Khi một đoạn văn dùng nhiều phương thức, phương thức chính là phương thức làm khung cho cả đoạn và gánh mục đích chung; các phương thức còn lại chen vào để phục vụ cái khung ấy. Để chọn đúng, em dùng ba phép thử: tìm khung và phần phục vụ, thử bỏ từng phương thức, và hỏi người đọc mang theo điều gì sau khi đọc.
Đoạn văn thuần một phương thức hiếm khi xuất hiện trong đề đọc hiểu, vì văn bản hay luôn pha trộn. Bài này tập trung vào đúng tình huống khó ấy: cách nhìn ra khung, cách xử lí khi các phương thức gần như cân nhau, những cặp kết hợp hay gặp, và ba đoạn tự viết để luyện.
Vì sao đoạn văn hay dùng nhiều phương thức
Người viết không pha trộn phương thức để làm khó học sinh. Họ pha trộn vì mỗi phương thức có một điểm yếu mà phương thức khác bù vào. Câu chuyện chỉ có kể sẽ khô, nên người kể chen vào vài nét tả cho người đọc thấy. Bài bàn luận chỉ có lí lẽ sẽ xa, nên người viết kể một câu chuyện nhỏ làm dẫn chứng. Văn bản giới thiệu một vùng đất chỉ có số liệu sẽ nhạt, nên người viết tả một buổi chợ phiên cho có không khí.
Hiểu được lí do pha trộn giúp em nhìn đoạn văn như một công trình có xương sống và phần trang trí. Xương sống là phương thức chính, phần trang trí là phương thức kết hợp. Cái khó là phần trang trí đôi khi chiếm nhiều chữ hơn xương sống, khiến người đọc vội tưởng nhầm. Một đoạn truyện có thể dành bốn câu tả cảnh và chỉ hai câu kể việc, mà xương sống vẫn là câu chuyện.
Vì vậy, đếm câu không phải cách chọn phương thức chính. Đếm câu chỉ cho biết phương thức nào chiếm nhiều chỗ, còn câu hỏi của đề là phương thức nào giữ vai trò chính. Hai điều này có khi trùng nhau, có khi không.
Phép thử thứ nhất: tìm khung và phần phục vụ
Khung là gì. Khung là mạch tổ chức của cả đoạn. Đoạn tự sự có khung là trình tự sự việc; đoạn miêu tả có khung là trình tự quan sát, từ xa đến gần, từ bao quát đến chi tiết; đoạn nghị luận có khung là chuỗi luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng; đoạn thuyết minh có khung là trật tự các đặc điểm hay các bước; đoạn biểu cảm có khung là dòng cảm xúc biến chuyển.
Cách nhìn ra khung. Em đọc lại đoạn văn và chỉ chú ý tới những câu nối các phần với nhau: những câu chuyển cảnh, chuyển việc, chuyển ý. Chúng cho biết đoạn văn đang đi theo mạch nào. Nếu chỗ chuyển là "sau đó", "đến khi", đó là mạch thời gian của tự sự. Nếu chỗ chuyển là "bởi vậy", "mặt khác", đó là mạch lí lẽ của nghị luận.
Phần phục vụ trông như thế nào. Phần phục vụ thường là một khối nhỏ chen giữa khung rồi khung lại chạy tiếp. Đoạn tả gương mặt nhân vật nằm giữa hai hành động, câu kể dẫn chứng nằm giữa hai lí lẽ, câu cảm thán nằm sau một sự việc. Khi khối ấy kết thúc, mạch chính quay về như chưa từng bị ngắt.
Một lưu ý. Đôi khi phần phục vụ được đặt ở đầu hoặc cuối đoạn, như một câu cảm xúc khép lại câu chuyện, nên trông rất nổi. Vị trí nổi không làm nó thành khung. Em vẫn hỏi cả đoạn đi theo mạch nào.
Phép thử thứ hai: thử bỏ từng phương thức
Đây là phép thử dễ làm nhất trong phòng thi. Em hình dung xoá hết những câu thuộc một phương thức rồi đọc phần còn lại. Nếu phần còn lại vẫn là một đoạn văn trọn nghĩa, chỉ kém sinh động hơn, phương thức vừa xoá là phương thức kết hợp. Nếu phần còn lại vỡ vụn, mất mạch, không còn nói được điều gì, phương thức vừa xoá là phương thức chính.
Thử với đoạn tự viết sau: "Bà ngoại em năm nay đã ngoài tám mươi. Tóc bà bạc trắng như cước, lưng còng xuống mỗi khi bước. Ngày nào bà cũng dậy từ tinh mơ quét sân, nhóm bếp, rồi ngồi bên hiên chờ các cháu đi học về. Thương bà biết bao nhiêu!" Bỏ câu tả tóc và lưng, đoạn văn vẫn còn hình ảnh bà với những việc quen thuộc mỗi ngày. Bỏ câu cảm thán cuối, đoạn văn vẫn đứng. Bỏ câu kể những việc bà làm, đoạn văn còn lại một câu tả và một câu cảm, mạch rời rạc hơn hẳn.
