PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức thuyết minh

Thuyết minh khác nghị luận ra sao: trình bày sự thật hay bảo vệ ý kiến

Thuyết minh trình bày sự thật để người đọc hiểu; nghị luận đưa luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng để người đọc tin theo. Cách phân biệt khi cùng có số liệu, cùng giải thích.

Vietnamese high school debate club practising in a classroom, one student standing and gesturing while others listen at desks, blank whiteboard behind, faces turned away, afternoon light

Thuyết minh trình bày sự thật về đối tượng để người đọc hiểu; nghị luận nêu một ý kiến, rồi dùng lí lẽ và dẫn chứng để người đọc tin và làm theo ý kiến đó. Đoạn thuyết minh không cần ai đồng tình, chỉ cần đúng. Đoạn nghị luận luôn có một luận điểm có thể bị phản bác, và mọi câu khác đều nhằm bảo vệ luận điểm ấy.

Hai phương thức này dễ nhầm ở các ngữ liệu bàn về vấn đề xã hội, môi trường, sức khoẻ học đường, nơi cả hai đều dùng số liệu và đều "giải thích". Bài viết đưa ra dấu hiệu tách bạch, các cặp ví dụ tự viết và cách xử lý những đoạn nằm ở ranh giới.

Gốc khác nhau: sự thật và ý kiến

Một sự thật là điều có thể kiểm chứng: "Rác thải nhựa phân huỷ rất chậm trong tự nhiên." Một ý kiến là nhận định có thể có người đồng ý, có người không: "Mỗi học sinh nên mang bình nước riêng đến trường thay cho chai nhựa dùng một lần." Thuyết minh xây trên sự thật; nghị luận xây trên ý kiến, rồi dùng sự thật làm dẫn chứng.

Vì vậy, câu hỏi kiểm tra đầu tiên khi phân vân là: đoạn văn này có một câu khẳng định mà người khác có thể tranh luận không? Nếu có, và các câu còn lại xoay quanh để bảo vệ câu ấy, đó là nghị luận. Nếu không có câu nào như vậy, các câu chỉ lần lượt cung cấp thông tin, đó là thuyết minh.

Cần tránh hiểu "ý kiến" là chuyện cảm tính. Ý kiến trong nghị luận thường được nêu rất lí trí, có cơ sở; nó vẫn là ý kiến vì nó đòi hỏi người đọc chấp nhận một lựa chọn, một đánh giá, một cách hành động. Ngược lại, thông tin trong thuyết minh có thể rất "nóng" (về dịch bệnh, thiên tai) mà vẫn chỉ là thông tin.

Một phép thử nữa là đọc ngược: bỏ đi câu bạn nghĩ là luận điểm, xem phần còn lại còn đứng được không. Với đoạn thuyết minh, bỏ một câu bất kỳ chỉ làm thiếu bớt thông tin, đoạn văn vẫn là một khối tri thức. Với đoạn nghị luận, bỏ luận điểm đi thì các lí lẽ, dẫn chứng bỗng lơ lửng, người đọc không biết chúng chứng minh cho điều gì. Cảm giác "hụt mất cái đích" ấy là dấu hiệu đoạn văn được viết để bảo vệ một ý kiến.

Dấu hiệu riêng của mỗi phương thức

Dấu hiệu nghị luận. Có luận điểm (thường ở câu đầu hoặc câu cuối đoạn); có lí lẽ nối bằng "bởi vì", "do đó", "vậy nên", "rõ ràng"; có dẫn chứng; có từ ngữ đánh giá và kêu gọi như "cần", "nên", "phải", "hãy"; có câu hỏi tu từ để tăng sức thuyết phục.

Dấu hiệu thuyết minh. Có câu định nghĩa, câu giới thiệu; có liệt kê đặc điểm, bộ phận; có số liệu để mô tả quy mô; có trật tự không gian, thời gian hoặc các bước; giọng trung tính, ít từ đánh giá.

Dấu hiệu chung, không dùng để phân biệt. Số liệu, ví dụ, từ "giải thích", câu khẳng định, thuật ngữ chuyên môn đều xuất hiện ở cả hai. Gặp những dấu hiệu này, đừng vội kết luận; hãy tìm thêm luận điểm hoặc tìm câu hỏi mục đích.

Từ khoá nhỏ mà quan trọng. Các từ "nên", "cần phải", "hãy", "chúng ta phải" xuất hiện như mệnh lệnh hành động là tín hiệu mạnh của nghị luận. Trong thuyết minh, "nên" thường chỉ xuất hiện ở phần hướng dẫn kĩ thuật ("nên phơi lá ở nơi thoáng gió"), mang tính chỉ dẫn chứ không bảo vệ quan điểm.

