PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Ngôi kể trong văn tự sự: ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba và cách nhận ra

Ngôi kể là vị trí người kể đứng để kể chuyện. Cách nhận ra ngôi thứ nhất, ngôi thứ ba, ngôi thứ hai hiếm gặp, tác dụng của từng ngôi và cách trả lời khi đề hỏi.

An elderly Vietnamese grandmother telling stories to two grandchildren on a bamboo bed under a starfruit tree in a rural courtyard, seen from behind, golden dusk light

Ngôi kể là vị trí giao tiếp mà người kể sử dụng khi kể chuyện. Kể theo ngôi thứ nhất, người kể xưng bằng đại từ ngôi thứ nhất và thường là người trong cuộc; kể theo ngôi thứ ba, người kể giấu mình, gọi nhân vật bằng tên hoặc đại từ ngôi thứ ba. Cách nhận ra nhanh nhất là tìm xem người dẫn chuyện tự gọi mình thế nào và gọi nhân vật chính thế nào.

Câu hỏi "đoạn trích được kể theo ngôi thứ mấy" xuất hiện rất thường trong đề đọc hiểu truyện, và hay đi kèm câu hỏi về tác dụng. Bài này giải thích từng ngôi, các trường hợp dễ nhầm, khái niệm điểm nhìn đi liền với ngôi kể, rồi gợi ý cách viết câu trả lời cho cả hai kiểu câu hỏi.

Ngôi kể là gì và vì sao truyện nào cũng có

Không có câu chuyện nào tự kể ra được. Luôn có một người đứng ở đâu đó, chọn kể chuyện gì trước, chuyện gì sau, cho người đọc biết điều gì và giấu điều gì. Người ấy là người kể chuyện, còn chỗ đứng của người ấy so với câu chuyện là ngôi kể. Vì thế, ngôi kể là một đặc trưng gắn liền với phương thức tự sự: đã kể là có ngôi kể.

Cần phân biệt người kể chuyện với tác giả. Tác giả là người thật viết ra tác phẩm; người kể chuyện là một vai trong văn bản, có khi là một nhân vật, có khi là một giọng vô hình. Một nhà văn đã trưởng thành hoàn toàn có thể để một chú dế, một cậu bé hay một bác lái xe đứng ra kể. Nhầm người kể với tác giả là lỗi phổ biến khi học sinh trả lời "đoạn văn kể theo ngôi thứ nhất, tác giả là người kể".

Trong sách Ngữ văn, ngôi kể được giới thiệu từ lớp 6 và được nhắc lại suốt các lớp trên, vì nó là chìa khoá để đọc truyện: đổi ngôi kể là đổi cả cách người đọc tiếp nhận câu chuyện. Cùng một sự việc, kể từ miệng người trong cuộc sẽ đầy cảm xúc và có giới hạn hiểu biết; kể từ một giọng đứng ngoài sẽ bao quát hơn nhưng cũng xa hơn.

Ngôi thứ nhất: người kể xưng mình và đứng trong câu chuyện

Dấu hiệu nhận ra. Người kể dùng đại từ ngôi thứ nhất để tự gọi mình: em, mình, ta, chúng em, chúng ta, hoặc một cách xưng hô ngôi thứ nhất khác tuỳ văn bản. Người kể thường là nhân vật chính hoặc một nhân vật chứng kiến câu chuyện.

Hai kiểu ngôi thứ nhất. Kiểu thứ nhất, người kể chính là nhân vật trung tâm, kể chuyện đời mình; truyện Dế Mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài để chính chú dế kể chuyện phiêu lưu của mình. Kiểu thứ hai, người kể là người chứng kiến, kể về một nhân vật khác; trong truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao, người kể là ông giáo hàng xóm, còn nhân vật trung tâm là lão Hạc. Truyện Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng cũng để bác Ba, một người bạn chiến đấu, kể lại chuyện cha con ông Sáu.

Tác dụng thường được nêu. Câu chuyện trở nên chân thực, gần gũi như lời tâm sự; người kể dễ bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc trực tiếp; người đọc có cảm giác được nghe chuyện từ người trong cuộc. Đổi lại, người kể chỉ biết những gì mình thấy, nghe, nghĩ, nên có những điều bị giới hạn.

Một lưu ý khi trả lời. Nếu người kể là nhân vật chứng kiến, câu trả lời tốt nên nói thêm điều đó: kể theo ngôi thứ nhất, qua lời một nhân vật chứng kiến câu chuyện. Chi tiết này giúp giải thích tác dụng sâu hơn, chẳng hạn vừa khách quan vừa có cảm xúc.

Ngôi thứ ba: người kể giấu mình, gọi nhân vật bằng tên

Dấu hiệu nhận ra. Người kể không xuất hiện, không xưng mình. Nhân vật được gọi bằng tên riêng như Mai, ông Hai, anh thanh niên, hoặc bằng đại từ ngôi thứ ba: anh ấy, bà, nó, họ. Truyện cổ tích, truyền thuyết, truyện ngụ ngôn gần như đều kể theo ngôi này.

