PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Phương thức tự sự là gì: định nghĩa, đặc điểm và ví dụ dễ hiểu

Phương thức tự sự là cách trình bày một chuỗi sự việc có nhân vật, có trước có sau, dẫn tới một kết thúc. Định nghĩa, bốn đặc điểm và ví dụ tự viết dễ hiểu.

Vietnamese grade six students sitting in a circle on a sunny schoolyard listening to a classmate retell a story, seen from behind, warm amber afternoon light

Phương thức tự sự là cách dùng ngôn ngữ để trình bày một chuỗi sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc kia, có nhân vật tham gia và đi tới một kết thúc, qua đó gửi gắm một ý nghĩa. Nói gọn, tự sự là kể: kể một chuyện đã xảy ra, đang xảy ra hoặc được tưởng tượng ra, theo một trình tự người đọc theo dõi được.

Khi gặp câu hỏi về phương thức biểu đạt trong phần đọc hiểu, tự sự thường là đáp án dễ nhận nhất nhưng cũng hay bị gọi nhầm nhất, vì đoạn văn nào có nhân vật cũng dễ khiến học sinh nghĩ ngay đến kể chuyện. Phần dưới đây giải thích khái niệm từ gốc, chỉ ra bốn đặc điểm cần có, đặt ví dụ tự viết cạnh những đoạn không phải tự sự để thấy ranh giới, rồi nói cách trả lời khi đề hỏi.

Tự sự nghĩa là gì và người ta kể để làm gì

Chữ tự sự gồm hai yếu tố Hán Việt: tự là thuật lại, bày ra theo thứ tự; sự là việc. Ghép lại, tự sự là thuật lại sự việc theo thứ tự. Định nghĩa trong sách Ngữ văn quen thuộc nhiều năm nay nhấn vào hai điểm: có một chuỗi sự việc nối nhau, và chuỗi ấy dẫn tới một kết thúc thể hiện ý nghĩa nào đó. Thiếu một trong hai, đoạn văn khó được gọi là tự sự đúng nghĩa.

Mỗi phương thức biểu đạt gắn với một mục đích giao tiếp. Miêu tả giúp người đọc hình dung, biểu cảm bày tỏ cảm xúc, thuyết minh cung cấp tri thức, nghị luận thuyết phục bằng lí lẽ. Mục đích của tự sự là cho người đọc biết chuyện gì đã diễn ra: ai làm gì, ở đâu, khi nào, rồi sao nữa, kết cục thế nào. Từ chuỗi sự việc ấy, người kể thường muốn người nghe rút ra một điều: một bài học, một cách nhìn về con người, hay đơn giản là một kỉ niệm đáng nhớ.

Vì vậy, tự sự không chỉ sống trong truyện cổ tích hay truyện ngắn. Em kể cho bạn nghe buổi đi dã ngoại hôm qua, bản tin thuật lại một vụ cháy chợ, một người ông kể chuyện thời trẻ đi bộ đội, một đoạn nhật kí ghi lại ngày đầu vào lớp mới — tất cả đều dùng tự sự. Hiểu từ mục đích giao tiếp như vậy, em sẽ bớt bị đánh lừa bởi hình thức: không phải cứ văn xuôi là tự sự, cũng không phải cứ thơ là không có tự sự.

Bốn đặc điểm làm nên một đoạn tự sự

Có sự việc và chuỗi sự việc. Sự việc là hạt nhân. Một đoạn tự sự phải có ít nhất vài sự việc nối nhau theo thời gian hoặc theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: trời đổ mưa, cả lớp chạy vào hiên, bạn Nam quay lại nhặt chiếc cặp bị bỏ quên. Nếu chỉ có một trạng thái đứng yên, chẳng hạn "sân trường vắng, lá vàng rơi đầy", thì đó nghiêng về miêu tả.

Có nhân vật. Nhân vật là người hoặc vật được nhân cách hoá làm ra sự việc hay chịu tác động của sự việc. Nhân vật có thể là con người, con vật, đồ vật biết nói trong truyện ngụ ngôn, thậm chí là chính người kể.

