PhuongThuc.comPhương Thức
Bài tập phương thức biểu đạt có lời giải

Bài tập phương thức biểu đạt với ngữ liệu thơ và ca dao có đáp án

Bảy ngữ liệu ca dao, thơ quen thuộc và thơ tự viết để luyện xác định phương thức biểu đạt: khi nào biểu cảm, khi nào tự sự, miêu tả nổi lên; đáp án kèm căn cứ.

a pink lotus pond in early morning with a small wooden sampan resting among broad green leaves, a Vietnamese woman in a conical hat seen far away from behind, soft mist, wide shot

Với thơ và ca dao, cách xác định phổ biến là biểu cảm làm phương thức chính, vì thơ trữ tình viết ra để bộc lộ cảm xúc; miêu tả, tự sự thường là phương tiện. Nhưng không phải bài nào cũng vậy: có bài ca dao kể một câu chuyện, có khổ thơ tả cảnh thuần, có bài thơ mang giọng khuyên răn. Muốn trả lời đúng, vẫn phải đọc căn cứ trong từng ngữ liệu.

Bảy bài tập dưới đây dùng ca dao, mấy câu thơ quen thuộc đã hết bản quyền và hai khổ thơ tự viết. Mỗi bài có đáp án, căn cứ và chỗ cần chú ý; cuối bài là bảng tổng hợp và lỗi hay gặp khi làm phần thơ.

Vì sao thơ hay có phương thức chính là biểu cảm

Thơ trữ tình ra đời để nói lòng người. Một bài thơ tả cảnh mùa thu ít khi dừng ở cảnh; cảnh ấy được chọn, được nhìn qua tâm trạng của chủ thể trữ tình. Vì vậy trong đề đọc hiểu, khi ngữ liệu là thơ, câu trả lời "biểu cảm" thường đúng, kèm các phương thức kết hợp như miêu tả, tự sự. Đó là lý do nhiều thầy cô dặn học sinh: gặp thơ, nghĩ tới biểu cảm trước.

Nhưng "nghĩ tới trước" không có nghĩa là ghi ngay không cần đọc. Có ít nhất ba trường hợp ngoại lệ hay gặp. Một là bài ca dao, bài thơ kể chuyện có nhân vật, có diễn biến, như truyện thơ hoặc những bài ca dao có cốt truyện nhỏ. Hai là khi đề chỉ cắt một hai câu tả cảnh thuần ra khỏi bài. Ba là thơ mang giọng khuyên răn, giáo huấn, có yếu tố nghị luận rõ. Ở cả ba trường hợp, vẫn có thể trả lời biểu cảm nếu có căn cứ, nhưng cần cân nhắc kỹ hơn.

Dấu hiệu biểu cảm trong thơ thường là: chủ thể trữ tình xưng hô (ta, em, anh, con, mình), từ ngữ cảm thán, câu hỏi tu từ, điệp từ điệp ngữ nhấn cảm xúc, và hình ảnh mang nghĩa biểu tượng. Với ca dao, mô típ "thân em như…", "chiều chiều ra đứng…", "ai về…" là những mở đầu quen của lời bộc lộ.

Bài 1 đến bài 3: ca dao

Bài 1. Trong đầm gì đẹp bằng sen / Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng / Nhị vàng bông trắng lá xanh / Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Đáp án: biểu cảm, kết hợp miêu tả. Căn cứ: ba câu đầu tả cây sen với màu lá, màu hoa, màu nhị theo trình tự; câu hỏi tu từ mở đầu "gì đẹp bằng sen" và câu cuối "gần bùn mà chẳng hôi tanh" bộc lộ niềm tự hào, ngợi ca phẩm chất thanh cao. Cảnh sen là phương tiện, lời ngợi ca là đích.

Bài 2. Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai. Đáp án: biểu cảm. Căn cứ: mô típ "thân em như…" của ca dao than thân, chủ thể trữ tình là người phụ nữ tự nói về mình, so sánh với tấm lụa đào để bộc lộ nỗi lo âu về số phận không tự quyết được. Không có chuỗi sự việc, không tả cảnh.

Bài 3. Con cò mà đi ăn đêm / Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao. Đáp án: tự sự là cách xác định có căn cứ khi xét riêng hai câu này, kết hợp biểu cảm ở tầng ẩn. Căn cứ: có nhân vật (con cò), có chuỗi việc (đi ăn đêm, đậu, lộn cổ xuống ao). Cả bài ca dao còn những câu sau là lời con cò kêu xin, nên khi xét toàn bài, nhiều tài liệu xếp biểu cảm làm chính, mượn câu chuyện con cò để nói thân phận người lao động. Khi làm bài, ghi rõ mình xét hai câu hay cả bài.

