Một câu trả lời phương thức biểu đạt đủ ý gồm hai phần: gọi đúng tên phương thức bằng thuật ngữ của môn học, và nêu căn cứ, tức một hai dấu hiệu lấy từ chính văn bản cho thấy vì sao gọi như vậy. Đề hỏi thêm vai trò hay phương thức kết hợp thì trả lời thêm phần đó, gọn trong vài dòng.
Nhiều em xác định đúng phương thức mà câu trả lời vẫn chưa trọn vẹn, vì viết sai thuật ngữ, căn cứ chung chung hoặc viết thừa thành một đoạn phân tích dài. Phần dưới đây đưa ra khuôn câu dùng được ngay, cách chọn căn cứ cho sắc, độ dài vừa đủ cho từng dạng hỏi, và bảng so sánh câu trả lời thiếu với câu trả lời đủ.
Hai phần của một câu trả lời đủ ý
Phần thứ nhất là tên phương thức. Tên phải đúng thuật ngữ: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ. Những cách gọi gần nghĩa như "kể chuyện", "tả", "cảm xúc", "giải thích", "bàn luận", "văn bản giấy tờ" thể hiện em hiểu ý nhưng chưa dùng đúng ngôn ngữ của môn học. Khi đề hỏi theo cách gọi của chương trình hiện hành, chẳng hạn kiểu văn bản, em dùng đúng tên kiểu văn bản như văn bản thông tin, văn bản nghị luận.
Phần thứ hai là căn cứ. Căn cứ trả lời câu hỏi "dựa vào đâu mà em nói thế". Căn cứ tốt dẫn từ văn bản, chỉ ra một dấu hiệu cụ thể chứ không nhắc lại định nghĩa. "Vì đoạn văn bày tỏ cảm xúc" là nhắc định nghĩa; "vì đoạn văn dùng nhiều từ ngữ trực tiếp nói tình cảm như thương, nhớ, bồi hồi và câu cảm thán ở cuối" là căn cứ thật.
Hai phần gắn với nhau bằng chữ "vì" hoặc "căn cứ vào". Đặt tên trước, căn cứ sau, để người đọc thấy ngay đáp án rồi mới tới lí do. Đảo ngược thứ tự, viết căn cứ trước rồi mới chốt tên, không sai, nhưng dễ khiến câu dài và rối.
Khuôn câu dùng được ngay
Dưới đây là vài khuôn câu cho các dạng hỏi thường gặp. Em thay phần trong ngoặc bằng nội dung của đoạn văn cụ thể, không cần học thuộc từng chữ.
- Hỏi phương thức chính: Phương thức biểu đạt chính của đoạn trích là (tên), vì đoạn trích (dấu hiệu 1) và (dấu hiệu 2).
- Hỏi các phương thức: Đoạn trích sử dụng các phương thức (tên 1), (tên 2), (tên 3); trong đó (tên 1) là phương thức chính, thể hiện qua (dấu hiệu).
- Hỏi phương thức kết hợp: Ngoài phương thức chính là (tên), đoạn trích còn kết hợp (tên), thể hiện ở (chi tiết cụ thể).
- Hỏi vai trò của một phương thức: Yếu tố (tên) trong đoạn trích giúp (tác dụng cụ thể với đoạn văn này), qua chi tiết (dẫn ngắn).
- Hỏi theo kiểu văn bản: Văn bản thuộc kiểu (tên kiểu văn bản), vì mục đích chính là (kể, thông tin, thuyết phục…), thể hiện qua (dấu hiệu).
Những khuôn câu này giúp em không quên phần nào, nhất là phần căn cứ. Khi đã quen, em có thể viết tự nhiên hơn, miễn giữ đủ hai phần tên và căn cứ.
Chú ý chữ "đoạn trích" hay "văn bản" nên khớp với cách đề gọi ngữ liệu. Đề gọi "đoạn thơ" thì em viết "đoạn thơ", đề gọi "văn bản" thì viết "văn bản". Chi tiết nhỏ này cho thấy em đọc kĩ đề.
Chọn căn cứ sao cho sắc
Dẫn từ văn bản. Căn cứ mạnh nhất là một cụm từ, một câu ngắn được trích lại hoặc chỉ rõ vị trí, như "câu mở đầu nêu ý kiến…", "chuỗi hành động chạy, ngã, đứng dậy". Người đọc thấy ngay em đang nhìn vào văn bản chứ không đoán.