Có trình tự và diễn biến. Người kể sắp các sự việc thành một mạch: mở đầu, phát triển, cao trào, kết thúc. Trình tự có thể xuôi theo thời gian, có thể bắt đầu từ kết cục rồi quay ngược lại, có thể đan xen hồi tưởng. Dấu hiệu bề mặt là những từ nối chỉ thời gian: hôm ấy, lúc đó, rồi, sau đó, bỗng nhiên, đến khi.

Có người kể và ngôi kể. Mọi câu chuyện đều được ai đó kể lại, từ một vị trí nhất định. Người kể có thể xưng ở ngôi thứ nhất như "em", "mình", "chúng em", hoặc giấu mình ở ngôi thứ ba và gọi nhân vật bằng tên. Ngôi kể quyết định người đọc biết được bao nhiêu và nhìn câu chuyện qua đôi mắt nào.

Một lưu ý khi đối chiếu. Bốn đặc điểm trên là tiêu chí để kiểm tra, không phải danh sách bắt buộc phải gạch đủ trong mọi đoạn ngắn. Một đoạn trích năm, sáu câu có thể chỉ thấy rõ hai sự việc và một nhân vật. Điều cốt lõi vẫn là có diễn biến: có cái trước, cái sau và sự thay đổi giữa chúng.

Ví dụ tự viết: cùng một buổi chiều mưa, kể và không kể

Cách nhanh nhất để thấy tự sự là gì là đặt một đoạn kể cạnh những đoạn cùng đề tài nhưng dùng phương thức khác. Bốn đoạn dưới đây đều nói về một buổi chiều mưa ở trường, do trang tự viết để luyện nhận diện.

Đoạn văn tự viếtPhương thức nổi bậtCăn cứ
Chiều thứ Sáu, trống tan vừa điểm thì mưa ập xuống. Cả lớp dồn ra hiên. Hùng chợt nhớ chiếc áo mưa để quên trong ngăn bàn, cậu chạy ngược vào lớp. Lúc quay ra, cậu đưa áo cho bé Na lớp dưới đang đứng run bên cột cờ.Tự sựChuỗi sự việc nối nhau, có nhân vật, có thời gian, có kết thúc mang ý nghĩa sẻ chia.
Mưa trắng xoá sân trường. Những hạt mưa to quất lộp độp lên mái tôn, nước tràn qua bậc thềm, hàng phượng già ướt sũng cúi rạp.Miêu tảChỉ có cảnh đứng trong một thời điểm, nhiều từ tượng thanh, tượng hình, không có diễn biến.
Mỗi lần mưa chiều, lòng lại chùng xuống, thương những bạn nhà xa phải đạp xe về giữa gió lạnh.Biểu cảmBộc lộ cảm xúc của người viết, không kể việc cụ thể.
Mưa rào là mưa có cường độ lớn, bắt đầu và kết thúc đột ngột, thường gặp vào mùa hạ ở nước ta.Thuyết minhCung cấp tri thức khách quan, có tính khái quát.

Đặt bốn đoạn cạnh nhau, ranh giới hiện ra rất rõ. Đoạn đầu là đoạn duy nhất trả lời được câu hỏi "rồi sao nữa?". Đó là câu hỏi thử đơn giản mà hiệu quả: nếu đọc xong một đoạn văn, em thấy tự nhiên muốn hỏi tiếp chuyện diễn ra thế nào, nhiều khả năng đoạn ấy đang dùng tự sự làm chính.

Tự sự trong chương trình Ngữ văn cũ và mới

Ở chương trình trước đây, sách Ngữ văn lớp 6 dành hẳn nhiều bài cho văn tự sự, và câu hỏi "văn bản trên sử dụng phương thức biểu đạt nào" trở thành câu quen thuộc trong đề kiểm tra từ lớp 6 tới lớp 12. Sáu phương thức biểu đạt được dạy thành một hệ thống: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận, hành chính – công vụ.

Chương trình Ngữ văn 2018 đặt trọng tâm vào việc đọc theo thể loại và viết theo kiểu văn bản. Trong sách mới, học sinh gặp nhiều bài đọc truyện đồng thoại, truyện cổ tích, truyện ngắn, hồi kí, du kí và các bài viết kiểu kể lại một trải nghiệm, kể lại một truyện đã đọc. Chữ "phương thức biểu đạt" xuất hiện ít hơn, nhưng bản chất không mất đi: kể lại một trải nghiệm chính là dùng tự sự; đọc hiểu truyện chính là đọc một văn bản lấy tự sự làm nền.

