Muốn xác định phương thức biểu đạt chính của một đoạn văn, em đi qua bốn bước: đọc để biết đoạn văn nói về điều gì, hỏi người viết viết ra để làm gì, tìm những dấu hiệu ngôn ngữ chứng minh cho mục đích đó, rồi cân xem phương thức nào điều khiển cả đoạn để gọi tên nó cùng căn cứ. Bốn bước này dùng được cho mọi ngữ liệu, từ một khổ thơ đến một đoạn báo.
Cái khó của câu hỏi phương thức biểu đạt không nằm ở việc thuộc sáu cái tên tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ. Khó là ở chỗ hầu hết đoạn văn đều pha trộn, và học sinh hay chộp lấy dấu hiệu nổi nhất mà bỏ qua mục đích. Phần dưới đây đi qua từng bước, nói rõ ở mỗi bước nên nhìn vào đâu, đâu là chỗ hay trượt, và thử cả bốn bước trên một đoạn văn tự viết.
Bốn bước tóm gọn để mang vào phòng thi
Trước khi đi vào chi tiết, đây là bốn bước ở dạng ngắn nhất. Em có thể chép vào góc vở ôn tập, đọc lại vài lần cho tới khi làm theo phản xạ, không cần nhìn.
- Bước một — Đọc nắm nội dung: đoạn văn nói về ai, về cái gì, chuyện gì, vấn đề gì.
- Bước hai — Hỏi mục đích: người viết muốn kể, muốn tả, muốn bày tỏ cảm xúc, muốn cung cấp hiểu biết, muốn thuyết phục, hay muốn giải quyết một việc giấy tờ.
- Bước ba — Tìm dấu hiệu: gạch chân hai, ba chỗ trong văn bản chứng minh cho mục đích vừa đoán.
- Bước bốn — Cân và gọi tên: nếu có nhiều phương thức, chọn phương thức điều khiển mục đích chung làm phương thức chính, rồi viết câu trả lời gồm tên và căn cứ.
Thứ tự này có lí do. Nhiều em làm ngược: thấy ngay một từ tượng hình là ghi miêu tả, thấy một câu cảm thán là ghi biểu cảm. Làm ngược như vậy là để dấu hiệu dẫn đường cho mục đích, trong khi đúng ra mục đích phải dẫn đường cho việc tìm dấu hiệu. Một dấu hiệu lẻ có thể nằm trong bất kì đoạn văn nào; chỉ khi nó phục vụ đúng mục đích chung thì nó mới đủ sức quyết định phương thức chính.
Bốn bước nghe có vẻ dài, nhưng sau khoảng mười đoạn luyện tập, cả quy trình chỉ mất chừng một phút. Phần lớn thời gian rơi vào bước một, vì đọc kĩ mới thấy được mục đích.
Bước một: đọc để biết đoạn văn nói về điều gì
Ở bước này em chưa nghĩ tới tên phương thức. Việc duy nhất là trả lời câu hỏi rất đời thường: đoạn này nói về cái gì. Câu trả lời nên gói trong một câu ngắn, kiểu "đoạn văn kể lại buổi chiều hai bà cháu đi chợ phiên", "đoạn văn giới thiệu cách cây lúa nước sinh trưởng", "đoạn văn bàn về thói quen đọc sách của người trẻ". Nếu em không nói được câu tóm tắt này thì các bước sau gần như chắc chắn trượt.
Mẹo đọc là để mắt tới ba chỗ: câu đầu, câu cuối và những từ lặp lại. Câu đầu thường giới thiệu đối tượng, câu cuối thường chốt lại ý hoặc cảm xúc, còn từ lặp lại cho biết đoạn văn xoay quanh điều gì. Nếu đề có ghi nguồn trích ở cuối, chẳng hạn trích từ một truyện ngắn, một cuốn sách phổ biến khoa học, một bài xã luận, thì đó cũng là thông tin quý. Nguồn không thay được việc đọc, nhưng giúp em đoán trước kiểu nội dung sắp gặp.
