PhuongThuc.comPhương Thức
Cách xác định phương thức biểu đạt chính

Những lỗi sai hay gặp khi xác định phương thức biểu đạt và cách tránh

Mười lỗi hay gặp khi xác định phương thức biểu đạt: nhầm biện pháp tu từ, phong cách ngôn ngữ, thể loại, thấy nhân vật là tự sự, thấy thơ là biểu cảm… và cách tránh.

A pair of hands erasing pencil marks on a blank worksheet with a small white eraser, crumbs on a wooden desk, a glass of iced tea nearby, afternoon sunlight

Những lỗi sai hay gặp nhất khi xác định phương thức biểu đạt là gọi nhầm một khái niệm khác thành phương thức, như biện pháp tu từ, phong cách ngôn ngữ, thể loại, và suy phương thức từ một dấu hiệu bề mặt, như thấy nhân vật là ghi tự sự, thấy thơ là ghi biểu cảm. Cách tránh chung là đối chiếu với danh sách sáu phương thức và luôn hỏi mục đích của cả đoạn.

Phần lớn lỗi không đến từ việc thiếu kiến thức mà từ thói quen trả lời nhanh theo phản xạ. Bài này gom mười lỗi thường gặp thành ba nhóm, giải thích vì sao mỗi lỗi xảy ra và đưa cách tránh cụ thể, kèm một bảng để em tự rà lại bài làm của mình.

Nhóm lỗi thứ nhất: gọi nhầm khái niệm khác thành phương thức

Lỗi một: ghi biện pháp tu từ. Viết "phương thức biểu đạt là so sánh, nhân hoá" là trả lời nhầm câu hỏi. So sánh, ẩn dụ, nhân hoá, điệp ngữ là biện pháp tu từ, công cụ trau chuốt câu chữ, có mặt trong mọi phương thức. Cách tránh: sau khi viết, kiểm xem từ vừa ghi có nằm trong sáu phương thức hay không.

Lỗi hai: ghi phong cách ngôn ngữ. Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật, sinh hoạt, báo chí, chính luận, khoa học, hành chính trả lời câu hỏi văn bản dùng lớp ngôn ngữ nào. Phương thức trả lời câu hỏi văn bản được tổ chức để làm gì. Chữ "hành chính" xuất hiện ở cả hai danh sách nên càng dễ lẫn; với câu hỏi phương thức thì ghi đủ "hành chính – công vụ".

Lỗi ba: ghi thể loại. "Thơ", "truyện ngắn", "tuỳ bút", "thể lục bát" là thể loại hoặc thể thơ, không phải phương thức. Thể loại là hình thức chứa đựng, còn phương thức là cách tổ chức ngôn ngữ bên trong hình thức ấy.

Lỗi bốn: ghi thao tác lập luận. Chứng minh, giải thích, phân tích, bình luận, bác bỏ, so sánh là thao tác lập luận, chỉ dùng bên trong văn nghị luận. Đề hỏi phương thức mà ghi "chứng minh" là lệch; phương thức tương ứng là nghị luận.

Nhóm lỗi thứ hai: suy phương thức từ một dấu hiệu bề mặt

Lỗi năm: thấy nhân vật là ghi tự sự. Nhân vật có thể xuất hiện trong đoạn tả chân dung, đoạn bày tỏ tình cảm, hay làm dẫn chứng trong đoạn nghị luận. Tự sự cần chuỗi sự việc tiến triển, không chỉ cần có người. Cách tránh: hỏi đoạn văn có kể được thành "rồi sao nữa" hay không.

Lỗi sáu: thấy thơ là ghi biểu cảm. Đúng là phần lớn bài thơ trữ tình có phương thức chính là biểu cảm, nhưng có bài thơ kể chuyện, có đoạn thơ tả cảnh là chủ yếu, có những câu thơ mang tính triết lí bàn luận. Cách tránh: xác định chủ thể trữ tình đang làm gì trong đoạn thơ: kể, tả, bày tỏ hay suy ngẫm.

Lỗi bảy: thấy số liệu là ghi thuyết minh. Số liệu xuất hiện trong bài nghị luận để làm dẫn chứng cho một ý kiến, như số người mắc cận thị dùng để bàn về thói quen dùng điện thoại. Mục đích ở đây là thuyết phục, không phải cung cấp tri thức. Cách tránh: hỏi con số ấy đứng một mình để người đọc biết, hay đứng sau một ý kiến để chứng minh.

Lỗi tám: thấy câu cảm thán là ghi biểu cảm. Một câu cảm thán lẻ trong đoạn truyện hay đoạn nghị luận chỉ là phần phục vụ. Biểu cảm làm chính khi dòng cảm xúc là mạch xuyên suốt cả đoạn. Cách tránh: dùng phép thử bỏ đi, xoá câu cảm thán xem đoạn văn còn đứng được không.

