PhuongThuc.comPhương Thức
Cách xác định phương thức biểu đạt chính

Xác định phương thức biểu đạt của một đoạn thơ chỉ có vài câu

Đoạn thơ chỉ hai đến bốn câu ít dữ liệu nên dễ đoán vội. Cách tìm chủ thể trữ tình, xem câu thơ đang kể, tả hay bày tỏ, và luyện với ca dao, thơ cổ, đoạn tự viết.

Teenage girl sitting on a low wall beside a lotus pond at dawn, chin resting on her hand, a closed slim notebook beside her, misty pink and gold light

Với một đoạn thơ chỉ vài câu, em xác định phương thức biểu đạt bằng cách tìm chủ thể trữ tình, xem các câu thơ đang kể một sự việc, vẽ một cảnh hay bày tỏ một tình cảm, rồi hỏi điều đọng lại sau khi đọc. Phần lớn đoạn thơ trữ tình có phương thức chính là biểu cảm, nhưng không phải tất cả, nên cần căn cứ chứ không suy theo thói quen.

Đoạn thơ ngắn là ngữ liệu vừa dễ vừa khó. Dễ vì ít chữ để đọc, khó vì ít dấu hiệu để dựa vào, và phần lớn cảm xúc trong thơ được gửi qua hình ảnh chứ không nói thẳng. Bài này chỉ cách đọc đoạn thơ ngắn, những tình huống hay gặp với ca dao, thơ cổ, thơ hiện đại, và cách viết câu trả lời khi chỉ có hai đến bốn câu thơ.

Vì sao đoạn thơ ngắn dễ làm học sinh đoán vội

Đoạn văn xuôi dài cho em nhiều dấu hiệu: chuỗi hành động, câu nêu ý kiến, số liệu. Đoạn thơ hai, bốn câu thì không. Mỗi câu thơ thường chỉ chứa một hai hình ảnh, cảm xúc gửi gián tiếp qua cảnh vật. Đọc nhanh, em chỉ kịp thấy cảnh và vội ghi miêu tả, hoặc thấy thể thơ và vội ghi biểu cảm theo thói quen.

Thêm vào đó, thơ có nhịp, có vần, có biện pháp tu từ dày đặc. Những yếu tố này làm câu thơ đẹp nhưng cũng làm học sinh dễ nhầm biện pháp tu từ với phương thức. Một đoạn thơ có so sánh, nhân hoá không vì thế mà thành miêu tả; nó có thể chỉ đang dùng hình ảnh để nói tình cảm.

Vì ít dữ liệu, mỗi chữ trong đoạn thơ ngắn đều có giá trị. Em nên đọc ít nhất hai lần, lần đầu để cảm nhịp, lần hai để gạch chân từng từ chỉ cảm xúc, từng động từ, từng từ chỉ thời gian. Chỉ mất thêm vài giây nhưng đủ để đổi một câu trả lời vội thành một câu trả lời có căn cứ.

Ba câu hỏi dành riêng cho đoạn thơ ngắn

Đoạn thơ ngắn cần một bộ câu hỏi gọn hơn quy trình chung. Ba câu hỏi dưới đây đi từ người nói trong thơ tới điều đọng lại.

  1. Ai đang nói và nói với ai? Tìm chủ thể trữ tình qua đại từ như ta, mình, em, anh, con, hoặc qua lời gọi như "mẹ ơi", "quê hương ơi". Có chủ thể bộc lộ trực tiếp là dấu hiệu mạnh của biểu cảm.
  2. Các câu thơ đang làm gì? Đếm nhanh động từ hành động nối nhau (nghiêng về tự sự), tính từ và từ láy gợi hình, gợi âm (nghiêng về miêu tả), từ ngữ trực tiếp chỉ cảm xúc như thương, nhớ, buồn, xót (nghiêng về biểu cảm), câu mang tính khái quát, nhận định (có yếu tố nghị luận).
  3. Đọc xong đọng lại điều gì? Một câu chuyện, một bức tranh hay một nỗi niềm. Điều đọng lại rõ nhất thường chỉ ra phương thức chính.

