PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Lời người kể và lời nhân vật: đọc đoạn tự sự có đối thoại sao cho đúng

Phân biệt lời người kể, lời đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm, lời dẫn trực tiếp và gián tiếp; vì sao đoạn có nhiều đối thoại vẫn là tự sự, cách trả lời đề.

Two Vietnamese students facing each other on a school library window bench in quiet conversation, one gesturing, seen from a distance through shelves, soft indigo afternoon light

Trong một đoạn tự sự, lời người kể là phần dẫn dắt câu chuyện, thuật lại sự việc và giới thiệu nhân vật; lời nhân vật là những gì nhân vật nói ra hoặc nghĩ thầm, thể hiện qua đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm. Tách được hai lớp lời này giúp em xác định đúng ngôi kể, đúng phương thức và trả lời chính xác các câu hỏi về nhân vật.

Đoạn trích có nhiều đối thoại thường khiến học sinh bối rối: có em nghĩ đó là kịch, có em xác định ngôi kể theo đại từ trong lời thoại. Bài này giải thích từng loại lời, các dấu hiệu hình thức để nhận ra, cách dẫn lời trực tiếp và gián tiếp, và những lỗi đọc sai hay gặp.

Lời người kể: giọng dẫn dắt cả câu chuyện

Lời người kể là phần văn bản không thuộc về nhân vật nào. Nó thuật lại sự việc, tả cảnh, tả người, giới thiệu ai sắp nói, và đôi khi bình luận. Ở ngôi thứ ba, lời người kể thường khách quan, gọi nhân vật bằng tên; ở ngôi thứ nhất, lời người kể mang giọng của người trong cuộc, có thể đầy cảm xúc.

Lời người kể là xương sống của phương thức tự sự. Dù đoạn trích có bao nhiêu lời thoại, chính lời người kể nối chúng lại thành một diễn biến: ai nói, nói khi nào, nói xong thì chuyện gì xảy ra. Thiếu lời người kể, các câu thoại chỉ còn là một chuỗi đối đáp rời rạc, như kịch bản.

Khi xác định ngôi kể, em chỉ dựa vào lời người kể. Đây là điểm nhiều học sinh bỏ qua: trong một truyện ngôi thứ ba, nhân vật vẫn xưng "con", "cháu", "em" trong lời thoại; nếu lấy những đại từ ấy để xét, em sẽ kết luận sai là ngôi thứ nhất. Thói quen tốt là gạch bỏ tạm thời mọi lời thoại, đọc phần còn lại, rồi mới quyết định ngôi kể.

Lời nhân vật: đối thoại, độc thoại, độc thoại nội tâm

Đối thoại. Là cuộc trò chuyện giữa hai hay nhiều nhân vật, có lượt lời qua lại. Đối thoại thường được trình bày bằng dấu gạch đầu dòng ở đầu mỗi lượt lời, hoặc đặt trong ngoặc kép. Đối thoại giúp nhân vật tự bộc lộ tính cách, quan hệ và làm câu chuyện như diễn ra trước mắt.

Độc thoại. Là lời nhân vật nói với chính mình hoặc nói với người khác nhưng không cần đáp lại, thường thành tiếng. Dấu hiệu là có gạch đầu dòng hoặc ngoặc kép nhưng không có ai trả lời.

Độc thoại nội tâm. Là lời nhân vật nói thầm trong đầu, không phát ra thành tiếng, bộc lộ suy nghĩ, dằn vặt, giằng xé. Độc thoại nội tâm thường không có dấu gạch đầu dòng, đôi khi nằm lẫn trong lời người kể, đọc lên như những câu hỏi nhân vật tự đặt cho mình. Truyện Làng của Kim Lân hay được nhắc khi nói về độc thoại nội tâm của ông Hai lúc nghe tin làng theo giặc.

Vì sao phân biệt quan trọng. Mỗi loại lời có tác dụng riêng. Đề hỏi "tâm trạng nhân vật thể hiện qua đâu" thì độc thoại nội tâm là dẫn chứng mạnh nhất; đề hỏi "quan hệ giữa hai nhân vật" thì đối thoại là chỗ để tìm.

Lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp

Người kể có hai cách chính để đưa lời nhân vật vào câu chuyện. Hai cách này cũng là kiến thức tiếng Việt học từ trung học cơ sở, rất hay được hỏi kèm.