Cùng một đề tài, hai đoạn văn khác phương thức

Đề tài: giấc ngủ của học sinh. Đoạn thuyết minh (tự viết): "Giấc ngủ gồm nhiều chu kì nối tiếp, mỗi chu kì có giai đoạn ngủ nông và ngủ sâu. Trong khi ngủ, cơ thể phục hồi năng lượng, não bộ sắp xếp lại những gì đã học trong ngày. Lứa tuổi thiếu niên thường được khuyến nghị ngủ nhiều hơn người trưởng thành." Đoạn văn cho biết giấc ngủ là gì, diễn ra thế nào, có tác dụng gì. Không có ý kiến cần bảo vệ.

Đoạn nghị luận (tự viết): "Thức khuya ôn bài không phải là cách học chăm chỉ mà là cách học thiếu khôn ngoan. Bởi lẽ khi thiếu ngủ, khả năng tập trung giảm, những gì đọc lúc nửa đêm khó lưu lại. Một học sinh ngủ đủ và học có kế hoạch sẽ tiến bộ bền hơn người cố thức. Vì vậy, mỗi bạn cần sắp xếp lại thời gian biểu, đừng đánh đổi giấc ngủ lấy vài trang vở." Câu đầu là luận điểm, có thể có người phản bác; các câu sau là lí lẽ, dẫn chứng và lời kêu gọi.

Đặt cạnh nhau, hai đoạn dùng chung nhiều tri thức về giấc ngủ, nhưng một bên dùng tri thức làm nội dung chính, một bên dùng tri thức làm dẫn chứng cho ý kiến. Chính chỗ "tri thức để làm gì" phân biệt hai phương thức.

Bảng phân biệt thuyết minh và nghị luận

Có thể đối chiếu đoạn văn với bảng dưới đây; nếu đoạn văn đáp ứng phần lớn các dòng ở một cột, đó là phương thức chính.

Tiêu chíThuyết minhNghị luận
Mục đíchNgười đọc hiểu đúng đối tượngNgười đọc tin, đồng tình, hành động theo ý kiến
Hạt nhânĐối tượng và các tri thức về nóLuận điểm (ý kiến của người viết)
Số liệu, ví dụMô tả đối tượngDẫn chứng cho luận điểm
Từ ngữ đặc trưnglà, gồm, có, được dùng đểcần, nên, phải, bởi vì, do đó, rõ ràng
Thái độ người viếtTrung tính, ẩn mìnhRõ ràng, khẳng định hoặc phủ định
Câu hỏi tóm tắt"X là gì, như thế nào?""Người viết muốn ta tin điều gì?"

Khi điền bảng, hãy ghi kèm câu trích làm bằng chứng. Thói quen này giúp phần trả lời có căn cứ ngay từ khi nháp.

Ngữ liệu ranh giới: bài báo, văn bản thông tin có nhận xét

Đề đọc hiểu ngày càng hay dùng đoạn trích báo về môi trường, công nghệ, đời sống học đường. Những đoạn này thường mở bằng thông tin, giữa có số liệu, cuối có một câu nhận xét hoặc kêu gọi. Câu hỏi là: một câu kêu gọi cuối đoạn có đủ để biến cả đoạn thành nghị luận không?

Câu trả lời phụ thuộc vào vai trò của câu ấy. Nếu toàn bộ phần trước được sắp xếp để dẫn tới lời kêu gọi, số liệu được chọn để chứng minh sự cấp thiết, thì luận điểm nằm ở cuối và đoạn văn là nghị luận. Nếu phần trước là một khối thông tin đầy đủ tự đứng được, còn câu cuối chỉ như một lời nhắc nhẹ, phương thức chính vẫn là thuyết minh, có thể nêu thêm yếu tố nghị luận.

Ví dụ tự viết: "Một chiếc túi ni lông có thể chỉ được dùng trong vài phút nhưng tồn tại rất lâu trong đất. Khi bị đốt, nhựa có thể sinh ra khí độc. Ở nhiều nơi, túi vải và túi giấy đang được dùng thay thế. Mỗi người có thể bắt đầu từ việc mang theo túi riêng khi đi chợ." Ba câu đầu là thông tin, câu cuối là gợi ý nhẹ. Nhiều giáo viên sẽ chấp nhận thuyết minh làm chính; nếu bạn xác định nghị luận, cần chỉ ra luận điểm là gì và vì sao các câu trước là dẫn chứng. Đây đúng là vùng có hai cách hiểu, nên lí lẽ quan trọng hơn nhãn gọi.

