Văn bản báo chí không có một phương thức cố định: bản tin thường là tự sự kết hợp thuyết minh, phóng sự đan tự sự với miêu tả, bài bình luận là nghị luận, còn văn bản thông tin khoa học phổ thông chủ yếu là thuyết minh. Muốn xác định đúng, hãy nhận ra thể loại báo chí trước, rồi đọc mục đích của đoạn được trích.
Sáu ngữ liệu dưới đây được viết mô phỏng theo các dạng bài báo và văn bản thông tin hay gặp trong đề đọc hiểu, nội dung và số liệu đều là giả định để luyện, không phải tin thật. Mỗi ngữ liệu có lời giải và căn cứ.
Vì sao ngữ liệu báo chí dễ gây nhầm
Đề đọc hiểu những năm gần đây dùng nhiều ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, và báo chí là nguồn quen thuộc: một đoạn phóng sự về làng nghề, một bài bình luận về thói quen dùng điện thoại, một văn bản giới thiệu hiện tượng tự nhiên. Khác với truyện, thơ, ngữ liệu báo chí trộn nhiều phương thức trong một đoạn ngắn, giọng văn lại gần với lời nói thường, nên rất khó dựa vào cảm giác.
Bẫy thứ hai là cái tên "văn bản thông tin". Nhiều bạn nghĩ văn bản thông tin thì phương thức luôn là thuyết minh. Thực ra văn bản thông tin trong chương trình mới gồm nhiều dạng: thuật lại một sự kiện (gần tự sự), giải thích một hiện tượng (thuyết minh), hướng dẫn một quy trình (thuyết minh theo trình tự). Còn trên báo, ngoài tin tức còn có bình luận, xã luận mang phương thức nghị luận rõ ràng.
Vì vậy, với ngữ liệu báo chí, nên đi hai bước. Bước một: đoán thể loại báo chí qua cách viết (đưa tin ngắn, kể lại hiện trường, bàn luận, hướng dẫn, giới thiệu kiến thức). Bước hai: đọc mục đích của chính đoạn được trích, vì một bài phóng sự dài có đoạn kể, đoạn tả, đoạn bàn.
Ngữ liệu 1 và 2: bản tin và phóng sự
Ngữ liệu 1 (bản tin giả định): Sáng chủ nhật vừa qua, hơn hai trăm đoàn viên thanh niên của một phường ven sông đã tham gia ngày hội làm sạch bờ kè. Trong ba giờ, các đoàn viên thu gom rác, trồng thêm cây xanh dọc lối đi bộ. Ban tổ chức cho biết hoạt động sẽ được duy trì mỗi quý một lần. Lời giải: tự sự kết hợp thuyết minh, trong đó tự sự (thuật lại sự kiện) là chính theo cách xác định phổ biến. Căn cứ: có thời gian, địa điểm, chủ thể hành động, chuỗi việc (tham gia, thu gom, trồng cây); thông tin khách quan, ngắn gọn, không bộc lộ cảm xúc. Câu cuối cung cấp thông tin bổ sung.
Ngữ liệu 2 (phóng sự giả định): Bốn giờ sáng, xưởng bánh đa ở đầu làng đã đỏ lửa. Hơi nước bốc lên trắng xoá, mùi gạo chín thơm nồng. Bà Lụa, người đã gắn với nghề hơn ba mươi năm, thoăn thoắt tráng từng lớp bột mỏng tang lên mặt vải căng trên nồi hấp. Bà bảo, mùa mưa là mùa khó nhất, bánh phơi không kịp khô. Lời giải: tự sự kết hợp miêu tả. Căn cứ: thuật lại hoạt động của làng nghề và nhân vật bà Lụa theo thời gian (bốn giờ sáng, đỏ lửa, tráng bột), xen chi tiết tả (hơi nước trắng xoá, mùi gạo, bột mỏng tang), có lời dẫn của nhân vật. Phóng sự giàu miêu tả hơn bản tin vì cần đưa người đọc tới hiện trường.
Hai ngữ liệu đều thuật lại sự việc nên tự sự hiện diện ở cả hai. Khác biệt nằm ở mức độ tả: bản tin gần như không tả, phóng sự tả nhiều để người đọc như đứng tại chỗ.
Ngữ liệu 3 và 4: bài bình luận và văn bản hướng dẫn
Ngữ liệu 3 (bình luận giả định): Chuyện học sinh mang điện thoại vào lớp lại được bàn tới mỗi đầu năm học. Cấm tuyệt đối có lẽ không phải cách hay, vì điện thoại cũng là công cụ tra cứu. Nhưng để mặc thì giờ học dễ thành giờ lướt mạng. Điều cần hơn là một quy ước rõ: khi nào được dùng, dùng vào việc gì, và ai nhắc nhở. Một quy ước do chính học sinh tham gia xây dựng thường được giữ lâu hơn một lệnh cấm từ trên xuống. Lời giải: nghị luận. Căn cứ: nêu vấn đề, xem xét hai phía ("cấm tuyệt đối… nhưng để mặc…"), đề xuất ý kiến riêng ("điều cần hơn là…"), có lí lẽ so sánh. Từ ngữ lập luận "có lẽ", "vì", "nhưng", "điều cần hơn".