Lỗi hay gặp ở bước này là đọc lướt quá nhanh rồi tóm tắt theo đề tài chứ không theo nội dung. "Đoạn văn nói về mẹ" là đề tài; "đoạn văn kể lại đêm mẹ thức trông con ốm" mới là nội dung. Đề tài mẹ có thể đi với tự sự, miêu tả, biểu cảm hay nghị luận; nội dung "kể lại đêm mẹ thức trông con" thì đã hé lộ hướng đi. Vì vậy khi tóm tắt, em nên giữ lại động từ chính: kể, tả, nhớ, giới thiệu, bàn, đề nghị.
Bước hai: hỏi người viết viết ra để làm gì
Đây là bước quyết định. Mỗi phương thức biểu đạt ra đời từ một nhu cầu giao tiếp, nên câu hỏi "viết để làm gì" gần như trả lời luôn phương thức. Muốn người đọc biết chuyện gì đã xảy ra thì kể, tức tự sự. Muốn người đọc hình dung rõ một cảnh, một người, một vật thì tả, tức miêu tả. Muốn người đọc cùng rung động với tình cảm của mình thì bày tỏ, tức biểu cảm. Muốn người đọc hiểu đặc điểm, nguyên lí, cách làm của một đối tượng thì giải thích, giới thiệu, tức thuyết minh. Muốn người đọc tin và đồng ý với một ý kiến thì lập luận, tức nghị luận. Còn muốn giải quyết một việc theo thể thức giữa người với cơ quan, tổ chức thì dùng hành chính – công vụ.
Một cách đặt câu hỏi dễ hơn là nghĩ tới người đọc sau khi đọc xong: họ sẽ biết thêm một câu chuyện, thấy rõ một bức tranh, mang theo một cảm xúc, hiểu thêm một kiến thức, bị thuyết phục bởi một quan điểm, hay phải làm một thủ tục. Sáu kết quả ấy ứng với sáu phương thức. Cách nghĩ này đặc biệt có ích khi đoạn văn trộn nhiều thứ, vì kết quả cuối cùng chỉ có một hướng nổi bật.
Ở bước hai, em hãy cho phép mình đoán. Đoán xong mới sang bước ba để kiểm. Nếu bước ba không tìm được dấu hiệu nào ủng hộ phỏng đoán, em quay lại bước hai và đoán lại. Đây là vòng lặp bình thường, không phải dấu hiệu em học kém.
Bước ba: tìm dấu hiệu làm căn cứ
Dấu hiệu là những gì nằm thật trong văn bản: từ ngữ, kiểu câu, cách sắp xếp ý. Bảng dưới đây gom những dấu hiệu dễ thấy nhất của từng phương thức để em đối chiếu nhanh khi gạch chân.
| Phương thức | Dấu hiệu nên gạch chân | Dấu hiệu dễ đánh lừa |
|---|---|---|
| Tự sự | chuỗi hành động nối nhau, từ chỉ thời gian như rồi, sau đó, hôm ấy; nhân vật; ngôi kể | có nhân vật nhưng chỉ đứng yên để được tả hoặc làm dẫn chứng |
| Miêu tả | từ tượng hình, tượng thanh, tính từ chỉ màu sắc, hình dáng, âm thanh; trình tự quan sát | so sánh, nhân hoá xuất hiện trong mọi loại văn bản |
| Biểu cảm | từ ngữ trực tiếp nói cảm xúc, câu cảm thán, câu hỏi tu từ, đại từ xưng hô gần gũi | một câu cảm thán lẻ trong đoạn nghị luận |
| Thuyết minh | định nghĩa "là", liệt kê đặc điểm, số liệu, phân loại, trình tự các bước, giọng khách quan | số liệu dùng làm dẫn chứng trong nghị luận |
| Nghị luận | câu nêu ý kiến, từ nối lập luận như vì vậy, tuy nhiên, có thể thấy; lí lẽ và dẫn chứng | câu kết có tính rút bài học trong truyện kể |
| Hành chính – công vụ | thể thức cố định, kính gửi, căn cứ, đề nghị, người làm đơn, nơi nhận | văn bản thông tin có số liệu, mốc thời gian |
Cột thứ ba quan trọng không kém cột thứ hai. Phần lớn câu trả lời sai đến từ việc lấy một dấu hiệu dễ đánh lừa làm căn cứ chính. Khi gạch chân, em nên tìm ít nhất hai dấu hiệu cùng hướng, nằm ở hai chỗ khác nhau của đoạn. Một dấu hiệu đơn lẻ chỉ nên coi là gợi ý.
