PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức thuyết minh

Thuyết minh trong văn bản thông tin: cách nhận ra khi đọc ngữ liệu mới

Văn bản thông tin trong chương trình 2018 dùng thuyết minh làm phương thức chính. Cách đọc nhan đề, sa-pô, đề mục, phương tiện phi ngôn ngữ để nhận ra nhanh.

Vietnamese grade ten student reading a science magazine article with blank photos and diagrams blurred, sitting on a school library bench, viewed over the shoulder, soft natural light

Với một văn bản thông tin bạn chưa đọc bao giờ, phương thức biểu đạt chính thường là thuyết minh, và bạn có thể nhận ra rất nhanh qua nhan đề nêu đối tượng, sa-pô tóm tắt thông tin, các đề mục chia ý, phương tiện phi ngôn ngữ như ảnh, sơ đồ, bảng số liệu, cùng giọng văn khách quan. Riêng loại văn bản thông tin thuật lại sự kiện thì cần đọc thêm để xem tự sự có lấn lên không.

Bài này dành cho học sinh học theo chương trình 2018, nơi văn bản thông tin xuất hiện ở mọi khối lớp và đề đọc hiểu ngày càng dùng ngữ liệu mới trích từ báo, sách phổ biến khoa học, tài liệu hướng dẫn. Các ví dụ đều là đoạn tự viết mô phỏng, số liệu là giả định.

Văn bản thông tin là gì và vì sao gắn với thuyết minh

Văn bản thông tin là văn bản chủ yếu dùng để cung cấp thông tin về các hiện tượng tự nhiên, sự kiện, con người, nơi chốn, quy trình, hướng dẫn cách làm. Trong chương trình 2018, các bài học được tổ chức theo loại văn bản, và văn bản thông tin là một trong ba loại lớn bên cạnh văn bản văn học và văn bản nghị luận.

Mục đích "cung cấp thông tin" trùng với mục đích của phương thức thuyết minh. Vì vậy khi đề hỏi "phương thức biểu đạt chính của văn bản thông tin này là gì", câu trả lời phổ biến là thuyết minh. Cách hiểu này được nhiều giáo viên dùng; tuy nhiên tên gọi và yêu cầu cụ thể có thể khác giữa các bộ sách và từng đề, nên điều chắc chắn nhất vẫn là trả lời kèm căn cứ.

Cũng cần biết văn bản thông tin có nhiều kiểu nhỏ: giới thiệu một danh lam, giải thích một hiện tượng tự nhiên, hướng dẫn một quy trình, thuật lại một sự kiện, giới thiệu một cuốn sách hay một bộ phim. Ba kiểu đầu gần như luôn lấy thuyết minh làm chính. Kiểu "thuật lại sự kiện" thì yếu tố tự sự rất rõ, kiểu "giới thiệu sách, phim" đôi khi chen nhận xét đánh giá. Hai kiểu này cần đọc kỹ hơn.

Nhận ra từ hình thức: nhan đề, sa-pô, đề mục

Nhan đề nêu đối tượng, không gửi cảm xúc. Nhan đề văn bản thông tin thường gọi tên thẳng đối tượng hoặc vấn đề: "Vì sao lá cây đổi màu", "Cách trồng rau trong thùng xốp", "Ngôi đình làng và những điều ít người biết". Nhan đề thơ hay tuỳ bút thì thường giàu hình ảnh, đa nghĩa.

Sa-pô tóm tắt thông tin chính. Sa-pô là đoạn ngắn in đậm hoặc in nghiêng ngay dưới nhan đề trong bài báo. Nó nêu gọn "chuyện gì, ở đâu, về cái gì" để người đọc quyết định có đọc tiếp không. Có sa-pô là dấu hiệu rõ của văn bản thông tin.

Đề mục chia ý. Văn bản dài thường có các đề mục nhỏ: nguồn gốc, đặc điểm, giá trị, cách bảo tồn. Đề mục cho thấy người viết sắp xếp tri thức theo hệ thống, đúng kiểu thuyết minh.

Câu chủ đề đứng đầu đoạn. Mỗi đoạn thường mở bằng một câu nêu ý chính, các câu sau giải thích, bổ sung. Đọc riêng các câu đầu đoạn đã có thể nắm được nội dung toàn văn bản.

Nhận ra từ phương tiện phi ngôn ngữ

Văn bản thông tin hay đi kèm phương tiện phi ngôn ngữ: hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, biểu đồ, kí hiệu. Đề đọc hiểu theo chương trình mới cũng hay hỏi tác dụng của các phương tiện này. Trong đề thi giấy, ảnh có thể bị lược bỏ, nhưng thường vẫn còn chú thích dạng "(Ảnh: …)" hoặc lời dẫn "như sơ đồ dưới đây cho thấy".