Một đến hai dấu hiệu là đủ. Không cần kể hết mọi dấu hiệu. Hai dấu hiệu cùng hướng, nằm ở hai chỗ khác nhau của đoạn, đã đủ thuyết phục. Kể năm, sáu dấu hiệu làm câu trả lời dài mà không thêm giá trị.
Dấu hiệu phải thuộc về phương thức em gọi tên. Gọi biểu cảm thì dẫn từ ngữ cảm xúc, câu cảm thán; gọi nghị luận thì dẫn câu nêu ý kiến, lí lẽ. Dẫn một phép so sánh làm căn cứ cho tự sự là lệch, vì so sánh không phải dấu hiệu của tự sự.
Tránh căn cứ chung chung. Những câu như "vì đoạn văn hay", "vì tác giả muốn truyền tải thông điệp", "vì có nhiều cảm xúc" không phải căn cứ. Chúng đúng với gần như mọi đoạn văn nên không chứng minh được gì.
Có thể dựa vào mục đích. Căn cứ cũng có thể là mục đích của đoạn, miễn nói cụ thể: "đoạn văn nhằm giới thiệu cấu tạo và công dụng của chiếc nón lá" là căn cứ tốt cho thuyết minh, vì nó gọi đúng đối tượng và việc người viết làm.
Câu trả lời thiếu và câu trả lời đủ: đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây dùng một đoạn văn tự viết kể chuyện hai bạn nhỏ trồng cây trong ngày đầu năm học, kết thúc bằng một câu cảm xúc. Các câu trả lời đều xác định đúng hướng, nhưng mức độ đầy đủ khác nhau.
| Câu trả lời | Nhận xét |
|---|---|
| Kể chuyện. | Đúng hướng nhưng chưa dùng thuật ngữ, không có căn cứ. |
| Tự sự. | Đúng thuật ngữ, đủ cho đề chỉ hỏi tên; thiếu căn cứ nếu đề hỏi "vì sao" hay "căn cứ vào đâu". |
| Tự sự, vì đoạn văn có nhiều cảm xúc. | Căn cứ lệch: cảm xúc là dấu hiệu của biểu cảm, không chứng minh cho tự sự. |
| Tự sự, vì đoạn văn kể lại việc hai bạn đào hố, đặt cây, tưới nước theo trình tự trong buổi sáng đầu năm học. | Đủ ý: đúng thuật ngữ, căn cứ là chuỗi sự việc lấy từ văn bản. |
| Tự sự, vì đoạn văn kể chuỗi việc trồng cây theo trình tự; kết hợp biểu cảm ở câu cuối bày tỏ niềm vui. | Đủ ý và nhắc phương thức kết hợp, phù hợp khi đề hỏi các phương thức. |
Dòng thứ ba là lỗi đáng chú ý nhất: phương thức đúng nhưng căn cứ sai hướng. Câu trả lời như vậy cho thấy em đoán đúng mà chưa hiểu vì sao. Dòng thứ tư và thứ năm chỉ dài thêm một vế mà chất lượng khác hẳn.
Viết dài bao nhiêu là vừa
Câu hỏi phương thức biểu đạt thường là câu nhận biết, nên câu trả lời chỉ cần một đến hai câu. Viết thành một đoạn phân tích năm, sáu dòng không làm câu trả lời tốt hơn mà còn lấy mất thời gian của các câu hỏi vận dụng phía sau. Nếu đề chỉ ghi "Xác định phương thức biểu đạt chính", một câu có tên và một vế căn cứ là vừa đẹp.
Với câu hỏi "Chỉ ra các phương thức biểu đạt" hay "Nêu vai trò của yếu tố miêu tả", câu trả lời có thể dài hơn một chút, khoảng hai đến bốn câu, vì phải nói về nhiều phương thức hoặc thêm tác dụng. Khi viết vai trò, em nói tác dụng cụ thể với chính đoạn văn ấy, như "giúp người đọc hình dung sự vất vả của người mẹ", không viết chung chung "giúp đoạn văn sinh động hơn".
Một mẹo kiểm độ dài: viết xong, em gạch bỏ thử từng câu. Câu nào gạch đi mà câu trả lời vẫn đủ tên và căn cứ thì câu đó là thừa. Thói quen này giúp câu trả lời gọn mà không thiếu.
Những chi tiết nhỏ làm câu trả lời chỉn chu hơn
Viết đúng chính tả thuật ngữ: "biểu cảm" chứ không "biểu cảm xúc", "thuyết minh" chứ không "thuyết trình", "nghị luận" chứ không "nghị luận xã hội" khi đề chỉ hỏi phương thức. Nghị luận xã hội, nghị luận văn học là kiểu bài, không phải tên phương thức. "Hành chính – công vụ" có thể viết đầy đủ như vậy, tránh viết tắt.