Một lưu ý về biện pháp tu từ: so sánh, ẩn dụ, nhân hoá, điệp ngữ không phải phương thức biểu đạt. Chúng có thể phục vụ miêu tả, biểu cảm, thậm chí nghị luận. Thấy biện pháp tu từ, em hỏi tiếp nó đang giúp người viết làm gì, chứ đừng dừng lại ở đó.
Bước bốn: cân vai trò để gọi tên phương thức chính
Sau bước ba, có khi em chỉ thấy dấu hiệu của một phương thức, khi đó việc gọi tên rất nhanh. Nhưng thường gặp hơn là đoạn văn có dấu hiệu của hai, ba phương thức. Lúc này em đừng đếm câu một cách máy móc. Hãy hỏi: phương thức nào là cái khung của cả đoạn, còn phương thức nào chỉ chen vào để phục vụ cái khung ấy. Trong một đoạn truyện, người kể dừng lại tả gương mặt nhân vật, xen một câu cảm thán, rồi kể tiếp; khung là tự sự, miêu tả và biểu cảm là phần phục vụ. Trong một đoạn bàn về lòng biết ơn, người viết kể một câu chuyện ngắn làm dẫn chứng; khung là nghị luận, tự sự phục vụ lập luận.
Một phép thử gọn là thử bỏ đi. Em hình dung xoá hết những câu thuộc một phương thức, xem đoạn văn còn đứng được không. Xoá miêu tả khỏi đoạn truyện, câu chuyện vẫn còn, chỉ kém sinh động. Xoá phần kể khỏi đoạn truyện, đoạn văn mất hẳn xương sống. Phương thức mà xoá đi làm đoạn văn sụp đổ thường là phương thức chính.
Gọi tên xong, em viết câu trả lời theo mẫu: phương thức biểu đạt chính là… vì… Phần "vì" chính là căn cứ em đã gạch chân ở bước ba. Nếu đề không yêu cầu căn cứ, một câu ngắn vẫn đủ, nhưng nêu căn cứ giúp câu trả lời chặt chẽ và cho thấy em hiểu chứ không đoán. Với đề hỏi các phương thức, em liệt kê thêm những phương thức phục vụ đã tìm thấy.
Thử cả bốn bước trên một đoạn văn tự viết
Đọc đoạn sau: "Chiều hôm ấy, cơn mưa đầu mùa đổ xuống bất ngờ. Bé Na ôm chồng vở chạy qua sân, đôi dép nhựa bì bõm trong vũng nước. Tới hiên lớp, em chợt nhớ chiếc khăn len bà đan còn vắt trên ghế đá. Na quay lại, tóc ướt bết vào trán, nhặt chiếc khăn lên và ôm chặt vào ngực. Thì ra có những thứ nhỏ bé mà mình không nỡ để mất."
Bước một, tóm tắt: đoạn văn kể việc bé Na quay lại giữa mưa để nhặt chiếc khăn bà đan. Bước hai, mục đích: người viết muốn người đọc biết chuyện gì đã xảy ra và qua đó cảm nhận tình cảm của Na với bà; kết quả sau khi đọc là người đọc nắm được một câu chuyện nhỏ. Phỏng đoán: tự sự. Bước ba, dấu hiệu: chuỗi hành động "chạy qua sân", "chợt nhớ", "quay lại", "nhặt", "ôm chặt" nối nhau theo thời gian; từ chỉ thời gian "chiều hôm ấy"; nhân vật Na. Ngoài ra có chi tiết tả "đôi dép nhựa bì bõm", "tóc ướt bết vào trán" và câu cuối bộc lộ suy nghĩ.
Bước bốn, cân: khung của đoạn là chuỗi sự việc; các chi tiết tả và câu cuối phục vụ cho câu chuyện. Thử bỏ phần kể thì đoạn văn tan rã, bỏ phần tả thì vẫn còn câu chuyện. Câu trả lời: phương thức biểu đạt chính là tự sự, vì đoạn văn kể lại chuỗi hành động của nhân vật Na theo trình tự thời gian; kết hợp miêu tả và biểu cảm. Lưu ý là đáp án này là cách xác định phổ biến với kiểu đoạn văn như vậy; nếu đề hỏi riêng câu cuối thì câu ấy nghiêng về biểu cảm.