Người kể biết nhiều đến đâu. Ở ngôi thứ ba, người kể có thể đứng rất xa, chỉ thuật lại hành động bên ngoài; cũng có thể đi vào suy nghĩ của một hay nhiều nhân vật, biết cả những điều nhân vật giấu kín. Truyện Làng của Kim Lân kể theo ngôi thứ ba nhưng bám rất sát tâm trạng ông Hai, khiến người đọc gần như nghe được tiếng lòng nhân vật.

Tác dụng thường được nêu. Người kể có thể bao quát nhiều không gian, thời gian, nhiều nhân vật; câu chuyện được trình bày tương đối khách quan; người kể linh hoạt chuyển từ bên ngoài vào nội tâm nhân vật.

Một lưu ý khi trả lời. Gặp đoạn ngôi thứ ba mà nội tâm nhân vật được bộc lộ dày đặc, em vẫn gọi là ngôi thứ ba, nhưng nên nêu thêm người kể đặt điểm nhìn vào nhân vật. Đừng đổi sang ngôi thứ nhất chỉ vì thấy nhiều câu độc thoại nội tâm.

Ngôi thứ hai và những trường hợp dễ nhầm

Ngôi thứ hai, khi người kể gọi nhân vật chính là "bạn" hay "em" như đang nói chuyện trực tiếp với người ấy, rất hiếm trong sách giáo khoa. Thỉnh thoảng nó xuất hiện trong văn xuôi hiện đại, trong lời tự nhủ, hoặc trong những bài viết trải nghiệm mang tính thử nghiệm. Gặp kiểu này, em cứ mô tả đúng hiện tượng: người kể dùng ngôi thứ hai, gọi nhân vật như đang trò chuyện với họ.

Trường hợp dễ nhầm thứ nhất là đoạn ngôi thứ ba nhưng có lời thoại của nhân vật dùng đại từ ngôi thứ nhất. Một nhân vật nói "Con đi học đây" không làm cả đoạn thành ngôi thứ nhất; đó là lời nhân vật nằm trong lời kể ngôi thứ ba. Em cần tách lời người kể với lời nhân vật trước khi xét ngôi kể.

Trường hợp thứ hai là thư từ, nhật kí, hồi kí. Những văn bản này thường dùng ngôi thứ nhất vì người viết kể chuyện của chính mình. Khi đề hỏi ngôi kể của một đoạn hồi kí, câu trả lời ngôi thứ nhất gần như luôn đúng, nhưng vẫn nên đọc kĩ để chắc người viết đang kể chứ không chỉ bày tỏ cảm xúc.

Trường hợp thứ ba là truyện có nhiều người kể hoặc đổi ngôi giữa chừng. Một số truyện hiện đại để vài nhân vật lần lượt kể, hoặc mở đầu bằng ngôi thứ nhất rồi chuyển sang ngôi thứ ba trong phần hồi tưởng. Với đoạn trích, em chỉ xét ngôi kể của chính đoạn được trích; nếu trong đoạn có chuyển ngôi, hãy nói rõ chỗ chuyển và lí do có thể có.

So sánh nhanh hai ngôi kể chính

Bảng dưới đây gom các ý cần nhớ để em ôn nhanh trước giờ kiểm tra. Các tác dụng chỉ là gợi ý thường gặp; khi trả lời, cần gắn với chính đoạn trích chứ không chép nguyên bảng.

Tiêu chíNgôi thứ nhấtNgôi thứ ba
Người kể tự gọi mìnhBằng đại từ ngôi thứ nhấtKhông xuất hiện, không xưng mình
Cách gọi nhân vật chínhLà chính người kể, hoặc được người kể gọi bằng tên khi người kể chỉ chứng kiếnBằng tên riêng, danh xưng hoặc đại từ ngôi thứ ba
Phạm vi hiểu biếtGiới hạn ở điều người kể thấy, nghe, nghĩCó thể bao quát nhiều nơi, nhiều nhân vật, đi vào nội tâm
Cảm giác với người đọcGần gũi, chân thực, như nghe tâm sựKhách quan hơn, rộng hơn
Hay gặp trongHồi kí, nhật kí, truyện kể trải nghiệm, nhiều truyện ngắn hiện đạiTruyện dân gian, phần lớn truyện ngắn, tiểu thuyết

Khi ôn, đừng học thuộc cột tác dụng như một công thức. Giáo viên chấm câu trả lời về tác dụng sẽ chú ý xem em có chỉ ra được điều ấy trong đoạn trích hay không: chi tiết nào cho thấy sự chân thực, câu nào cho thấy người kể đi vào nội tâm nhân vật.

