PhuongThuc.comPhương Thức
Cách xác định phương thức biểu đạt chính

“Phương thức biểu đạt chính” và “các phương thức biểu đạt”: đọc kỹ câu hỏi

Đề hỏi phương thức chính thì ghi một tên kèm căn cứ; hỏi các phương thức thì liệt kê những phương thức có thật và chỉ ra phương thức chính. Cách đọc từng dạng câu hỏi.

Two Vietnamese eighth graders leaning over one shared desk, one tracing a line on a blank question sheet with a finger, the other holding a pencil, soft window light

Khi đề hỏi "phương thức biểu đạt chính", em ghi đúng một phương thức kèm căn cứ; khi đề hỏi "các phương thức biểu đạt", em liệt kê những phương thức thật sự có mặt trong ngữ liệu, nên chỉ rõ phương thức nào là chính. Một chữ "chính" hay một chữ "các" thay đổi hẳn cách trả lời, nên đọc kĩ câu hỏi quan trọng không kém đọc kĩ văn bản.

Có những câu trả lời đúng kiến thức mà vẫn lệch đề: đề hỏi các phương thức thì ghi một, đề hỏi phương thức chính thì ghi bốn. Phần dưới đây phân loại các dạng câu hỏi hay gặp, chỉ cách trả lời từng dạng, nói về lỗi thừa và lỗi thiếu, và cách xử lí khi đề chỉ ghi "phương thức biểu đạt" mà không có chữ nào đi kèm.

Một chữ trong câu hỏi đổi cả cách trả lời

Câu hỏi phương thức biểu đạt trông rất giống nhau, nên học sinh hay đọc lướt rồi viết theo thói quen. Thói quen này nguy hiểm vì các đề khác nhau ở đúng những chữ nhỏ: "chính", "các", "kết hợp", "ngoài", "vai trò". Mỗi chữ yêu cầu một kiểu câu trả lời khác.

Chữ "chính" yêu cầu một lựa chọn. Người ra đề muốn biết em có nhìn ra cái khung của đoạn hay không. Liệt kê nhiều phương thức ở đây không chứng tỏ em biết nhiều hơn mà cho thấy em chưa dám chọn.

Chữ "các" yêu cầu một danh sách. Người ra đề muốn biết em có nhìn thấy cả những phương thức chen vào để phục vụ hay không. Chỉ ghi một phương thức ở đây là thiếu, dù phương thức ấy đúng là phương thức chính. Danh sách tốt chỉ gồm những phương thức có dấu hiệu rõ trong ngữ liệu, không thêm cho đủ.

Thói quen nên tập là gạch chân chữ khoá trong câu hỏi trước khi đọc ngữ liệu lần hai. Gạch chân xong, em biết mình đang đi tìm một cái tên hay một danh sách, và sẽ đọc ngữ liệu với mục tiêu rõ ràng hơn.

Các dạng câu hỏi hay gặp và cách trả lời

Bảng dưới đây gom những cách hỏi phổ biến trong đề đọc hiểu, kèm kiểu câu trả lời phù hợp. Cột cuối nhắc lỗi hay gặp ở từng dạng.

Cách hỏi trong đềCần trả lờiLỗi hay gặp
Xác định phương thức biểu đạt chínhMột phương thức + căn cứLiệt kê nhiều phương thức
Chỉ ra các phương thức biểu đạt được sử dụngDanh sách phương thức có thật, nên nêu phương thức chínhChỉ ghi một phương thức; hoặc ghi đủ sáu
Văn bản sử dụng phương thức biểu đạt nàoThường là phương thức chính; có thể nhắc thêm kết hợpPhân vân không biết ghi một hay nhiều
Ngoài phương thức chính, đoạn trích còn kết hợp phương thức nàoCác phương thức kết hợp, không cần nhắc lại phương thức chínhGhi lại phương thức chính vào danh sách
Nêu tác dụng (vai trò) của yếu tố miêu tả/biểu cảm…Tác dụng cụ thể với đoạn văn này + chi tiết dẫnChỉ gọi tên, không nói tác dụng
Văn bản thuộc kiểu văn bản nàoTên kiểu văn bản theo chương trình + căn cứ mục đíchGhi tên phương thức thay cho kiểu văn bản

Dạng thứ ba là dạng mơ hồ nhất. Đề chỉ ghi "phương thức biểu đạt nào", không có "chính", không có "các". Cách xử lí an toàn là ghi phương thức chính trước, rồi thêm một vế ngắn nhắc phương thức kết hợp nếu nó rõ ràng. Như vậy câu trả lời đúng với cả hai cách hiểu câu hỏi mà vẫn gọn.

Dạng thứ tư hay bị làm thừa. Đề đã nói "ngoài phương thức chính", tức đã coi phương thức chính là điều biết rồi. Em chỉ cần ghi những phương thức còn lại cùng chỗ chúng xuất hiện.