Ở đoạn này, phép thử nghiêng về cho thấy chuỗi việc bà làm hằng ngày là phần chống đỡ, nhưng chuỗi ấy là thói quen lặp lại chứ không phải một câu chuyện có diễn biến, kết thúc. Vì vậy nhiều người sẽ gọi đoạn này là miêu tả kết hợp biểu cảm, với cách tả người qua dáng vẻ và thói quen. Ví dụ này cho thấy phép thử bỏ đi cần đi cùng phép thử khung: phải hỏi chuỗi hành động ấy có tạo thành một câu chuyện hay chỉ là nét vẽ chân dung.
Phép thử thứ ba: người đọc mang theo điều gì
Phép thử cuối cùng nhìn từ phía người đọc. Đọc xong đoạn văn, điều đọng lại rõ nhất là gì: một câu chuyện có thể kể lại, một hình ảnh có thể vẽ ra, một cảm xúc, một hiểu biết mới, hay một ý kiến được thuyết phục. Thứ đọng lại rõ nhất thường là sản phẩm của phương thức chính.
Phép thử này đặc biệt hữu ích với các đoạn tuỳ bút, tản văn, nơi tả và cảm đan vào nhau dày đặc đến mức không bỏ được bên nào. Một đoạn tuỳ bút tả mùa thu Hà Nội có thể đầy hình ảnh, nhưng nếu thứ đọng lại là nỗi nhớ man mác của người viết, nhiều tài liệu gọi phương thức chính là biểu cảm. Ngược lại, nếu đọc xong em vẽ được cả con phố trong đầu còn cảm xúc chỉ thoáng qua, gọi miêu tả là hợp lí.
Ba phép thử không phải lúc nào cũng cho cùng một kết quả. Khi chúng lệch nhau, em ưu tiên phép thử khung, vì nó bám vào cách văn bản được tổ chức, thứ quan sát được trên trang giấy. Hai phép thử còn lại dùng để xác nhận hoặc để chọn khi khung không rõ.
Những cặp kết hợp hay gặp và cách chọn
Phần lớn đoạn văn trong đề rơi vào vài cặp kết hợp quen thuộc. Bảng dưới đây ghi cách chọn phổ biến cho từng cặp, kèm điều kiện để đổi hướng.
| Cặp kết hợp | Thường chọn chính là | Khi nào đổi hướng |
|---|---|---|
| Tự sự + miêu tả + biểu cảm (đoạn truyện) | Tự sự | đoạn trích chỉ dừng ở cảnh hoặc chân dung, không có sự việc tiến triển |
| Miêu tả + biểu cảm (tuỳ bút, thơ tả cảnh) | Biểu cảm hoặc miêu tả tuỳ thứ đọng lại | cảm xúc chỉ thoáng qua, hình ảnh chiếm trọn thì chọn miêu tả |
| Nghị luận + tự sự (kể dẫn chứng) | Nghị luận | câu chuyện chiếm gần hết, ý kiến chỉ là một câu rút ra ở cuối |
| Nghị luận + biểu cảm (văn chính luận giàu cảm xúc) | Nghị luận | đoạn trích chỉ còn lời bày tỏ, không có ý kiến cần chứng minh |
| Thuyết minh + miêu tả (giới thiệu danh lam, loài vật) | Thuyết minh | đoạn trích chủ yếu là cảm nhận riêng về vẻ đẹp |
| Thuyết minh + tự sự (văn bản thông tin thuật sự kiện) | Tuỳ trọng tâm: diễn biến hay tri thức | đọc kĩ mục đích: cho biết chuyện xảy ra hay giải thích sự kiện |
Bảng này là kinh nghiệm chung, không phải công thức. Mỗi dòng có cột thứ ba để nhắc rằng luôn có ngoại lệ. Khi gặp đoạn văn rơi đúng vào điều kiện đổi hướng, em đổi theo và nêu căn cứ rõ ràng.
Ba đoạn tự viết để luyện chọn phương thức chính
Đoạn một: "Có người bảo đọc sách giấy đã lỗi thời. Thế nhưng mùa hè năm ngoái, khi cả xóm mất điện ba ngày liền, chỉ những cuốn sách cũ trên gác mới giữ được bọn trẻ ngồi yên. Sách không cần pin, không cần sóng, và chính vì thế nó luôn sẵn sàng. Mỗi gia đình nên giữ lấy một ngăn sách nhỏ." Có câu kể chuyện mất điện, nhưng câu ấy làm dẫn chứng cho ý kiến sách vẫn cần thiết; câu cuối là đề nghị. Khung là nghị luận, tự sự phục vụ.
