Một đoạn văn dùng phương thức tự sự khi trong đó có chuỗi hành động nối tiếp nhau của một hay nhiều nhân vật, được dẫn dắt bằng từ chỉ thời gian hoặc quan hệ nhân quả, và có sự thay đổi từ đầu đến cuối đoạn. Chuỗi động từ, nhân vật, trình tự và sự thay đổi là bốn dấu hiệu chính; ngôi kể và kết thúc là hai dấu hiệu bổ sung giúp em chắc tay hơn.
Bài này đi vào từng dấu hiệu theo đúng thứ tự mắt người đọc gặp chúng trong một đoạn trích, kèm ví dụ tự viết, bảng so sánh với dấu hiệu giả dễ đánh lừa, và một quy trình kiểm tra ba mươi giây dùng được ngay trong giờ kiểm tra.
Dấu hiệu thứ nhất: chuỗi động từ hành động nối nhau
Động từ là nhịp tim của tự sự. Đọc lướt một đoạn kể, em sẽ thấy các động từ chỉ hành động đi thành hàng: bước vào, nhìn quanh, đặt cặp xuống, mở hộp bút, sững lại. Mỗi động từ là một nhịp của câu chuyện; khi chúng nối nhau, câu chuyện chuyển động.
Phân biệt động từ hành động với động từ trạng thái. Những động từ như là, có, còn, nằm, đứng thường chỉ trạng thái, hay xuất hiện trong miêu tả và thuyết minh: "Ngôi nhà nằm cuối dốc", "Cây bàng có tán rộng". Chúng không đẩy câu chuyện đi. Đoạn tự sự cần những động từ làm ra thay đổi.
Mẹo đếm nhanh. Gạch chân động từ trong ba câu đầu. Nếu phần lớn là động từ hành động của cùng một hay vài nhân vật, và hành động sau nối tiếp hành động trước, em đã có dấu hiệu mạnh nhất. Nếu phần lớn là tính từ và động từ trạng thái, hãy nghĩ tới miêu tả trước.
Một trường hợp dễ nhầm. Văn bản hướng dẫn cũng có chuỗi động từ: rửa sạch, để ráo, cắt khúc, ướp gia vị. Nhưng đó là các bước chung lặp lại được cho bất kì ai, không thuộc về một nhân vật cụ thể trong một lần cụ thể. Chuỗi động từ của tự sự luôn gắn với một sự việc đã xảy ra, một lần, với một người.
Dấu hiệu thứ hai: từ chỉ thời gian và quan hệ nhân quả
Câu chuyện cần được xếp theo trình tự, và ngôn ngữ xếp trình tự bằng các từ chỉ thời gian: sáng hôm ấy, lúc đó, một lát sau, mãi đến chiều, ngay khi, từ đó. Bên cạnh là các từ nối diễn biến: rồi, liền, bỗng, chợt, thế là, cuối cùng. Khi những từ này đứng ở đầu câu và nối các hành động, chúng là cái khung của tự sự.
Không phải đoạn tự sự nào cũng dùng nhiều từ chỉ thời gian. Có những đoạn để các sự việc nối nhau bằng quan hệ nguyên nhân – kết quả: "Con mèo nhảy lên bàn. Chiếc cốc lăn xuống nền gạch vỡ tan. Bé Bông khóc oà." Ba câu không có từ nối nào, nhưng người đọc vẫn hiểu sự việc sau là hệ quả của sự việc trước. Đó cũng là trình tự.
Điều cần cảnh giác là từ chỉ thời gian đứng một mình. Câu "Mùa thu năm ấy, trời Hà Nội trong xanh lạ thường" có cụm chỉ thời gian nhưng phần còn lại tả cảnh. Câu "Hằng năm, cứ vào dịp Tết, người ta gói bánh chưng" nói về một tập quán lặp lại, gần với thuyết minh. Từ chỉ thời gian chỉ là dấu hiệu tự sự khi nó mở ra một diễn biến cụ thể, một lần, có trước có sau.
Em có thể tự kiểm bằng câu hỏi: nếu đảo thứ tự hai câu trong đoạn, nghĩa có bị rối không? Với đoạn tự sự, đảo câu thường làm câu chuyện vô lí, vì thứ tự chính là nội dung. Với đoạn miêu tả, đảo vài câu thường không sao, vì các chi tiết đứng cạnh nhau trong không gian chứ không nối nhau trong thời gian.
Dấu hiệu thứ ba: nhân vật và hành động của nhân vật
Nhân vật trong tự sự không chỉ được nhắc tên mà phải hành động hoặc chịu tác động. Đoạn văn có câu "Ông Tư là thợ mộc giỏi nhất làng" mới chỉ giới thiệu nhân vật; khi tiếp theo là "Một sáng, ông vác bào ra bờ sông, chọn cây gỗ mít đổ sau trận bão, đẽo suốt ba ngày liền", câu chuyện mới bắt đầu.