Trả lời "các phương thức" sao cho đúng mực

Chỉ ghi phương thức có dấu hiệu rõ. Một phương thức được đưa vào danh sách khi em chỉ ra được ít nhất một chỗ trong ngữ liệu thể hiện nó. Không chỉ ra được thì đừng ghi. Danh sách sáu phương thức cho mọi đoạn văn không thể đúng, vì hiếm đoạn nào trong vài câu có đủ cả sáu.

Đặt phương thức chính lên đầu. Dù đề không hỏi chữ "chính", việc xếp phương thức chính lên đầu và ghi rõ "trong đó… là chính" cho thấy em hiểu thứ bậc. Đây là cách trả lời đủ mà không thừa.

Mỗi phương thức một chỉ dẫn ngắn. Sau mỗi tên, một chỉ dẫn ngắn như "ở câu tả mái tóc bạc", "ở câu cảm thán cuối đoạn" giúp danh sách có căn cứ. Không cần viết thành câu dài cho từng phương thức.

Thận trọng với hành chính – công vụ. Phương thức này chỉ có mặt khi ngữ liệu thật sự mang thể thức văn bản hành chính, như đơn, thông báo, quyết định. Một đoạn truyện nhắc tới "lá đơn" không có nghĩa đoạn ấy dùng phương thức hành chính – công vụ.

Thận trọng với thuyết minh trong đoạn truyện. Một câu giới thiệu hoàn cảnh nhân vật trong truyện không biến thành thuyết minh. Thuyết minh chỉ nên ghi khi có phần cung cấp tri thức khách quan rõ rệt, như giải thích một phong tục, một hiện tượng tự nhiên.

Lỗi thừa và lỗi thiếu: vì sao cả hai đều thiệt

Lỗi thừa là ghi nhiều hơn đề hỏi. Với câu hỏi phương thức chính, ghi bốn phương thức khiến câu trả lời không còn là một lựa chọn. Người đọc câu trả lời không biết em cho phương thức nào là chính, nên câu trả lời coi như chưa trả lời. Lỗi thừa cũng xảy ra khi em thêm những phương thức không có mặt chỉ để "cho chắc", và mỗi tên thừa là một chỗ sai.

Lỗi thiếu là ghi ít hơn đề hỏi. Với câu hỏi các phương thức, chỉ ghi phương thức chính là bỏ mất những gì đề muốn kiểm: khả năng nhìn ra phần phục vụ. Lỗi thiếu cũng xảy ra với câu hỏi vai trò, khi em chỉ gọi tên phương thức mà không nói nó giúp gì cho đoạn văn.

Cách chặn cả hai lỗi là đặt câu trả lời bên cạnh câu hỏi và đối chiếu từng chữ khoá: đề hỏi một hay nhiều, hỏi tên hay hỏi tác dụng, hỏi trong phạm vi cả văn bản hay một câu, một khổ. Việc đối chiếu chỉ mất vài giây nhưng giữ cho câu trả lời trúng đích.

Chú ý phạm vi: cả văn bản, một đoạn hay một câu

Ngoài chữ "chính" và "các", câu hỏi còn có phạm vi. "Phương thức biểu đạt chính của văn bản" khác "phương thức biểu đạt của câu văn in đậm" hay "của khổ thơ thứ hai". Phạm vi thay đổi thì đáp án có thể thay đổi theo.

Ví dụ, một văn bản truyện có phương thức chính là tự sự, nhưng câu văn in đậm trong đó là lời người kể bày tỏ cảm xúc thì phương thức của riêng câu ấy là biểu cảm. Một bài thơ biểu cảm có khổ đầu kể lại kỉ niệm thì khổ ấy nghiêng về tự sự. Nếu em không để ý phạm vi, em sẽ trả lời cho cả văn bản trong khi đề chỉ hỏi một câu.

Khi đề có phạm vi hẹp, em đọc kĩ phần được chỉ định trước, xác định mục đích của riêng phần đó, rồi mới đặt nó vào cả văn bản để kiểm lại. Câu trả lời nên nhắc lại phạm vi, như "câu văn in đậm sử dụng phương thức biểu cảm, vì…", để người đọc thấy em trả lời đúng chỗ.

Luyện đọc câu hỏi với một ngữ liệu tự viết

Ngữ liệu: "Sáng mồng một Tết, ông dẫn hai anh em ra vườn. Cây đào ông trồng từ năm nào đã nở kín cành, cánh hoa hồng nhạt mỏng như lụa. Ông bảo mỗi đứa chọn một cành để cắm lên bàn thờ. Đứa em chọn cành nhiều nụ nhất, vì muốn hoa nở dần suốt mấy ngày Tết. Nhìn cháu, ông cười hiền, mắt ánh lên niềm vui."