Thực tế, nhiều đề đọc hiểu với ngữ liệu ngoài sách giáo khoa vẫn hỏi phương thức biểu đạt chính, và giáo viên vẫn dùng cách gọi này khi giảng. Vì vậy, học sinh nên nắm cả hai cách gọi: khi đề hỏi kiểu văn bản, em trả lời theo tên kiểu văn bản; khi đề hỏi phương thức biểu đạt, em trả lời theo sáu phương thức. Hai cách gọi nhìn cùng một hiện tượng từ hai góc, không loại trừ nhau. Bộ sách nào em đang học thì theo cách diễn đạt của bộ đó và của thầy cô.

Những hiểu lầm hay gặp về tự sự

Hiểu lầm thứ nhất: cứ có nhân vật là tự sự. Một đoạn văn tả dáng ngồi của bà bên bậu cửa có nhân vật nhưng không có diễn biến; đó là miêu tả. Một đoạn nghị luận nêu tấm gương một vận động viên cũng có nhân vật nhưng mục đích là chứng minh luận điểm. Nhân vật chỉ là một dấu hiệu, chưa đủ để kết luận.

Hiểu lầm thứ hai: thơ thì không có tự sự. Nhiều bài thơ kể chuyện: có nhân vật, có sự việc, có trình tự thời gian. Thơ vẫn thường lấy biểu cảm làm chính, nhưng yếu tố tự sự trong thơ là chuyện bình thường, và có cả truyện thơ như Truyện Kiều của Nguyễn Du, nơi tự sự là xương sống.

Hiểu lầm thứ ba: tự sự chỉ kể chuyện có thật. Truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện khoa học viễn tưởng đều là tự sự dù sự việc được hư cấu. Tiêu chí là cách tổ chức ngôn ngữ, không phải tính thật giả của câu chuyện.

Hiểu lầm thứ tư: đoạn kể nào cũng chỉ có một phương thức. Rất hiếm đoạn tự sự "trần". Người kể thường xen câu tả cảnh, tả người, xen lời bình, lời cảm thán. Khi đề hỏi phương thức chính, em gọi tự sự; khi đề hỏi các phương thức được sử dụng, em liệt kê thêm miêu tả, biểu cảm nếu thấy dấu hiệu rõ.

Hiểu lầm thứ năm: đoạn có từ chỉ thời gian là kể. Câu "Hằng năm, cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều" có từ chỉ thời gian nhưng không kể một sự việc cụ thể; nó gợi một cảnh lặp lại và một tâm trạng. Từ chỉ thời gian chỉ có giá trị khi đi cùng một chuỗi hành động nối tiếp.

Đề đọc hiểu hỏi tự sự thế nào và trả lời ra sao

Câu hỏi về phương thức biểu đạt thường ngắn: "Xác định phương thức biểu đạt chính của đoạn trích", "Đoạn văn trên sử dụng những phương thức biểu đạt nào", hoặc "Chỉ ra phương thức biểu đạt được kết hợp trong đoạn trích". Có đề hỏi gián tiếp hơn: "Đoạn trích được kể theo ngôi thứ mấy", "Nêu tác dụng của yếu tố tự sự trong đoạn thơ".

Với câu hỏi phương thức chính, câu trả lời gọn nhất gồm hai phần: tên phương thức và căn cứ. Ví dụ: "Phương thức biểu đạt chính của đoạn trích là tự sự, vì đoạn văn kể lại chuỗi sự việc Hùng quay lại lớp lấy áo mưa rồi đưa cho bạn nhỏ, có nhân vật, có trình tự thời gian và kết thúc." Phần căn cứ không cần dài, nhưng phải chỉ ra được dấu hiệu nằm ngay trong đoạn văn, không nói chung chung.

Với câu hỏi "các phương thức", em nêu phương thức chính trước rồi đến những phương thức kết hợp có dấu hiệu rõ, mỗi phương thức một dẫn chứng ngắn. Không nên liệt kê cho đủ sáu phương thức với hi vọng "trúng" một cái; liệt kê thừa cho thấy chưa đọc kĩ ngữ liệu. Với câu hỏi về tác dụng, em nói yếu tố tự sự giúp gì cho đoạn văn: làm cảm xúc có điểm tựa, làm lí lẽ có minh chứng, làm thông tin sinh động hơn. Cách viết cụ thể từng kiểu câu trả lời được bàn kĩ ở danh mục "Cách xác định phương thức biểu đạt chính".