Ngữ liệu 4 (hướng dẫn giả định): Để rửa tay đúng cách, làm ướt hai bàn tay dưới vòi nước sạch, lấy xà phòng xoa đều lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón và đầu ngón. Chà trong khoảng hai mươi giây, rồi xả sạch dưới vòi nước. Lau khô bằng khăn sạch hoặc khăn giấy dùng một lần. Lời giải: thuyết minh (thuyết minh một quy trình). Căn cứ: các bước nối tiếp theo trình tự, mục đích là hướng dẫn người đọc hiểu và làm theo; giọng khách quan, không có nhân vật, không bày tỏ cảm xúc.
Ngữ liệu 4 có chuỗi việc nối tiếp nên dễ bị ghi tự sự. Điểm phân biệt: tự sự kể lại việc đã xảy ra với nhân vật cụ thể; thuyết minh quy trình nói cách làm chung, ai làm cũng theo các bước ấy.
Ngữ liệu 5 và 6: giới thiệu khoa học và đoạn trộn
Ngữ liệu 5 (giới thiệu giả định): Cầu vồng xuất hiện khi ánh sáng mặt trời đi qua những giọt nước nhỏ lơ lửng trong không khí. Mỗi giọt nước hoạt động như một lăng kính, tách ánh sáng trắng thành các màu khác nhau. Vì vậy cầu vồng thường thấy sau cơn mưa, khi mặt trời ở phía sau lưng người quan sát. Lời giải: thuyết minh. Căn cứ: giải thích nguyên nhân một hiện tượng tự nhiên bằng tri thức khách quan; chữ "vì vậy" ở đây nối nguyên nhân với kết quả, không phải nối lí lẽ với ý kiến nên không biến đoạn văn thành nghị luận.
Ngữ liệu 6 (đoạn trộn giả định): Chiều qua, sau cơn mưa rào, một dải cầu vồng rực rỡ hiện lên phía tây thành phố. Nhiều người dừng xe bên đường, giơ điện thoại lên ghi lại khoảnh khắc. Cầu vồng hình thành khi ánh sáng mặt trời bị các giọt nước tách thành nhiều màu. Giữa nhịp sống vội vã, những phút dừng lại như thế thật đáng quý. Lời giải: tự sự là chính (thuật lại sự việc chiều qua), kết hợp miêu tả ("dải cầu vồng rực rỡ"), thuyết minh (câu giải thích hiện tượng) và biểu cảm (câu cuối). Đây là dạng bài báo đời sống hay gặp; nếu đề hỏi "các phương thức", nên liệt kê đủ bốn.
Đặt ngữ liệu 5 cạnh ngữ liệu 6: cùng một hiện tượng, đoạn giải thích thuần là thuyết minh; đoạn thuật lại một lần cầu vồng xuất hiện có thời gian, có người, lại là tự sự kết hợp nhiều phương thức.
Thể loại báo chí và phương thức hay gặp
Bảng dưới là gợi ý theo kinh nghiệm đọc đề, không phải quy tắc cứng. Mỗi đoạn trích vẫn cần đọc căn cứ riêng.
| Dạng bài | Phương thức chính hay gặp | Phương thức kết hợp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Bản tin | Tự sự (thuật sự kiện) | Thuyết minh | Thời gian, địa điểm, ai làm gì, câu ngắn |
| Phóng sự, kí sự | Tự sự | Miêu tả, biểu cảm | Hiện trường, nhân vật, lời dẫn trực tiếp |
| Bình luận, xã luận | Nghị luận | Tự sự (dẫn chứng) | Vấn đề, ý kiến, lí lẽ, đề xuất |
| Văn bản hướng dẫn | Thuyết minh | Ít khi có | Các bước, cách làm chung |
| Giới thiệu khoa học | Thuyết minh | Miêu tả | Định nghĩa, nguyên nhân, cơ chế |
| Tản văn, tạp bút trên báo | Biểu cảm | Tự sự, miêu tả, nghị luận | Giọng tâm tình, suy ngẫm cá nhân |
Dòng cuối của bảng hay bị bỏ quên: báo chí cũng đăng tản văn, tạp bút, và những bài này thường lấy biểu cảm làm chính. Đừng mặc định "đã là báo thì không biểu cảm".