Nhóm lỗi thứ ba: lỗi khi viết câu trả lời

Lỗi chín: liệt kê đủ sáu phương thức. Một số em nghĩ ghi càng nhiều càng chắc đúng. Thực tế, mỗi phương thức không có mặt trong ngữ liệu là một chỗ sai, và với câu hỏi phương thức chính thì liệt kê nhiều là không trả lời. Cách tránh: chỉ ghi phương thức nào em chỉ ra được dấu hiệu cụ thể.

Lỗi mười: không nêu căn cứ hoặc nêu căn cứ lệch. Câu trả lời chỉ có một chữ "tự sự" có thể đủ cho câu hỏi nhận biết đơn giản, nhưng không đứng vững khi đề hỏi vì sao. Căn cứ lệch còn tệ hơn, như gọi tự sự rồi nêu căn cứ là "nhiều từ ngữ cảm xúc". Cách tránh: căn cứ phải là dấu hiệu của đúng phương thức em gọi tên, dẫn từ văn bản.

Ngoài mười lỗi chính, còn vài lỗi vặt nhưng dễ tránh: viết sai thuật ngữ như "biểu cảm xúc", "thuyết trình"; trả lời cho cả văn bản khi đề chỉ hỏi một câu hay một khổ; dùng chữ "phương thức" cho kiểu văn bản và ngược lại. Những lỗi này sửa được ngay bằng một lần đọc lại có chủ đích.

Bảng rà lỗi nhanh trước khi chuyển câu

Sau khi viết câu trả lời, em đặt nó cạnh bảng dưới đây và rà từng dòng. Mỗi dòng là một câu hỏi có thể trả lời có hoặc không trong vài giây.

Câu tự hỏiNếu trả lời "không"
Tên mình ghi có nằm trong sáu phương thức (hoặc đúng tên kiểu văn bản nếu đề hỏi kiểu văn bản)?Đang ghi nhầm biện pháp tu từ, phong cách, thể loại hay thao tác — sửa lại
Mình đã hỏi mục đích của cả đoạn, không chỉ nhìn một dấu hiệu?Quay lại tóm tắt nội dung và hỏi người viết viết để làm gì
Căn cứ có nằm trong văn bản và thuộc đúng phương thức mình gọi tên?Thay căn cứ, dẫn chi tiết cụ thể từ ngữ liệu
Câu trả lời khớp chữ khoá của đề: chính hay các, cả văn bản hay một phần?Thêm hoặc bớt cho đúng phạm vi và số lượng
Có phương thức nào trong danh sách mà mình không chỉ ra được dấu hiệu?Gạch bỏ phương thức đó

Bảng rà này nên được dùng trong lúc ôn tập nhiều hơn trong phòng thi. Rà đủ năm dòng cho khoảng hai mươi câu trả lời, các câu hỏi sẽ trở thành phản xạ, và trong phòng thi em chỉ cần một lần liếc lại.

Vì sao các lỗi này lặp đi lặp lại

Nguồn gốc chung của mười lỗi là học phương thức biểu đạt như một danh sách dấu hiệu rời rạc, thay vì như sáu cách đạt sáu mục đích giao tiếp. Khi chỉ có danh sách dấu hiệu, em sẽ chộp lấy dấu hiệu đầu tiên bắt gặp. Khi hiểu mỗi phương thức sinh ra để làm gì, em tự hỏi dấu hiệu ấy đang phục vụ mục đích nào.

Lí do thứ hai là học sinh học nhiều khái niệm gần nhau cùng một lúc: phương thức biểu đạt, phong cách ngôn ngữ, thể loại, biện pháp tu từ, thao tác lập luận, kiểu văn bản. Mỗi khái niệm trả lời một câu hỏi khác nhau về văn bản. Nếu em gắn mỗi khái niệm với câu hỏi của nó, chẳng hạn phương thức là "để làm gì", phong cách là "dùng lớp ngôn ngữ nào", thể loại là "hình thức gì", biện pháp tu từ là "trau chuốt bằng cách nào", thao tác là "lập luận bằng cách nào", thì sự nhầm lẫn giảm hẳn.

Lí do thứ ba là áp lực thời gian. Trong phòng thi, câu hỏi phương thức thường là câu đầu tiên và bị làm vội. Dành thêm nửa phút cho câu này không làm chậm cả bài, vì việc đọc kĩ ngữ liệu ở đây giúp các câu sau nhanh hơn.

Lỗi của người kèm học: khi phụ huynh, gia sư vô tình dạy sai

Không chỉ học sinh mắc lỗi. Người kèm học, vì muốn con em làm nhanh, đôi khi truyền những mẹo ngắn gọn mà thiếu chính xác: "thơ thì cứ ghi biểu cảm", "có nhân vật là tự sự", "có số là thuyết minh". Những mẹo này đúng với một phần ngữ liệu nên nghe có vẻ hiệu quả, nhưng chính chúng sinh ra lỗi năm, sáu, bảy ở trên khi gặp ngữ liệu khác thường.