Tự luyện mắt nhận ra tự sự mỗi ngày

Nhận diện phương thức là kĩ năng đọc, luyện bằng đọc nhiều hơn là học thuộc định nghĩa. Một vài thói quen nhỏ giúp em quen tay rất nhanh:

  1. Mỗi khi đọc một đoạn văn bất kì, dù trong sách, trên báo hay trong tin nhắn dài của bạn, thử tự hỏi: đoạn này có kể chuyện gì không, có cái trước cái sau không.
  2. Gạch chân các động từ chỉ hành động nối nhau trong một đoạn truyện. Nếu thấy năm, sáu động từ nối thành một chuỗi, em đang nhìn vào xương sống tự sự.
  3. Khoanh các từ chỉ thời gian và từ nối như "rồi", "sau đó", "bỗng", "đến khi". Đếm xem chúng có dẫn dắt một diễn biến hay chỉ đứng lẻ.
  4. Viết lại một đoạn tự sự ngắn thành một câu tóm tắt "ai – làm gì – kết quả ra sao". Tóm được thành câu chuyện tức là đoạn ấy có tự sự.
  5. Thử đổi một đoạn miêu tả thành đoạn tự sự bằng cách thêm một nhân vật và hai, ba hành động nối tiếp. Việc viết ngược này giúp em cảm được ranh giới rõ hơn mọi định nghĩa.

Sau một, hai tuần luyện như vậy, phần lớn học sinh nhận ra tự sự gần như ngay khi đọc xong câu thứ ba. Phần khó còn lại nằm ở những đoạn pha trộn, khi tự sự đi cùng miêu tả, biểu cảm, hoặc nằm bên trong một văn bản nghị luận hay thuyết minh. Những trường hợp đó có bài riêng trong cùng danh mục này.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức tự sự là gì nói ngắn gọn nhất?

Tự sự là kể: trình bày một chuỗi sự việc có nhân vật, có trước có sau và đi tới một kết thúc mang ý nghĩa. Mục đích của nó là cho người đọc biết chuyện gì đã diễn ra và diễn ra như thế nào.

Tự sự và kể chuyện có phải là một không?

Về cơ bản là một. Kể chuyện là cách nói đời thường, còn tự sự là tên gọi của phương thức biểu đạt trong môn Ngữ văn. Khi trả lời đề, em nên dùng đúng chữ "tự sự" thay vì "kể chuyện".

Đoạn văn có nhân vật nhưng không có diễn biến thì là phương thức gì?

Thường là miêu tả nếu đoạn văn chủ yếu tả hình dáng, cử chỉ, cảnh vật trong một lúc; là biểu cảm nếu chủ yếu bộc lộ cảm xúc; là nghị luận nếu nhân vật được nêu làm dẫn chứng cho một ý kiến. Thiếu chuỗi sự việc thì chưa nên gọi là tự sự.

Tự sự có cần đủ mở bài, thân bài, kết bài không?

Không. Một đoạn trích ngắn chỉ cần có vài sự việc nối nhau và nhân vật là đã đủ dấu hiệu tự sự. Bố cục ba phần là yêu cầu khi viết một bài văn hoàn chỉnh, không phải điều kiện để nhận diện phương thức.

Chương trình mới có còn học phương thức tự sự không?

Chương trình 2018 ít dùng chữ phương thức biểu đạt hơn và nói nhiều về thể loại, kiểu văn bản như truyện, hồi kí, bài kể lại trải nghiệm. Tuy vậy bản chất tự sự vẫn ở đó, và nhiều đề đọc hiểu vẫn hỏi phương thức biểu đạt, nên học sinh nên hiểu cả hai cách gọi.

Tự sự thường kết hợp với những phương thức nào?

Hay gặp nhất là miêu tả và biểu cảm: người kể tả cảnh, tả người để câu chuyện sống động và xen cảm xúc để câu chuyện có hồn. Tự sự cũng xuất hiện bên trong nghị luận dưới dạng dẫn chứng, và trong văn bản thông tin khi thuật lại một sự kiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138