chưa. Mỗi dòng là một câu hỏi trả lời có hoặc không.
| Phương thức | Phải có | Không nên có | Câu tự hỏi |
|---|---|---|---|
| Tự sự | Nhân vật, thời gian, chuỗi việc | Đoạn tả dài làm chuyện đứng lại | Tóm được thành "rồi… rồi…" không? |
| Miêu tả | Màu, hình, tiếng, mùi; trình tự quan sát | Câu "rồi sau đó" mở chuyện mới | Nhắm mắt có thấy cảnh không? |
| Biểu cảm | Lời hoặc hình ảnh gửi cảm xúc người viết | Kể lể sự việc quá dài | Người đọc biết người viết cảm thấy gì không? |
| Thuyết minh | Định nghĩa, cấu tạo, phân loại, công dụng | Lời khen chê, cảm xúc riêng | Thông tin có đúng với mọi trường hợp không? |
| Nghị luận | Ý kiến, lí lẽ, dẫn chứng, từ lập luận | Chỉ liệt kê thông tin không có lập trường | Đoạn văn đang bảo vệ ý kiến gì? |
Nếu một dòng "không nên có" xuất hiện trong đoạn văn, chưa chắc đoạn đã sai: phương thức kết hợp là bình thường. Chỉ cần nó không lấn át điều "phải có".
Gợi ý cho thầy cô và phụ huynh
Giao cùng đề tài, khác phương thức. Một đề tài (buổi chợ, người bà, xe đạp) viết theo hai ba phương thức giúp học sinh thấy mục đích làm đổi phương thức, rõ hơn mọi lời giảng.
Đọc chéo, đoán phương thức. Học sinh đổi đoạn văn cho nhau, đoán bạn đang viết theo phương thức nào và chỉ ra căn cứ. Nếu đoán sai, cả hai cùng xem đoạn văn trượt ở câu nào.
Không chấm điểm hay xếp hạng đoạn văn. Mục tiêu là nhận ra dấu hiệu, không phải viết hay. Nhận xét nên xoay quanh câu hỏi "đoạn văn đã đúng phương thức chưa, câu nào làm nó trượt".
Giữ đoạn văn ngắn. Bốn đến sáu câu là đủ. Đoạn dài dễ lẫn nhiều phương thức, làm mất mục đích luyện, và học sinh mất nhiều thời gian cho phần chữ thay vì phần suy nghĩ về dấu hiệu.
Cho viết lại một câu trượt. Khi đoạn văn trượt sang phương thức khác, thay vì viết lại cả đoạn, chỉ cần học sinh tìm đúng câu gây trượt và sửa câu ấy. Việc khoanh vùng một câu giúp hiểu ranh giới phương thức rõ hơn nhiều so với làm lại từ đầu.
Sáu đề làm thêm để tự luyện
Sau khi làm xong sáu đề trên, có thể tự luyện tiếp với những đề dưới đây. Mỗi đề nên viết hai đoạn theo hai phương thức khác nhau để so sánh.
- Cây phượng ở sân trường: một đoạn miêu tả, một đoạn biểu cảm. So xem câu nào trong đoạn biểu cảm giữ lại hình ảnh của đoạn tả.
- Bữa cơm tối của gia đình: một đoạn tự sự kể một bữa cơm cụ thể, một đoạn biểu cảm gián tiếp qua một chi tiết trên mâm cơm.
- Chiếc nón lá: một đoạn thuyết minh về cấu tạo, một đoạn miêu tả một chiếc nón cụ thể đang treo trên vách.
- Thói quen đọc sách mỗi tối: một đoạn nghị luận nêu ý kiến, một đoạn tự sự kể một lần đọc sách đáng nhớ.
- Lá đơn xin phép nghỉ học: một đoạn theo khuôn hành chính – công vụ, một đoạn tự sự kể lại lần đầu tự viết đơn.
- Cơn mưa đầu hạ: một đoạn miêu tả, một đoạn thuyết minh giải thích vì sao đầu hạ hay có mưa rào (thông tin ở mức phổ thông).
Khi luyện một mình, đặt hai đoạn cạnh nhau rồi dùng bảng kiểm ở trên. Nếu hai đoạn đọc lên na ná nhau, nghĩa là mục đích viết chưa được tách rõ; hãy viết lại câu đầu của mỗi đoạn sao cho nói thẳng mục đích, phần sau sẽ dễ đi đúng hướng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bài tập ngược phương thức biểu đạt là gì?
Là dạng bài cho trước một phương thức biểu đạt và một đề tài, yêu cầu tự viết đoạn văn ngắn đúng phương thức ấy. Khác với bài tập thường cho đoạn văn rồi hỏi phương thức, bài tập ngược bắt người học chủ động dùng các dấu hiệu.
Viết đoạn văn miêu tả làm sao để không trượt sang tự sự?
Giữ thời gian đứng yên: mỗi câu thêm một nét của cảnh, người, vật chứ không mở ra việc mới. Khi thấy câu bắt đầu có "rồi", "sau đó", "em đi tiếp", đó là dấu hiệu đoạn văn đang chuyển sang kể.
Biểu cảm gián tiếp viết như thế nào?
Chọn một chi tiết, đồ vật, hành động có ý nghĩa với người viết và để nó tự nói lên tình cảm, không dùng từ chỉ cảm xúc trực tiếp như thương, nhớ, yêu. Câu kết thường là chỗ mở ra cảm xúc ngầm.
Đoạn văn thuyết minh có được bày tỏ cảm xúc không?
Có thể có một chút ở câu kết, nhưng phần lớn đoạn văn phải là tri thức khách quan. Nếu cảm xúc hay lời khen chê chiếm nhiều câu, đoạn văn sẽ nghiêng sang biểu cảm hoặc nghị luận.
Có nên chép đoạn văn gợi ý vào vở không?
Không nên chép nguyên. Đoạn gợi ý chỉ để đối chiếu dấu hiệu sau khi đã tự viết. Tự viết đoạn của mình, dù chưa hay, mới giúp nhớ chắc dấu hiệu của từng phương thức.
Mỗi lần luyện bài tập ngược nên viết bao nhiêu đoạn?
Hai đến ba đoạn ngắn cùng một đề tài với phương thức khác nhau là vừa. Viết ít mà so được sự khác biệt giữa các đoạn có ích hơn viết nhiều đoạn rời rạc.