Câu hỏi một, "Xác định phương thức biểu đạt chính": tự sự, vì đoạn văn kể chuỗi sự việc ông dẫn cháu ra vườn, bảo chọn cành, đứa em chọn cành nhiều nụ, ông cười. Câu hỏi hai, "Chỉ ra các phương thức biểu đạt": tự sự là chính; kết hợp miêu tả ở câu tả cây đào nở kín cành, cánh hoa mỏng như lụa, và miêu tả nét mặt ông ở câu cuối. Câu hỏi ba, "Nêu tác dụng của yếu tố miêu tả": giúp người đọc thấy được vẻ đẹp tươi mới của vườn đào ngày Tết và niềm vui hiền hậu của ông, làm câu chuyện sum họp thêm ấm áp.

Ba câu hỏi, một ngữ liệu, ba câu trả lời khác nhau. Luyện kiểu này vài lần, em sẽ tự động gạch chân chữ khoá trong câu hỏi trước khi viết.

Khi đề dùng cách gọi của chương trình mới

Đề theo chương trình hiện hành đôi khi không dùng chữ "phương thức biểu đạt" mà hỏi "văn bản thuộc kiểu văn bản nào", "đoạn trích có sự kết hợp những yếu tố nào", hay "chỉ ra yếu tố miêu tả, biểu cảm trong đoạn văn tự sự". Những câu hỏi này đọc qua thì lạ, nhưng thực chất vẫn là hai dạng quen: hỏi một cái tên làm chính, hoặc hỏi danh sách những gì chen vào.

Câu hỏi kiểu văn bản tương ứng với câu hỏi phương thức chính. Em trả lời bằng tên kiểu văn bản như truyện, văn bản thông tin, văn bản nghị luận, kèm căn cứ là mục đích chính. Câu hỏi về "các yếu tố" tương ứng với câu hỏi phương thức kết hợp. Chữ "yếu tố" ở đây cho biết người ra đề đã coi phương thức chính là điều đã rõ, chỉ muốn em chỉ ra phần phục vụ.

Điều cần tránh là đổi tên gọi một cách tuỳ tiện. Đề hỏi kiểu văn bản mà em trả lời "phương thức tự sự" thì người đọc vẫn hiểu, nhưng câu trả lời không khớp ngôn ngữ của câu hỏi. Đề hỏi phương thức mà em trả lời "văn bản thông tin" cũng lệch theo chiều ngược lại. Dùng đúng chữ của đề là cách đơn giản nhất để câu trả lời trông chắc chắn.

Nếu không chắc đề đang dùng cách gọi nào, em có thể viết một câu nối cả hai, chẳng hạn "văn bản thuộc kiểu văn bản thông tin, phương thức biểu đạt chính là thuyết minh". Câu này không thừa, vì nó cho thấy em hiểu quan hệ giữa hai cách gọi.

Câu hỏi thường gặp

Đề hỏi phương thức biểu đạt chính mà ghi nhiều phương thức có được không?

Không nên. Câu hỏi phương thức chính yêu cầu một lựa chọn, ghi nhiều phương thức khiến người đọc không biết em chọn cái nào. Ghi một phương thức kèm căn cứ; muốn nhắc kết hợp thì để ở một vế ngắn phía sau.

Đề hỏi các phương thức biểu đạt thì ghi bao nhiêu là đủ?

Ghi những phương thức có dấu hiệu rõ trong ngữ liệu, thường từ hai đến ba. Không có con số cố định. Đừng ghi đủ sáu phương thức cho chắc, vì mỗi tên không có trong ngữ liệu là một chỗ sai.

Đề chỉ hỏi phương thức biểu đạt, không có chữ chính, thì trả lời sao?

Cách an toàn là ghi phương thức chính trước kèm căn cứ, rồi thêm một vế ngắn nhắc phương thức kết hợp nếu nó rõ ràng. Câu trả lời như vậy đáp ứng được cả hai cách hiểu câu hỏi mà vẫn gọn gàng.

Câu hỏi vai trò của yếu tố miêu tả khác câu hỏi phương thức thế nào?

Câu hỏi vai trò không chỉ cần gọi tên mà cần nói yếu tố ấy giúp gì cho chính đoạn văn, kèm chi tiết dẫn chứng. Viết tác dụng cụ thể như giúp hình dung sự vất vả của nhân vật, tránh viết chung chung là làm đoạn văn sinh động.

Phương thức của một câu có thể khác phương thức của cả văn bản không?

Có. Một văn bản truyện có phương thức chính là tự sự vẫn có thể chứa câu bày tỏ cảm xúc mang phương thức biểu cảm. Khi đề hỏi riêng một câu hay một khổ, em xác định mục đích của riêng phần đó.

Có mẹo nào để không đọc nhầm câu hỏi không?

Gạch chân chữ khoá trong câu hỏi như chính, các, ngoài, vai trò, và phạm vi như câu in đậm, khổ thơ thứ hai, trước khi đọc ngữ liệu lần hai. Viết xong thì đặt câu trả lời cạnh câu hỏi để đối chiếu từng chữ khoá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138