Khi bốn bước cho ra hai đáp án
Có những đoạn văn mà người đọc cẩn thận vẫn thấy hai cách hiểu đều có lí. Thường gặp nhất là đoạn tuỳ bút, tản văn: người viết vừa tả cảnh vừa bày tỏ cảm xúc dày đặc. Một số tài liệu gọi là biểu cảm, số khác gọi là miêu tả kết hợp biểu cảm. Trường hợp thứ hai là đoạn văn bản thông tin thuật lại một sự kiện, vừa có diễn biến vừa có số liệu, có nơi gọi là tự sự, có nơi gọi là thuyết minh.
Gặp tình huống này, em quay lại bước hai và hỏi kĩ hơn: kết quả cuối cùng mà người đọc mang theo là gì. Nếu là một cảm xúc, chọn biểu cảm. Nếu là một bức tranh rõ nét, chọn miêu tả. Nếu là hiểu biết về sự kiện, chọn thuyết minh; nếu là việc biết câu chuyện diễn ra thế nào, chọn tự sự. Sau đó, trong câu trả lời, em nêu căn cứ thật rõ. Một câu trả lời có căn cứ hợp lí cho thấy em đọc thật, ngay cả khi đáp án tham khảo chọn cách gọi kia.
Điều em không nên làm là ghi cả hai phương thức với chữ "hoặc", vì câu hỏi phương thức chính đòi một lựa chọn. Cũng không nên ghi đủ sáu phương thức cho chắc, vì như vậy là không trả lời câu hỏi. Chọn một, nêu căn cứ, nhắc phương thức kết hợp nếu cần, thế là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bước nào quan trọng nhất khi xác định phương thức biểu đạt?
Bước hỏi mục đích quan trọng nhất, vì mỗi phương thức sinh ra từ một nhu cầu giao tiếp riêng. Nếu xác định được người viết viết để kể, tả, bày tỏ, giải thích, thuyết phục hay làm thủ tục, em gần như đã có đáp án, các dấu hiệu chỉ để kiểm lại.
Có nên đếm số câu của từng phương thức để chọn phương thức chính không?
Đếm câu chỉ là gợi ý phụ. Một đoạn truyện có thể có nhiều câu tả hơn câu kể mà khung vẫn là tự sự. Nên hỏi phương thức nào làm khung cho cả đoạn và thử bỏ từng phương thức xem đoạn văn còn đứng được không.
Làm bốn bước có mất nhiều thời gian trong giờ kiểm tra không?
Lúc mới tập có thể mất vài phút, nhưng sau khoảng mười đoạn luyện tập, cả quy trình thường chỉ còn chừng một phút. Phần lớn thời gian là đọc kĩ ở bước một, mà việc đọc kĩ này cũng giúp em trả lời các câu hỏi khác của phần đọc hiểu.
Thấy biện pháp so sánh trong đoạn văn có phải là miêu tả không?
Không nhất thiết. So sánh là biện pháp tu từ, có thể phục vụ miêu tả, biểu cảm hay cả nghị luận. Thấy so sánh, em hỏi tiếp hình ảnh ấy đang giúp người đọc hình dung, giúp người viết bộc lộ cảm xúc hay giúp lí lẽ dễ hiểu hơn.
Câu trả lời có cần nêu căn cứ khi đề chỉ hỏi phương thức là gì không?
Đề chỉ hỏi tên thì một câu ngắn là đủ ý chính. Tuy vậy, thêm một vế ngắn nêu căn cứ giúp câu trả lời chặt chẽ và cho người chấm thấy em hiểu bài. Căn cứ nên dẫn từ văn bản, gọn trong một hai dòng.
Nếu thấy hai phương thức đều hợp lí thì ghi thế nào?
Quay lại hỏi người đọc mang theo điều gì sau khi đọc xong: câu chuyện, bức tranh, cảm xúc, hiểu biết hay quan điểm. Chọn một phương thức theo kết quả ấy, nêu căn cứ rõ, nhắc phương thức còn lại như phương thức kết hợp. Không ghi hai đáp án nối bằng chữ hoặc.