Nhân vật có thể được gọi bằng tên riêng, bằng đại từ, bằng danh xưng như bà cụ, chú bộ đội, cô giáo trẻ, hay bằng tên con vật, đồ vật trong truyện đồng thoại và ngụ ngôn. Trong đoạn ngắn, thường chỉ có một hoặc hai nhân vật chính. Em nên xác định "ai đang làm ra chuyện" trước khi xác định phương thức; nếu không trả lời được câu hỏi đó, nhiều khả năng đoạn văn không phải tự sự.
Cần phân biệt nhân vật trong tự sự với nhân vật được nêu làm dẫn chứng trong nghị luận. Một đoạn bàn về lòng kiên trì có thể nhắc một nhà khoa học từng thất bại hàng trăm lần trước khi thành công. Có tên người, có hành động, nhưng các hành động được nêu để chứng minh một ý kiến đã nói ra ở câu đầu. Đó là yếu tố tự sự phục vụ nghị luận, không làm đoạn văn thành đoạn tự sự.
Cũng cần phân biệt nhân vật với chủ thể trữ tình trong thơ. Chủ thể trữ tình là người bày tỏ cảm xúc; nếu người ấy không làm ra một chuỗi sự việc thì bài thơ vẫn nghiêng về biểu cảm. Khi người ấy kể lại một kỉ niệm với các sự việc nối nhau, yếu tố tự sự xuất hiện bên trong bài thơ.
Dấu hiệu thật và dấu hiệu giả: bảng đối chiếu nhanh
Nhiều học sinh dựa vào một dấu hiệu bề mặt duy nhất rồi kết luận vội. Bảng dưới đây đặt cạnh nhau dấu hiệu thật của tự sự và những "dấu hiệu giả" trông giống mà không phải.
| Dấu hiệu thật của tự sự | Dấu hiệu giả dễ đánh lừa | Vì sao giả |
|---|---|---|
| Chuỗi động từ hành động của một nhân vật trong một lần cụ thể | Chuỗi động từ trong các bước hướng dẫn chung | Không có nhân vật, không có sự việc đã xảy ra; đó là thuyết minh một quy trình |
| Từ chỉ thời gian mở ra diễn biến | Từ chỉ thời gian đặt cảnh vào một mùa, một buổi | Phần còn lại là tả cảnh đứng yên |
| Nhân vật hành động và thay đổi | Nhân vật được nhắc làm ví dụ cho một ý kiến | Mục đích là chứng minh, phương thức chính là nghị luận |
| Ngôi kể rõ ràng, có người kể dẫn chuyện | Đại từ ngôi thứ nhất bày tỏ cảm xúc | Không kể việc gì, chỉ nói lòng mình; nghiêng về biểu cảm |
| Có kết thúc hoặc thay đổi so với đầu đoạn | Có lời thoại của nhân vật | Lời thoại có thể nằm trong kịch hay trong một bài phỏng vấn; cần thêm chuỗi sự việc |
Nguyên tắc rút ra: dấu hiệu tự sự nên đi thành cụm. Thấy một dấu hiệu, em đi tìm dấu hiệu thứ hai, thứ ba. Một đoạn có chuỗi động từ, có nhân vật và có thay đổi thì gần như chắc chắn là tự sự; một đoạn chỉ có lời thoại hoặc chỉ có mốc thời gian thì cần đọc thêm.
Dấu hiệu bổ sung: ngôi kể, sự thay đổi và kết thúc
Ngôi kể là chỗ đứng của người kể. Đoạn văn mà người kể xưng "em", "mình", "chúng em" thì thường là ngôi thứ nhất, đoạn văn gọi nhân vật bằng tên hoặc bằng "anh ấy", "bà" thì thường là ngôi thứ ba. Việc nhận ra có một người đang kể chuyện, với giọng dẫn dắt, là dấu hiệu khá chắc chắn của tự sự. Lưu ý đại từ ngôi thứ nhất cũng xuất hiện nhiều trong biểu cảm, nên ngôi kể chỉ có giá trị khi đi kèm sự việc.
Sự thay đổi là dấu hiệu tinh tế nhưng rất đáng tin. Đầu đoạn, nhân vật ở một trạng thái; cuối đoạn, trạng thái ấy khác đi: đang vui hoá buồn, đang xa lạ thành thân, đang tìm thấy rồi lại mất. Trong đoạn miêu tả, cảnh đầu đoạn và cuối đoạn thường vẫn là một cảnh, chỉ được nhìn thêm chi tiết.
Kết thúc không nhất thiết là cái kết của cả truyện. Trong đoạn trích, kết thúc có thể chỉ là một điểm dừng: nhân vật quyết định một điều, một sự việc khép lại. Tuy vậy, nếu em đọc thấy đoạn văn "đi tới đâu đó" so với lúc mở đầu, đó là cảm giác của tự sự. Đề thi hay chọn những đoạn trích có điểm dừng rõ để học sinh có căn cứ khi trả lời.
Kiểm tra ba mươi giây khi gặp đoạn trích lạ
Trong giờ kiểm tra, em không có thời gian phân tích dài. Quy trình dưới đây đủ để quyết định có gọi tự sự hay không, và để có sẵn căn cứ viết vào câu trả lời.