Cách dẫnHình thứcVí dụ tự viếtHiệu quả
Dẫn trực tiếpGiữ nguyên lời nhân vật, đặt sau dấu hai chấm, trong ngoặc kép hoặc sau gạch đầu dòngBà dặn: "Đi đường nhớ đội nón kẻo nắng."Chân thực, giữ nguyên giọng điệu và cảm xúc của nhân vật
Dẫn gián tiếpThuật lại ý của nhân vật bằng lời người kể, có điều chỉnh đại từ, không dùng ngoặc kép, thường có "rằng" hoặc "là"Bà dặn cháu rằng đi đường nhớ đội nón kẻo nắng.Gọn, lời kể liền mạch, nhưng mất phần nào giọng riêng của nhân vật
Lời nửa trực tiếpLời người kể mang giọng điệu, cách nghĩ của nhân vật, không có dấu hiệu dẫnBà đứng ở ngõ nhìn theo. Trời nắng thế này mà thằng bé lại quên nón rồi.Người kể và nhân vật hoà giọng, đưa người đọc vào sát tâm trạng nhân vật

Lời nửa trực tiếp là kiểu khó nhận nhất, vì không có dấu hiệu hình thức. Gặp một câu trong lời kể ngôi thứ ba mà giọng điệu rõ là của nhân vật, đầy cảm xúc, câu hỏi tự vấn, từ ngữ riêng của nhân vật, nhiều khả năng đó là lời nửa trực tiếp. Ở bậc trung học cơ sở, em chỉ cần nhận ra hiện tượng này để không xác định nhầm ngôi kể.

Đoạn có nhiều đối thoại vẫn là tự sự

Có những đoạn trích mà lời thoại chiếm gần hết, lời người kể chỉ còn vài chữ như "bà hỏi", "cậu đáp", "rồi im lặng". Học sinh đọc thấy giống kịch nên phân vân. Cần nhớ: kịch là một loại hình riêng, trình bày bằng lời thoại của nhân vật kèm chỉ dẫn sân khấu, thường có tên nhân vật đặt trước mỗi lượt lời. Đoạn truyện có đối thoại vẫn có người kể dẫn dắt, dù rất mỏng, và vẫn thuộc tự sự.

Đối thoại trong tự sự có chức năng kể: nó đẩy câu chuyện đi tiếp, làm lộ ra sự việc mới, thay đổi quan hệ giữa các nhân vật. Hai nhân vật cãi nhau, rồi làm lành; một người hỏi, người kia lỡ lời tiết lộ một bí mật. Đó là diễn biến được thực hiện qua lời nói. Vì vậy, khi xác định phương thức chính của một đoạn như thế, em vẫn gọi tự sự, và có thể nêu đối thoại như một đặc điểm nổi bật của đoạn.

Cũng có trường hợp lời thoại của nhân vật mang nội dung nghị luận, như một nhân vật giảng giải cho người khác về lẽ sống, hoặc mang nội dung thuyết minh, như một ông lão giải thích cách đan lưới cho đứa cháu. Phương thức chính của cả đoạn vẫn xét theo lời người kể và mục đích của đoạn: nếu đoạn văn đang kể lại cuộc trò chuyện ấy như một sự việc, đó là tự sự; nội dung bên trong lời thoại chỉ là một chi tiết.

Một đoạn tự viết và cách tách lớp lời

Đoạn tự viết: "Chiều ấy Mai về muộn. Mẹ đang ngồi nhặt rau ngoài hiên, không ngẩng lên. – Con đi đâu mà giờ mới về? – Con ở lại trực nhật giúp bạn Thảo, mẹ ạ. Mẹ thôi không hỏi nữa. Mai đứng lặng một lúc. Sao mình lại nói dối mẹ nhỉ, chiều nay mình chỉ ngồi quán chè với tụi bạn thôi mà. Em lẳng lặng vào nhà, cầm chổi quét sân."

Tách lớp như sau. Lời người kể: "Chiều ấy Mai về muộn", "Mẹ đang ngồi nhặt rau ngoài hiên, không ngẩng lên", "Mẹ thôi không hỏi nữa", "Mai đứng lặng một lúc", "Em lẳng lặng vào nhà, cầm chổi quét sân". Đối thoại: hai lượt lời có gạch đầu dòng giữa mẹ và Mai. Độc thoại nội tâm: câu "Sao mình lại nói dối mẹ nhỉ…", không có dấu dẫn, đọc lên là lời Mai tự nói trong đầu.

Từ đó, các câu hỏi đề có thể đặt ra đều trả lời được gọn. Ngôi kể: ngôi thứ ba, vì lời người kể gọi nhân vật bằng tên Mai và "em" là cách người kể gọi nhân vật, không phải người kể xưng mình; chữ "mình" chỉ xuất hiện trong độc thoại nội tâm. Phương thức chính: tự sự, kể việc Mai về muộn, nói dối mẹ rồi day dứt. Tâm trạng nhân vật: thể hiện qua độc thoại nội tâm và hành động lẳng lặng quét sân, cho thấy Mai đang hối hận.