Lỗi hay gặp với ngữ liệu báo chí
Mặc định văn bản thông tin là thuyết minh. Văn bản thông tin thuật lại sự kiện thường nghiêng tự sự. Hãy xem đoạn văn đang thuật một việc đã xảy ra hay giải thích một điều luôn đúng.
Thấy "vì vậy" là ghi nghị luận. Trong thuyết minh, "vì vậy" có thể nối nguyên nhân với kết quả của một hiện tượng. Nghị luận cần có ý kiến được bảo vệ.
Thấy chuỗi bước là ghi tự sự. Văn bản hướng dẫn có các bước nối tiếp nhưng không có nhân vật, không có sự việc đã xảy ra. Đó là thuyết minh quy trình.
Bỏ sót phương thức trong đoạn trộn. Bài báo đời sống hay có cả bốn phương thức. Nếu đề hỏi các phương thức, đọc từng câu để không bỏ sót câu giải thích hay câu cảm xúc ở cuối.
Lấy thể loại thay cho phương thức. Ghi "phương thức biểu đạt là phóng sự" hay "là bản tin" là trả lời nhầm tầng. Phóng sự, bản tin là thể loại báo chí; câu trả lời cần là tự sự, thuyết minh, nghị luận… kèm căn cứ.
Đọc một bài báo lạ theo năm bước
Khi gặp ngữ liệu báo chí chưa từng đọc, có thể đi theo trình tự dưới đây. Cả năm bước chỉ mất chừng một phút nhưng giúp câu trả lời có căn cứ rõ.
- Nhìn nguồn và cách mở đầu để đoán thể loại: mở bằng thời gian, địa điểm thường là tin hoặc phóng sự; mở bằng một vấn đề đang được bàn thường là bình luận; mở bằng định nghĩa thường là giới thiệu kiến thức.
- Đọc trọn đoạn được trích, gạch dưới câu nêu ý chính hoặc câu chốt.
- Hỏi đoạn này đang thuật một việc đã xảy ra, giải thích một điều luôn đúng, hướng dẫn cách làm, bảo vệ một ý kiến hay bày tỏ cảm xúc.
- Đánh dấu các câu làm nhiệm vụ khác (câu tả, câu giải thích chen giữa, câu cảm xúc cuối bài) để ghi phương thức kết hợp.
- Viết câu trả lời: phương thức chính, căn cứ ngắn, phương thức kết hợp nếu đề hỏi.
Bước một chỉ là đoán ban đầu. Nếu bước ba cho kết quả khác với dự đoán thể loại, tin vào bước ba: một bài phóng sự vẫn có thể có đoạn bàn luận, và đề có thể cắt đúng đoạn ấy.
Câu hỏi thường gặp
Bản tin trên báo thuộc phương thức biểu đạt nào?
Bản tin thường lấy tự sự làm chính vì thuật lại sự kiện với thời gian, địa điểm, chủ thể, kết hợp thuyết minh khi cung cấp thông tin bổ sung. Giọng bản tin khách quan, ngắn gọn, gần như không có miêu tả hay biểu cảm.
Văn bản thông tin có phải luôn là phương thức thuyết minh không?
Không. Văn bản thông tin giải thích hiện tượng hay hướng dẫn quy trình thì thuyết minh là chính; văn bản thông tin thuật lại một sự kiện thì tự sự có thể là chính. Cần đọc đoạn văn đang thuật việc đã xảy ra hay giải thích điều chung.
Phóng sự khác bản tin ở phương thức biểu đạt thế nào?
Cả hai đều có tự sự, nhưng phóng sự dùng nhiều miêu tả và lời dẫn nhân vật để đưa người đọc tới hiện trường, có khi xen biểu cảm của người viết. Bản tin gần như chỉ thuật sự việc một cách ngắn gọn, khách quan.
Văn bản hướng dẫn có các bước thì có phải tự sự không?
Không. Tự sự kể việc đã xảy ra với nhân vật cụ thể. Văn bản hướng dẫn nêu cách làm chung, ai làm cũng theo, nên là thuyết minh một quy trình dù có các bước nối tiếp.
Bài bình luận trên báo có phương thức chính là gì?
Bài bình luận, xã luận thường lấy nghị luận làm chính vì nêu vấn đề, đưa ý kiến và lí lẽ để thuyết phục. Bài có thể mở bằng một câu chuyện hay sự kiện, đó là yếu tố tự sự làm dẫn chứng.
Đoạn báo có cả kể, tả, giải thích và cảm xúc thì trả lời ra sao?
Nếu đề hỏi phương thức chính, chọn phương thức gắn với mục đích chung của đoạn, thường là thuật lại sự việc. Nếu đề hỏi các phương thức, liệt kê đủ và chỉ ra câu tương ứng với từng phương thức.