- Đọc trọn đoạn một lần, không dừng lại gạch gì, chỉ để nắm đoạn văn đang nói về chuyện gì.
- Tự hỏi: có ai đang làm ra chuyện không? Nếu trả lời được bằng một cái tên hoặc một danh xưng, ghi ra nháp.
- Lướt lại, gạch ba đến năm động từ hành động nối nhau của nhân vật đó.
- Khoanh một hoặc hai từ chỉ thời gian, từ nối diễn biến, hoặc ghi nhận quan hệ nhân quả giữa các câu.
- Tự hỏi: cuối đoạn có gì khác đầu đoạn không? Nếu có, tự sự gần như chắc chắn.
- Viết câu trả lời: tên phương thức, rồi một câu căn cứ dùng chính các động từ và nhân vật em vừa gạch.
Nếu ở bước hai em không tìm ra ai làm ra chuyện, hoặc ở bước năm không thấy thay đổi gì, hãy chuyển sang kiểm tra miêu tả và biểu cảm. Bài này chỉ nói dấu hiệu của tự sự; khi đoạn văn pha nhiều phương thức, cách chọn phương thức chính được trình bày ở danh mục "Cách xác định phương thức biểu đạt chính".
Một đoạn mẫu tự viết và cách chỉ ra dấu hiệu
Đoạn tự viết: "Sáng chủ nhật, bà dậy từ lúc gà gáy. Bà nhóm bếp, bắc nồi nước lá rồi ra vườn hái mấy quả bưởi. Khi Minh còn ngái ngủ thì mùi lá bưởi đã thơm khắp nhà. Bà gọi cậu ra hiên, gội đầu cho cậu như hồi cậu còn bé. Nước ấm chảy qua tóc, Minh bỗng thấy mắt cay cay."
Chỉ ra dấu hiệu như sau. Nhân vật: bà và Minh. Chuỗi động từ hành động: dậy, nhóm bếp, bắc nồi, ra vườn, hái, gọi, gội đầu. Từ chỉ thời gian và nối diễn biến: sáng chủ nhật, từ lúc gà gáy, rồi, khi, bỗng. Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể gọi tên nhân vật. Sự thay đổi: từ lúc Minh còn ngái ngủ đến lúc cậu xúc động.
Câu trả lời mẫu cho câu hỏi phương thức chính: "Phương thức biểu đạt chính là tự sự, vì đoạn văn kể lại chuỗi việc bà dậy sớm nấu nước lá, gội đầu cho Minh theo trình tự thời gian, kết thúc bằng sự xúc động của Minh." Nếu đề hỏi các phương thức, em có thể thêm miêu tả qua chi tiết mùi lá bưởi thơm khắp nhà, và biểu cảm ở câu cuối khi cảm xúc của nhân vật được gợi ra. Để ý rằng câu trả lời không cần dẫn nguyên đoạn; chỉ cần chọn vài từ ngữ tiêu biểu làm bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu dễ thấy nhất của phương thức tự sự là gì?
Dễ thấy nhất là chuỗi động từ hành động nối tiếp nhau của một nhân vật, đi cùng các từ chỉ thời gian như rồi, sau đó, bỗng, đến khi. Hai dấu hiệu này cho thấy đoạn văn đang kể một diễn biến có trước có sau.
Đoạn văn có lời thoại có phải là tự sự không?
Chưa chắc. Lời thoại thường xuất hiện trong truyện nhưng cũng có trong kịch, trong bài phỏng vấn hay trong đoạn nghị luận dẫn lời người khác. Cần thêm chuỗi sự việc và người kể dẫn chuyện mới gọi là tự sự.
Làm sao phân biệt tự sự với văn hướng dẫn cách làm?
Văn hướng dẫn nêu các bước chung ai làm cũng được và lặp lại được, nên thuộc thuyết minh. Tự sự kể một lần cụ thể, với một nhân vật cụ thể, ở một thời điểm cụ thể, và thường có kết thúc hoặc sự thay đổi.
Có cần tìm đủ tất cả dấu hiệu mới được gọi là tự sự không?
Không cần đủ hết. Đoạn ngắn có thể chỉ hiện rõ nhân vật, chuỗi hành động và trình tự. Điều quan trọng là các dấu hiệu đi thành cụm và cùng hướng về một diễn biến; một dấu hiệu lẻ thì chưa đủ để kết luận.
Khi trả lời có nên chép cả câu văn làm căn cứ không?
Không nên chép dài. Chỉ cần nêu vài động từ, tên nhân vật hoặc từ chỉ thời gian tiêu biểu kèm một câu giải thích ngắn. Câu trả lời gọn, đúng dấu hiệu sẽ rõ ràng hơn một đoạn chép lại ngữ liệu.
Từ chỉ thời gian xuất hiện trong đoạn tả cảnh thì sao?
Khi từ chỉ thời gian chỉ đặt cảnh vào một mùa hay một buổi rồi phần còn lại tả cảnh vật, đoạn văn vẫn là miêu tả. Từ chỉ thời gian chỉ là dấu hiệu tự sự khi nó mở ra và nối các hành động thành diễn biến.