Mẹo tốt hơn để truyền cho con là một câu hỏi thay cho một kết luận: "người viết viết đoạn này để làm gì". Câu hỏi này đúng với mọi ngữ liệu, từ ca dao đến bài báo. Khi con trả lời, người kèm hỏi tiếp "con thấy ở chữ nào", để con tập tìm căn cứ. Hai câu hỏi lặp đi lặp lại có tác dụng hơn mười mẹo ghi nhớ.

Một lỗi khác của người kèm là sửa đáp án mà không sửa cách nghĩ: thấy con ghi sai thì nói luôn đáp án đúng. Con nhớ được đáp án cho đoạn ấy nhưng lần sau gặp đoạn khác lại sai theo cùng một kiểu. Cách sửa bền hơn là chỉ ra con đã dựa vào dấu hiệu nào, vì sao dấu hiệu ấy chưa đủ, rồi để con tự tìm lại. Quá trình này chậm hơn một chút nhưng giúp con không lặp lỗi. Và cũng như mọi việc học khác, mục tiêu là con đọc hiểu tốt hơn, không phải so con với bạn bè.

Sửa lỗi từ một bài làm tự viết

Ngữ liệu tự viết: "Dòng sông quê em hiền hoà uốn khúc qua làng. Mùa nước nổi, sông đỏ nặng phù sa, bọn trẻ lại ra bến đợi thuyền chở dưa hấu về. Sông như người mẹ lặng lẽ nuôi lớn bao thế hệ. Mỗi lần đi xa, em lại nhớ da diết tiếng sóng vỗ mạn thuyền."

Bài làm có lỗi: "Phương thức biểu đạt là so sánh và nhân hoá, vì có câu sông như người mẹ." Lỗi một, ghi biện pháp tu từ thay cho phương thức. Sửa: hỏi mục đích, đoạn văn tả dòng sông và bày tỏ tình cảm gắn bó, nỗi nhớ của người viết. Câu cuối dồn cảm xúc, các câu trên vừa tả vừa thấm tình cảm.

Bài làm đã sửa: "Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, vì đoạn văn bộc lộ tình yêu và nỗi nhớ của người viết với dòng sông quê, thể hiện qua những từ ngữ như hiền hoà, nhớ da diết; kết hợp miêu tả ở chi tiết sông đỏ nặng phù sa mùa nước nổi." Phép so sánh "sông như người mẹ" giờ được hiểu đúng vị trí: một biện pháp phục vụ cho cảm xúc, không phải tên phương thức. Một số người đọc có thể chọn miêu tả làm chính; khi đó căn cứ phải dựa vào các chi tiết tả, và câu trả lời vẫn cần nhắc biểu cảm.

Câu hỏi thường gặp

Lỗi phổ biến nhất khi xác định phương thức biểu đạt là gì?

Lỗi phổ biến nhất là ghi biện pháp tu từ như so sánh, nhân hoá thay cho phương thức, và suy phương thức từ một dấu hiệu bề mặt như thấy nhân vật là ghi tự sự. Cả hai đều tránh được nếu em đối chiếu với sáu phương thức và hỏi mục đích của cả đoạn.

Phong cách ngôn ngữ hành chính có phải là phương thức hành chính – công vụ không?

Hai khái niệm gần nhau nhưng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Phong cách ngôn ngữ nói về lớp ngôn ngữ được dùng, phương thức nói về mục đích tổ chức văn bản. Khi đề hỏi phương thức biểu đạt, em ghi hành chính – công vụ.

Đoạn văn có số liệu thì có phải là thuyết minh không?

Không nhất thiết. Số liệu có thể là dẫn chứng cho một ý kiến trong đoạn nghị luận. Hãy hỏi con số đứng một mình để người đọc biết thêm, hay đứng sau một ý kiến để chứng minh. Trường hợp sau là nghị luận.

Ghi đủ sáu phương thức có giúp chắc đúng hơn không?

Không. Mỗi phương thức không có dấu hiệu trong ngữ liệu là một chỗ sai, và với câu hỏi phương thức chính thì liệt kê nhiều là không trả lời câu hỏi. Chỉ ghi những phương thức em chỉ ra được dấu hiệu cụ thể.

Làm sao nhớ được phương thức khác thể loại, biện pháp tu từ?

Gắn mỗi khái niệm với câu hỏi của nó: phương thức là văn bản viết để làm gì, thể loại là hình thức gì, biện pháp tu từ là trau chuốt câu chữ bằng cách nào, phong cách là dùng lớp ngôn ngữ nào. Nhớ câu hỏi thì khó lẫn khái niệm.

Có nên dành nhiều thời gian cho câu hỏi phương thức trong phòng thi không?

Nên dành thêm khoảng nửa phút để đọc kĩ và rà lại. Thời gian này không phí, vì việc đọc kĩ ngữ liệu ở câu đầu giúp em trả lời các câu hỏi sau nhanh và chắc hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138