Bài 4 và bài 5: thơ đã hết bản quyền

Bài 4. Hai câu mở đầu bài Tương tư của Nguyễn Bính: Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông / Một người chín nhớ mười mong một người. Đáp án: biểu cảm. Căn cứ: lời bộc lộ nỗi nhớ trực tiếp ("nhớ", "chín nhớ mười mong"), cách nói hoán dụ "thôn Đoài", "thôn Đông" để chỉ người, điệp "một người" ở đầu và cuối câu làm nỗi nhớ quấn quýt hai đầu. Không có chuỗi việc, không tả cảnh cụ thể.

Bài 5. Hai câu mở đầu bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử: Sao anh không về chơi thôn Vĩ? / Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên. Đáp án: biểu cảm, kết hợp miêu tả. Căn cứ: câu hỏi mở đầu vừa như lời trách nhẹ, vừa như lời mời, bộc lộ khao khát, nhớ mong; câu thứ hai tả nắng sớm trên hàng cau với điệp "nắng" gợi sự tinh khôi, trong trẻo. Cảnh được gợi ra từ niềm nhớ, nên miêu tả phục vụ cho biểu cảm.

Hai bài này không nhằm phân tích giá trị tác phẩm; chỉ dùng câu thơ làm ngữ liệu nhận diện phương thức. Khi gặp đoạn khác của cùng bài thơ trong đề, vẫn cần đọc lại căn cứ của đoạn ấy, không dùng lại đáp án theo trí nhớ.

Bài 6 và bài 7: khổ thơ tự viết, một kể một khuyên

Bài 6. Năm ấy lũ về giữa đêm / Bố bế em, mẹ ôm thêm bao gạo / Cả nhà lội qua con đường lầy láo / Tới trường cao, trời vừa sáng hẳn ra. Đáp án: tự sự là phương thức chính, kết hợp miêu tả. Căn cứ: khổ thơ kể một sự việc có mốc thời gian ("năm ấy", "giữa đêm", "trời vừa sáng"), có nhân vật (bố, mẹ, em), có chuỗi hành động (bế, ôm, lội, tới). Không có lời bộc lộ cảm xúc trực tiếp. Đây là ví dụ để thấy: hình thức thơ không tự động kéo theo biểu cảm. Nếu khổ sau có lời bày tỏ tình thương bố mẹ, khi xét cả bài, biểu cảm có thể thành chính.

Bài 7. Con ơi học lấy chữ hiền / Chữ ngay giữ dạ, chữ tiền để sau / Đường đời dẫu có dài lâu / Người ngay vẫn được trước sau vẹn tròn. Đáp án: biểu cảm kết hợp nghị luận là cách xác định phổ biến với dạng thơ khuyên răn. Căn cứ: lời gọi "con ơi" của chủ thể trữ tình (người cha, người mẹ) chứa tình thương; nội dung là lời khuyên có lí lẽ ("người ngay vẫn được trước sau vẹn tròn"). Có tài liệu xếp nghị luận làm chính với những bài ca dao khuyên răn rõ; khi làm, nêu căn cứ cho cách mình chọn.

Bài 6 và bài 7 là ngữ liệu tự viết để luyện, không phải trích tác phẩm nào.

Tự luyện phần thơ với ngữ liệu mới

Ngữ liệu thơ trong đề ngày càng hay lấy ngoài sách giáo khoa. Cách luyện sau giúp quen với thơ lạ mà không phụ thuộc đáp án có sẵn.

  1. Chọn một bài thơ hoặc ca dao ngắn chưa học, đọc to một lượt để cảm nhịp và giọng.
  2. Xác định chủ thể trữ tình: ai đang nói, xưng hô thế nào, nói với ai.
  3. Gạch dưới câu có lời bộc lộ trực tiếp (nhớ, thương, buồn, tiếc, mong) và câu tả cảnh, tả người; đếm xem có câu nào kể việc nối tiếp không.
  4. Viết một câu nêu điều bài thơ muốn gửi tới người đọc, rồi chọn phương thức ứng với điều ấy.
  5. Thử cắt riêng hai câu tả cảnh trong bài, tự hỏi nếu đề chỉ in hai câu ấy thì câu trả lời có đổi không, và vì sao.

Bước cuối giúp quen với kiểu đề cắt ngữ liệu, một nguyên nhân hay khiến câu trả lời lệch. Luyện vài lần sẽ thấy rõ ranh giới giữa "xét đoạn trích" và "xét cả bài".

Khi chọn ngữ liệu tự luyện, nên ưu tiên ca dao và thơ của các tác giả đã mất từ lâu, vừa dễ tìm vừa không vướng bản quyền khi chép vào vở ôn.