Phương tiện phi ngôn ngữ không tự nó là phương thức biểu đạt. Nó là công cụ hỗ trợ việc truyền thông tin: một sơ đồ chu trình nước giúp người đọc thấy các giai đoạn bay hơi, ngưng tụ, mưa rơi nhanh hơn đọc ba đoạn văn. Vì vậy sự có mặt của chúng củng cố nhận định rằng văn bản đang thuyết minh.

Khi trả lời tác dụng, câu hay dùng là: phương tiện phi ngôn ngữ giúp thông tin trực quan, sinh động, dễ hiểu, dễ nhớ; giúp người đọc nắm nhanh những nội dung phức tạp như số liệu, quy trình, cấu tạo. Nên gắn với đối tượng cụ thể, ví dụ "bảng số liệu giúp người đọc so sánh lượng mưa giữa các tháng" chứ không chỉ nói chung chung.

Nhận ra từ nội dung và giọng văn

Hình thức chỉ là cửa vào; nội dung mới quyết định. Hãy đọc vài câu ở giữa văn bản và tự hỏi: những câu này cho mình biết điều gì về đối tượng? Nếu câu trả lời là đặc điểm, nguyên nhân, cấu tạo, công dụng, cách làm, bạn đang đọc thuyết minh.

Thử với đoạn mô phỏng sau: "Sương muối xuất hiện khi nhiệt độ mặt đất hạ xuống dưới điểm đông vào những đêm trời quang, ít gió. Hơi nước trong không khí đóng băng thành tinh thể trắng bám trên lá, mái nhà. Hiện tượng này thường gặp ở vùng núi cao phía Bắc vào giữa mùa đông và có thể làm hại hoa màu." Đoạn văn giải thích điều kiện hình thành, cách diễn ra, nơi thường gặp và tác hại. Không có nhân vật, không có cảm xúc, không có tranh luận. Phương thức chính là thuyết minh.

Giọng văn khách quan là dấu hiệu đi kèm. Người viết ẩn mình, câu văn trần thuật, từ ngữ chính xác, nhiều từ chỉ mức độ có kiểm soát ("thường", "có thể", "phần lớn") thay vì khẳng định cực đoan. Những từ thận trọng ấy là nét quen của văn bản thông tin viết cẩn thận.

Khi văn bản thông tin thuật lại sự kiện

Vì sao dễ nhầm. Văn bản thuật lại một sự kiện (một lễ hội vừa diễn ra, một cuộc thi khoa học của trường, một chuyến khảo sát) đi theo trình tự thời gian, có người tham gia, có diễn biến. Học sinh nhìn thấy "trước hết… sau đó… cuối cùng" là nghĩ ngay đến tự sự.

Cách cân nhắc. Hỏi lại mục đích: người viết muốn người đọc theo dõi một câu chuyện có nhân vật và kịch tính, hay muốn cung cấp thông tin chính xác về một sự kiện (thời gian, địa điểm, hoạt động, kết quả)? Nếu là vế sau, thuyết minh kết hợp tự sự là cách hiểu hợp lý.

Câu trả lời an toàn. Trong tình huống này, nhiều giáo viên chấp nhận "phương thức chính là thuyết minh, kết hợp tự sự" kèm căn cứ. Nếu đề chỉ hỏi "các phương thức", liệt kê cả hai là đủ. Nếu đề có đáp án khác vì cách hiểu khác, điều giữ điểm cho bạn là lí lẽ rõ ràng, có dẫn chứng.

Dấu hiệu nghiêng về tự sự. Có lời thoại, có chi tiết tâm trạng nhân vật, có tình huống bất ngờ, có ngôi kể xưng "em" đi cùng cảm xúc: khi các dấu hiệu này dày lên, đoạn trích đang kể chuyện nhiều hơn thông tin, và nên cân nhắc tự sự làm chính.

Những dạng văn bản thông tin hay gặp trong đề đọc hiểu

Bài giới thiệu danh lam, di tích. Thường có vị trí, lịch sử hình thành, kiến trúc, giá trị. Phương thức chính là thuyết minh, có thể xen miêu tả khi tả cảnh quan. Câu hỏi hay đi kèm là thông tin chính và tác dụng của hình ảnh minh hoạ.