Không gọi tên phong cách ngôn ngữ thay cho phương thức. "Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt", "phong cách ngôn ngữ nghệ thuật" là câu trả lời cho một câu hỏi khác. Tương tự, "thể thơ lục bát", "biện pháp so sánh", "thao tác lập luận chứng minh" đều không phải phương thức biểu đạt. Khi viết xong, em đọc lại tên vừa ghi và hỏi nó có nằm trong danh sách sáu phương thức hay không.
Cuối cùng, nếu ngữ liệu có hai cách hiểu, em chọn một và để căn cứ gánh phần thuyết phục. Một câu trả lời có căn cứ rõ cho thấy em đọc thật, đó là điều câu hỏi này muốn kiểm.
Luyện viết câu trả lời với một đoạn tự viết
Đọc đoạn sau: "Chiếc nón lá được làm từ lá cọ hoặc lá nón phơi khô, là phẳng rồi xếp lên khung gồm nhiều vòng tre chuốt mảnh. Người thợ dùng sợi cước hay sợi móc khâu từng lớp lá vào khung. Một chiếc nón thường có khoảng mười sáu vòng, vòng nhỏ nhất ở chóp. Nón dùng để che nắng, che mưa và từ lâu đã gắn với hình ảnh người phụ nữ Việt."
Câu trả lời thiếu: "Thuyết minh." Câu này đúng nếu đề chỉ hỏi tên, nhưng chưa cho thấy căn cứ. Câu trả lời lệch: "Miêu tả, vì đoạn văn tả chiếc nón rất đẹp." Lệch vì đoạn văn không tập trung vào cảm nhận vẻ đẹp mà vào chất liệu, cách làm và công dụng. Câu trả lời đủ ý: "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp tri thức khách quan về chất liệu, cách làm và công dụng của chiếc nón lá, có số liệu về số vòng khung." Lưu ý con số mười sáu vòng ở đây là chi tiết trong đoạn văn tự viết để luyện, nón thật mỗi vùng mỗi khác.
Sau khi viết xong, em tự hỏi lại hai điều: tên mình ghi có đúng thuật ngữ không, và căn cứ mình nêu có nằm trong văn bản và đúng là dấu hiệu của thuyết minh không. Hai câu hỏi này mất vài giây nhưng chặn được phần lớn lỗi thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Câu trả lời phương thức biểu đạt cần có những gì?
Cần có tên phương thức viết đúng thuật ngữ và căn cứ dẫn từ văn bản cho thấy vì sao gọi như vậy. Nếu đề hỏi thêm phương thức kết hợp hay vai trò, em trả lời thêm phần đó trong một hai câu ngắn.
Căn cứ xác định phương thức biểu đạt nên viết thế nào?
Chỉ ra một hai dấu hiệu cụ thể trong văn bản thuộc đúng phương thức em gọi tên, chẳng hạn chuỗi hành động cho tự sự, câu nêu ý kiến cho nghị luận. Tránh căn cứ chung chung như đoạn văn hay hoặc có nhiều cảm xúc.
Ghi kể chuyện thay cho tự sự có được không?
Kể chuyện cho thấy em hiểu ý, nhưng câu hỏi Ngữ văn muốn em dùng đúng thuật ngữ. Nên ghi tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ để câu trả lời chính xác.
Trả lời phương thức biểu đạt nên viết mấy câu?
Thường một đến hai câu là đủ cho câu hỏi nhận biết. Câu hỏi về các phương thức hay vai trò có thể dài hơn, khoảng hai đến bốn câu. Viết dài hơn không làm câu trả lời tốt hơn mà còn lấy mất thời gian các câu sau.
Nghị luận xã hội có phải là phương thức biểu đạt không?
Không. Nghị luận xã hội và nghị luận văn học là kiểu bài nghị luận. Phương thức biểu đạt chỉ ghi nghị luận. Dùng tên kiểu bài thay cho tên phương thức là lỗi nhỏ nhưng dễ tránh nếu đọc lại trước khi chuyển câu.
Đề hỏi kiểu văn bản thì trả lời có khác không?
Có khác ở tên gọi. Đề hỏi kiểu văn bản thì em ghi tên kiểu như văn bản thông tin, văn bản nghị luận, truyện, kèm căn cứ là mục đích chính và dấu hiệu tiêu biểu. Cách lập luận vẫn dựa vào mục đích như khi hỏi phương thức.