Điểm nhìn: người kể nhìn câu chuyện qua đôi mắt nào

Đi liền với ngôi kể là điểm nhìn, tức vị trí từ đó sự việc được quan sát và cảm nhận. Ngôi kể trả lời câu hỏi "ai kể", còn điểm nhìn trả lời câu hỏi "ai nhìn". Hai câu hỏi này thường trùng nhau ở ngôi thứ nhất, nhưng ở ngôi thứ ba có thể tách ra: người kể đứng ngoài nhưng mượn mắt một nhân vật để nhìn.

Truyện Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long là ví dụ hay được nhắc: kể theo ngôi thứ ba, nhưng nhân vật anh thanh niên phần lớn hiện lên qua cái nhìn của ông hoạ sĩ và cô kĩ sư. Nhờ vậy, anh thanh niên được nhìn từ bên ngoài, qua sự ngạc nhiên và cảm phục của người khác, thay vì tự kể về mình.

Chương trình 2018 nhắc đến điểm nhìn khá nhiều khi đọc truyện ở bậc trung học. Với câu hỏi về phương thức biểu đạt, em không cần đi sâu vào điểm nhìn; nhưng khi đề hỏi tác dụng của ngôi kể, nói thêm một câu về điểm nhìn thường giúp câu trả lời sắc hơn. Ví dụ: "Truyện kể theo ngôi thứ ba, điểm nhìn đặt vào nhân vật ông Hai, giúp người đọc theo sát diễn biến tâm trạng nhân vật."

Trả lời câu hỏi ngôi kể và tác dụng của ngôi kể

Đề thường hỏi theo hai tầng: xác định ngôi kể, rồi nêu tác dụng. Quy trình dưới đây giúp em không bỏ sót ý.

  1. Tách lời người kể với lời nhân vật. Bỏ qua các câu trong ngoặc kép hoặc sau gạch đầu dòng lời thoại.
  2. Trong phần lời người kể, tìm xem người kể có tự xưng mình không. Có thì nghĩ tới ngôi thứ nhất; không thì nghĩ tới ngôi thứ ba.
  3. Xác định người kể là ai: nhân vật chính, nhân vật chứng kiến, hay một giọng vô hình.
  4. Viết câu xác định: "Đoạn trích được kể theo ngôi thứ…, người kể là…".
  5. Nêu tác dụng gắn với đoạn trích: giúp câu chuyện chân thực hay khách quan, giúp bộc lộ nội tâm nhân vật nào, giúp người đọc nhìn sự việc từ đâu.

Một câu trả lời đủ ý thường chỉ ba đến bốn câu. Viết dài hơn không làm câu trả lời tốt hơn nếu các câu sau lặp lại ý đã nói. Điều làm câu trả lời nổi bật là sự gắn chặt với đoạn trích: dùng tên nhân vật, chi tiết cụ thể của đoạn, thay vì những cụm chung chung như "làm câu chuyện hấp dẫn".

Câu hỏi thường gặp

Ngôi kể là gì trong văn tự sự?

Ngôi kể là vị trí giao tiếp mà người kể chọn khi kể chuyện. Hai ngôi phổ biến là ngôi thứ nhất, khi người kể xưng mình và thường là người trong cuộc, và ngôi thứ ba, khi người kể giấu mình và gọi nhân vật bằng tên hoặc đại từ ngôi thứ ba.

Làm sao nhận ra đoạn trích kể theo ngôi thứ nhất?

Tìm trong lời người kể, không tính lời thoại, xem người kể có tự gọi mình bằng đại từ ngôi thứ nhất như em, mình, ta hay không. Nếu có và người ấy kể chuyện mình trải qua hoặc chứng kiến, đó là ngôi thứ nhất.

Truyện kể ngôi thứ ba có bộc lộ được nội tâm nhân vật không?

Có. Người kể ngôi thứ ba có thể đi vào suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật, thậm chí theo sát diễn biến tâm trạng như đang đứng trong đầu nhân vật. Đây vẫn là ngôi thứ ba, chỉ là điểm nhìn được đặt vào nhân vật.

Người kể chuyện có phải là tác giả không?

Không. Tác giả là người viết ra tác phẩm, còn người kể chuyện là một vai trong văn bản. Nhà văn có thể để một con vật, một đứa trẻ hay một người hàng xóm đứng ra kể, nên không được đồng nhất người kể với tác giả.

Tác dụng của ngôi kể thứ nhất thường được viết thế nào?

Thường nêu rằng ngôi thứ nhất làm câu chuyện chân thực, gần gũi, giúp người kể bộc lộ trực tiếp suy nghĩ, cảm xúc. Tuy vậy nên gắn ngay với đoạn trích, chỉ ra chi tiết nào thể hiện điều đó, thay vì chỉ chép các cụm từ chung.

Ngôi kể và điểm nhìn khác nhau thế nào?

Ngôi kể trả lời câu hỏi ai kể, còn điểm nhìn trả lời câu hỏi ai nhìn. Ở ngôi thứ ba, người kể đứng ngoài nhưng vẫn có thể mượn mắt một nhân vật để quan sát và cảm nhận sự việc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138