Đoạn hai: "Chuông reo. Cả lớp ùa ra sân. Minh chạy trước, Lan chạy sau, hai đứa cùng lao về phía gốc bàng. Minh vấp rễ cây ngã nhào, Lan dừng lại kéo bạn đứng dậy rồi phủi bụi cho bạn. Hai đứa cùng phá lên cười." Chuỗi sự việc nối nhau, có kết thúc nhỏ. Khung là tự sự, gần như không có phương thức khác.
Đoạn ba: "Gạo nếp cái hoa vàng có hạt tròn, màu trắng đục, khi nấu chín dẻo và thơm. Người làm bánh thường ngâm gạo qua đêm cho hạt mềm. Nhìn nồi xôi nghi ngút khói buổi sớm, ai cũng thấy lòng ấm lại." Hai câu đầu cung cấp tri thức về loại gạo và cách sơ chế, giọng khách quan; câu cuối xen cảm xúc. Khung là thuyết minh, biểu cảm là phần phục vụ ở câu kết. Với đề hỏi phương thức chính, ghi thuyết minh và nêu căn cứ là các đặc điểm được giới thiệu.
Viết câu trả lời cho đoạn văn nhiều phương thức
Chọn xong phương thức chính, em còn phải viết ra sao cho người đọc thấy em đã cân nhắc chứ không chọn bừa. Cách gọn nhất là câu trả lời ba vế: tên phương thức chính, căn cứ là cái khung, và một vế ngắn nhắc phương thức kết hợp cùng chỗ nó xuất hiện. Ví dụ với đoạn một ở trên: phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu ý kiến sách giấy vẫn cần thiết, đưa lí lẽ sách không cần pin, không cần sóng và kết thúc bằng lời đề nghị; câu chuyện mất điện là yếu tố tự sự dùng làm dẫn chứng.
Vế cuối có giá trị riêng: nó cho thấy em nhìn thấy cả phần phục vụ nhưng hiểu đúng vị trí của nó. Đây là chỗ khác biệt giữa người đoán trúng và người đọc hiểu. Nếu đề chỉ hỏi phương thức chính và ô trả lời hẹp, em có thể bỏ vế cuối, nhưng đừng bỏ căn cứ về cái khung.
Một điều cần tránh là viết kiểu "đoạn văn kết hợp nhiều phương thức như tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận" rồi dừng lại. Câu ấy đúng với gần như mọi đoạn văn, nên không trả lời câu hỏi phương thức chính. Đề đã hỏi chính thì phải có một cái tên được đặt lên trước, những cái tên khác đứng sau.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức chính có phải là phương thức chiếm nhiều câu nhất không?
Không nhất thiết. Phương thức chính là phương thức làm khung và gánh mục đích chung của đoạn. Có đoạn truyện dành nhiều câu cho tả cảnh mà khung vẫn là chuỗi sự việc, nên phương thức chính vẫn là tự sự.
Phép thử bỏ đi làm thế nào cho nhanh?
Hình dung xoá hết những câu thuộc một phương thức rồi đọc phần còn lại. Nếu phần còn lại vẫn trọn nghĩa thì phương thức vừa xoá là kết hợp; nếu đoạn văn vỡ mạch thì phương thức vừa xoá là chính. Làm vài lần sẽ quen tay.
Đoạn văn kể chuyện để chứng minh một ý kiến thì phương thức chính là gì?
Thường là nghị luận, vì câu chuyện được dùng làm dẫn chứng cho ý kiến mà người viết muốn người đọc đồng tình. Nếu câu chuyện chiếm gần hết và ý kiến chỉ là một câu rút ra ở cuối, có thể cân nhắc tự sự và nêu căn cứ.
Đoạn tuỳ bút vừa tả vừa cảm thì chọn phương thức nào?
Hỏi xem đọc xong điều đọng lại rõ nhất là gì. Nếu là cảm xúc, suy tư của người viết thì chọn biểu cảm; nếu là bức tranh cụ thể còn cảm xúc thoáng qua thì chọn miêu tả. Nêu căn cứ rõ và nhắc phương thức kia như phương thức kết hợp.
Khi ba phép thử cho kết quả khác nhau thì tin phép thử nào?
Ưu tiên phép thử khung, vì nó dựa vào cách đoạn văn được tổ chức, thứ nhìn thấy được trên câu chữ. Phép thử bỏ đi và phép thử điều người đọc mang theo dùng để xác nhận hoặc để quyết định khi khung chưa rõ.
Có cần ghi phương thức kết hợp khi đề chỉ hỏi phương thức chính không?
Không bắt buộc. Đề hỏi phương thức chính thì ghi một phương thức kèm căn cứ là đủ. Nhắc thêm phương thức kết hợp trong một vế ngắn không sai, nhưng tránh liệt kê dài khiến câu trả lời mất trọng tâm.