Bảng tổng hợp bảy bài

Bảng gom đáp án, căn cứ chính và chỗ cần lưu ý của từng bài.

BàiNgữ liệuPhương thức chínhLưu ý
1Ca dao "Trong đầm gì đẹp bằng sen"Biểu cảm (kết hợp miêu tả)Tả sen để ngợi ca phẩm chất
2Ca dao "Thân em như tấm lụa đào"Biểu cảmMô típ than thân
3Ca dao "Con cò mà đi ăn đêm"Tự sự (xét hai câu)Cả bài nghiêng biểu cảm
4Tương tư (Nguyễn Bính)Biểu cảmLời nhớ trực tiếp
5Đây thôn Vĩ Dạ (Hàn Mặc Tử)Biểu cảm (kết hợp miêu tả)Cảnh gợi ra từ nỗi nhớ
6Khổ thơ tự viết về đêm lũTự sựThơ không tự động là biểu cảm
7Khổ thơ tự viết khuyên conBiểu cảm kết hợp nghị luậnCó cách hiểu nghị luận làm chính

Năm trên bảy bài có biểu cảm làm chính, đúng với nhận xét chung về thơ trữ tình. Hai bài còn lại là lời nhắc: đọc căn cứ trước, quy tắc chung sau.

Lỗi hay gặp khi làm phần thơ

Gặp thơ là ghi biểu cảm, không đọc. Đúng phần lớn trường hợp nhưng sai ở thơ kể chuyện và đoạn tả cảnh thuần. Mất vài giây đọc căn cứ là tránh được.

Nhầm thể thơ với phương thức. Ghi "phương thức biểu đạt là lục bát" hay "thất ngôn bát cú" là trả lời nhầm tầng. Lục bát, thất ngôn là thể thơ.

Nhầm biện pháp tu từ với phương thức. So sánh "như tấm lụa đào", hoán dụ "thôn Đoài" là biện pháp tu từ. Phương thức là biểu cảm; biện pháp là cách giúp biểu cảm ấy sâu hơn.

Dùng lại đáp án theo trí nhớ. Cùng một bài thơ, đề có thể cắt đoạn khác nhau. Đoạn tả cảnh và đoạn bộc lộ có thể cho câu trả lời khác nhau, nên luôn đọc lại phần được trích.

Bỏ qua chủ thể trữ tình. Tìm xem ai đang nói, nói với ai là bước giúp nhận ra biểu cảm nhanh nhất trong thơ, nhất là ca dao có lời của người phụ nữ, người con, người đi xa.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt của ca dao thường là gì?

Phần lớn ca dao trữ tình có phương thức chính là biểu cảm, bộc lộ tình cảm gia đình, quê hương, tình yêu, nỗi than thân. Một số bài có cốt truyện nhỏ thì tự sự nổi lên; bài khuyên răn có yếu tố nghị luận. Cần đọc căn cứ trong từng bài.

Bài thơ tả cảnh thì phương thức chính là miêu tả hay biểu cảm?

Với thơ trữ tình, cảnh thường được tả để gửi tình, nên cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, miêu tả kết hợp. Nếu đề chỉ cắt một hai câu tả cảnh thuần, câu trả lời miêu tả cũng có căn cứ, miễn ghi rõ mình xét phần được trích.

Thơ có thể có phương thức chính là tự sự không?

Có. Truyện thơ, thơ kể chuyện, ca dao có nhân vật và diễn biến có thể lấy tự sự làm chính. Dấu hiệu là mốc thời gian, nhân vật và chuỗi hành động nối tiếp, trong khi lời bộc lộ cảm xúc trực tiếp ít hoặc không có.

Ca dao khuyên răn là biểu cảm hay nghị luận?

Hai cách hiểu đều gặp. Nhiều tài liệu xếp biểu cảm kết hợp nghị luận vì lời khuyên chứa tình cảm của người nói; có tài liệu xếp nghị luận làm chính khi lí lẽ rõ. Khi làm bài, chọn một cách và nêu căn cứ cụ thể.

Chủ thể trữ tình giúp gì khi xác định phương thức?

Chủ thể trữ tình là người đang nói trong bài thơ. Khi thấy rõ ai đang bộc lộ cảm xúc với ai, phương thức biểu cảm hiện ra nhanh hơn, và cũng dễ phân biệt với đoạn thơ chỉ kể chuyện về người khác.

Có cần nhớ tác giả khi trả lời phương thức của đoạn thơ không?

Câu hỏi phương thức không bắt buộc nêu tác giả. Tuy vậy, nhớ đúng tên bài, tên tác giả giúp tránh nhầm khi đề có nhiều ngữ liệu. Điều cần nhất vẫn là căn cứ trong câu chữ của đoạn được trích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138