Những lỗi đọc sai hay gặp

Các lỗi dưới đây đều bắt nguồn từ việc không tách lời người kể với lời nhân vật trước khi trả lời:

  • Lấy đại từ trong lời thoại để xác định ngôi kể, kết luận sai là ngôi thứ nhất.
  • Gọi đoạn truyện nhiều đối thoại là kịch, hoặc gọi phương thức chính là "đối thoại", trong khi đối thoại không phải là một trong sáu phương thức biểu đạt.
  • Nhầm độc thoại nội tâm là lời người kể bình luận, từ đó nói sai về thái độ của người kể.
  • Khi chuyển lời dẫn trực tiếp sang gián tiếp, giữ nguyên đại từ và ngoặc kép, khiến câu văn sai ngữ pháp.
  • Xác định phương thức theo nội dung lời thoại, chẳng hạn gọi nghị luận vì một nhân vật đang giảng giải, trong khi cả đoạn đang kể lại cuộc trò chuyện.
  • Trích dẫn chứng là một câu thoại dài thay vì chỉ ra câu thoại đó cho thấy điều gì.

Cách phòng tránh chung đơn giản: trước khi trả lời bất kì câu hỏi nào về một đoạn truyện có lời thoại, dành mười giây đánh dấu đâu là lời người kể, đâu là lời nhân vật. Mười giây ấy giúp tránh phần lớn các lỗi kể trên.

Lời nhân vật cho biết gì về nhân vật

Ngoài việc giúp xác định ngôi kể và phương thức, lời nhân vật là nguồn thông tin quý về tính cách. Cách một nhân vật xưng hô, chọn từ, ngắt câu, im lặng hay nói nhiều đều là dấu hiệu. Một người nói ngắn, cộc, ít kính ngữ khác hẳn một người nói vòng vo, nhiều từ đệm. Đề đọc hiểu đôi khi hỏi thẳng: "Qua lời nói, em thấy nhân vật là người thế nào?"

Khi trả lời kiểu câu này, em chọn một hai câu thoại tiêu biểu, nêu đặc điểm ngôn ngữ của câu thoại ấy như lễ phép, vội vàng, né tránh, rồi suy ra tính cách hay tâm trạng. Ví dụ với đoạn tự viết ở trên, câu đáp "Con ở lại trực nhật giúp bạn Thảo, mẹ ạ" lễ phép và trôi chảy, nhưng đặt cạnh độc thoại nội tâm sau đó lại cho thấy một lời nói dối được chuẩn bị sẵn, và chính sự trôi chảy ấy làm nhân vật day dứt.

Đọc lời nhân vật trong mối quan hệ với lời người kể như vậy giúp em thấy rõ vì sao tự sự là phương thức giàu khả năng nhất trong việc khắc hoạ con người: nó vừa cho nhân vật tự nói, vừa có một giọng kể đứng ngoài đặt lời nói ấy vào hoàn cảnh. Nắm được cách hai lớp lời phối hợp, em sẽ đọc truyện sâu hơn, không chỉ ở phần đọc hiểu mà cả khi tự viết một bài kể lại trải nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Lời người kể chuyện là gì?

Lời người kể là phần văn bản không thuộc về nhân vật nào, dùng để thuật lại sự việc, tả cảnh, tả người, giới thiệu ai đang nói và đôi khi bình luận. Đây là xương sống của phương thức tự sự và là căn cứ để xác định ngôi kể.

Đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm khác nhau thế nào?

Đối thoại là lời trò chuyện qua lại giữa các nhân vật. Độc thoại là lời nhân vật nói thành tiếng với chính mình hoặc không cần ai đáp. Độc thoại nội tâm là lời nhân vật nói thầm trong đầu, bộc lộ suy nghĩ, thường không có dấu gạch đầu dòng.

Đoạn truyện có nhiều lời thoại có phải là kịch không?

Không. Kịch là loại hình riêng, trình bày bằng lời thoại kèm chỉ dẫn sân khấu và thường ghi tên nhân vật trước mỗi lượt lời. Đoạn truyện có người kể dẫn dắt các lượt lời, dù rất ngắn, vẫn thuộc tự sự.

Có xác định ngôi kể dựa vào đại từ trong lời thoại được không?

Không nên. Ngôi kể chỉ xét trong lời người kể. Nhân vật trong truyện ngôi thứ ba vẫn xưng con, cháu, em khi nói, nên nếu dựa vào lời thoại sẽ dễ kết luận sai là ngôi thứ nhất.

Lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp khác nhau ở đâu?

Lời dẫn trực tiếp giữ nguyên lời nhân vật, đặt trong ngoặc kép hoặc sau gạch đầu dòng. Lời dẫn gián tiếp thuật lại ý của nhân vật bằng lời người kể, điều chỉnh đại từ, không dùng ngoặc kép và thường có chữ rằng hoặc là.

Độc thoại nội tâm có tác dụng gì trong truyện?

Độc thoại nội tâm cho người đọc nghe được suy nghĩ thầm kín của nhân vật, thấy rõ những giằng xé, day dứt mà hành động bên ngoài không nói hết. Nhờ đó tâm trạng và tính cách nhân vật được khắc hoạ sâu sắc và chân thực hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138