Bài giải thích hiện tượng tự nhiên. Mưa đá, thuỷ triều, cầu vồng, động đất… được trình bày theo quan hệ nguyên nhân, kết quả. Phương thức chính gần như luôn là thuyết minh; từ nối "do", "vì vậy", "khi… thì…" xuất hiện dày đặc.

Bài hướng dẫn cách làm. Cách trồng một loại cây, cách sơ cứu vết thương nhẹ, cách tiết kiệm điện trong gia đình. Các bước được đánh số hoặc nối bằng "trước tiên", "tiếp theo". Đây là thuyết minh một quy trình.

Bài điểm sách, giới thiệu phim. Có phần thông tin (tác giả, nội dung, bố cục) và phần nhận xét. Khi nhận xét chiếm phần lớn và người viết muốn người đọc đồng tình, phương thức có thể nghiêng sang nghị luận; khi thông tin chiếm phần lớn, thuyết minh vẫn là chính.

Bản tin, phóng sự ngắn. Bản tin thuật lại sự kiện mới xảy ra một cách ngắn gọn; phóng sự đi sâu hơn, có khi có nhân vật và lời kể. Đây là nhóm cần cân nhắc giữa thuyết minh và tự sự như đã nói ở mục trên.

Quy trình năm bước với một ngữ liệu mới

Khi gặp một văn bản thông tin lạ trong đề, có thể đi theo năm bước sau, mỗi bước chỉ mất vài chục giây:

  1. Đọc nhan đề và sa-pô (nếu có), gạch dưới tên đối tượng.
  2. Lướt các đề mục hoặc câu đầu mỗi đoạn để thấy bố cục.
  3. Đọc kỹ một hai đoạn giữa, đánh dấu câu định nghĩa, liệt kê, số liệu, thuật ngữ.
  4. Để ý phương tiện phi ngôn ngữ và chú thích của chúng.
  5. Đặt câu hỏi mục đích: văn bản giúp người đọc hiểu gì? Từ đó nêu phương thức chính và phương thức kết hợp nếu có.

Câu trả lời mẫu (ngữ liệu về sương muối ở trên): "Phương thức biểu đạt chính là thuyết minh. Căn cứ: văn bản giải thích điều kiện hình thành, cách diễn ra, nơi thường xuất hiện và tác hại của sương muối bằng ngôn ngữ khách quan, chính xác." Ngắn, đủ tên, đủ căn cứ.

Thói quen đọc theo năm bước cũng giúp bạn làm luôn các câu hỏi khác của đề: tìm thông tin chính, nhận xét cách trình bày, nêu tác dụng của sơ đồ, hình ảnh. Một lần đọc có hệ thống tiết kiệm thời gian cho cả phần đọc hiểu.

Câu hỏi thường gặp

Văn bản thông tin có phương thức biểu đạt chính là gì?

Thường là thuyết minh, vì mục đích của văn bản thông tin là cung cấp tri thức về hiện tượng, sự kiện, quy trình, nơi chốn. Với văn bản thuật lại sự kiện, yếu tố tự sự đậm hơn nên nhiều khi trả lời là thuyết minh kết hợp tự sự.

Sa-pô là gì và có giúp xác định phương thức không?

Sa-pô là đoạn ngắn ngay dưới nhan đề bài báo, tóm tắt nội dung chính. Nó không quyết định phương thức, nhưng là dấu hiệu rõ của văn bản thông tin, gợi ý bạn kiểm tra xem văn bản có đang thuyết minh không.

Phương tiện phi ngôn ngữ có phải là phương thức biểu đạt không?

Không. Hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu là công cụ hỗ trợ truyền đạt thông tin, giúp nội dung trực quan và dễ hiểu. Phương thức biểu đạt vẫn xác định dựa vào lời văn và mục đích của văn bản.

Văn bản thông tin thuật lại sự kiện là tự sự hay thuyết minh?

Tuỳ mục đích. Nếu văn bản nhằm cung cấp thông tin chính xác về thời gian, địa điểm, hoạt động, kết quả của sự kiện thì thường xác định thuyết minh kết hợp tự sự. Nếu dày lời thoại, tâm trạng nhân vật thì nghiêng về tự sự.

Chương trình 2018 còn dùng chữ phương thức biểu đạt không?

Chương trình 2018 tổ chức bài học theo loại văn bản nên dùng nhiều chữ văn bản thông tin, văn bản nghị luận. Tuy vậy đề đọc hiểu vẫn thường hỏi phương thức biểu đạt, và hai cách gọi bổ sung cho nhau chứ không mâu thuẫn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138