Thuyết minh giải thích và nghị luận giải thích

Học sinh THCS từng học kiểu bài "nghị luận giải thích", học sinh THPT học "thao tác lập luận giải thích". Trong khi đó, thuyết minh cũng "giải thích" hiện tượng. Chữ trùng dễ làm rối.

Giải thích trong thuyết minh làm rõ cơ chế, nguyên nhân của một hiện tượng khách quan: vì sao có cầu vồng, vì sao lá rụng vào mùa đông. Người đọc sau đó biết thêm một tri thức.

Giải thích trong nghị luận làm rõ ý nghĩa của một câu nói, một quan niệm để người đọc hiểu và chấp nhận nó: giải thích câu tục ngữ "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" là để rút ra bài học về lòng biết ơn. Người đọc sau đó được dẫn tới một thái độ sống.

Phân biệt theo đối tượng: giải thích hiện tượng tự nhiên, cơ chế, quy trình là thuyết minh; giải thích tư tưởng, đạo lí, câu nói là nghị luận. Mẹo này đúng trong hầu hết trường hợp gặp ở đề đọc hiểu.

Cách viết câu trả lời khi phân vân giữa hai phương thức

Khi một ngữ liệu nằm gần ranh giới, câu trả lời có lí lẽ rõ thường được đánh giá cao hơn câu trả lời đúng nhãn nhưng không giải thích. Có thể làm theo bốn bước:

  1. Tìm xem có câu nào là luận điểm, tức một ý kiến có thể tranh luận. Ghi ra nháp.
  2. Xem các câu còn lại phục vụ luận điểm đó hay tự đứng như thông tin độc lập.
  3. Chọn phương thức chính theo mục đích; nếu có yếu tố còn lại thì ghi là phương thức kết hợp.
  4. Viết câu trả lời gồm tên phương thức, căn cứ trích ngắn và, nếu cần, một câu nêu yếu tố kết hợp.

Câu trả lời mẫu cho đoạn về giấc ngủ (bản nghị luận): "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận. Căn cứ: đoạn văn nêu ý kiến 'thức khuya ôn bài là cách học thiếu khôn ngoan', dùng lí lẽ về khả năng tập trung, ghi nhớ để chứng minh và kết thúc bằng lời khuyên sắp xếp thời gian biểu."

Câu hỏi thường gặp

Thuyết minh và nghị luận khác nhau cơ bản ở đâu?

Thuyết minh trình bày sự thật để người đọc hiểu đúng về đối tượng. Nghị luận nêu một ý kiến rồi dùng lí lẽ, dẫn chứng để người đọc tin theo. Câu hỏi kiểm tra là đoạn văn có luận điểm cần bảo vệ hay không.

Đoạn văn có số liệu là thuyết minh hay nghị luận?

Còn tuỳ vai trò của số liệu. Nếu số liệu mô tả quy mô, đặc điểm của đối tượng thì là thuyết minh. Nếu số liệu được chọn để chứng minh một ý kiến, làm dẫn chứng cho lời kêu gọi thì là nghị luận.

Câu kêu gọi ở cuối đoạn có làm đoạn văn thành nghị luận không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Nếu cả đoạn dẫn dắt tới lời kêu gọi thì đó là nghị luận. Nếu phần thông tin tự đứng được và lời kêu gọi chỉ là câu nhắc nhẹ, phương thức chính vẫn có thể là thuyết minh.

Giải thích trong thuyết minh khác giải thích trong nghị luận thế nào?

Thuyết minh giải thích cơ chế, nguyên nhân của hiện tượng khách quan để người đọc biết thêm tri thức. Nghị luận giải thích ý nghĩa của câu nói, tư tưởng, đạo lí để người đọc chấp nhận một quan điểm, một thái độ sống.

Bài báo về môi trường thường là phương thức gì?

Tuỳ đoạn trích. Bản tin, bài cung cấp số liệu và nguyên nhân thường là thuyết minh. Bài xã luận, bài bình luận nêu quan điểm và kêu gọi hành động thường là nghị luận. Hãy tìm luận điểm trước khi kết luận.

Nếu phân vân giữa thuyết minh và nghị luận thì nên trả lời ra sao?

Chọn một phương thức chính dựa trên mục đích, nêu căn cứ cụ thể, rồi ghi phương thức kia là yếu tố kết hợp. Với ngữ liệu ranh giới, lí lẽ rõ ràng và dẫn chứng đúng thường quan trọng hơn chỉ ghi tên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138