Ba câu hỏi này không thay quy trình bốn bước mà là bản rút gọn cho riêng thơ. Câu hỏi thứ nhất thay cho bước tóm tắt, câu thứ hai là bước tìm dấu hiệu, câu thứ ba là bước cân phương thức chính.

Một lưu ý về chủ thể trữ tình: chủ thể có thể ẩn, không xưng hô gì, nhất là trong thơ tả cảnh. Khi ấy em tìm cảm xúc qua cách nhìn cảnh: cảnh buồn hay vui, lạnh hay ấm, vắng hay đông. Cảnh nhuốm tâm trạng là dấu hiệu của cảm xúc gửi gián tiếp.

Ca dao hai câu: biểu cảm, tự sự hay miêu tả

Ca dao là ngữ liệu ngắn quen thuộc nhất. Thử với câu: "Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra." Hai câu dùng so sánh để nói công ơn cha mẹ to lớn, vô tận. Mục đích là bày tỏ lòng biết ơn và nhắc nhở đạo hiếu. Cách xác định phổ biến: biểu cảm. Căn cứ không phải là phép so sánh, mà là việc phép so sánh ấy được dùng để gửi tình cảm kính yêu.

Không phải câu ca dao nào cũng thế. Có câu ca dao kể một tình huống, như chuyện cô gái đi chợ, chàng trai hỏi đường, tức có yếu tố tự sự. Có câu chủ yếu vẽ cảnh một vùng đất để tự hào về quê hương, tức có yếu tố miêu tả, nhưng mục đích cuối cùng vẫn thường là bày tỏ tình yêu quê. Vì vậy với ca dao, biểu cảm là đáp án phổ biến, song em vẫn nên nêu căn cứ cụ thể cho câu đang đọc.

Một bẫy riêng với ca dao là thấy lời khuyên rồi ghi nghị luận. Những câu ca dao khuyên răn có ý nghĩa giáo dục, nhưng thường không có cấu trúc lí lẽ, dẫn chứng của nghị luận. Cách xác định phổ biến vẫn là biểu cảm, có thể nhắc thêm rằng câu ca dao mang tính khuyên răn.

Thơ cổ tả cảnh: khi cảnh vật chiếm gần hết câu chữ

Thơ cổ thường dành phần lớn câu chữ cho cảnh vật. Thử với hai câu đầu bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến: "Ao thu lạnh lẽo nước trong veo / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo." Hai câu thuần cảnh: ao thu, nước trong, chiếc thuyền nhỏ. Nếu đề chỉ trích hai câu này và hỏi phương thức, miêu tả là cách gọi có căn cứ rõ: từ láy "lạnh lẽo", "tẻo teo", tính từ "trong veo" vẽ nên một cảnh tĩnh, nhỏ, trong.

Nhưng nếu đề trích cả bài, nhiều tài liệu sẽ gọi phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả, vì cảnh thu tĩnh lặng ấy gửi tâm trạng của nhà thơ, và câu kết hé lộ tâm sự của người ngồi câu. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy phạm vi trích ảnh hưởng đến đáp án. Cùng một bài thơ, hai câu đầu và cả bài có thể có hai cách xác định khác nhau.

Bài học rút ra: với đoạn thơ cổ ngắn, em hỏi đoạn được trích có chứa tâm trạng lộ ra không. Nếu chỉ có cảnh, miêu tả là lựa chọn có căn cứ. Nếu cảnh nhuốm tâm trạng hoặc có câu bộc lộ, biểu cảm làm chính, miêu tả kết hợp. Trong mọi trường hợp, nêu căn cứ để người đọc thấy em đã cân nhắc.

Đoạn thơ hiện đại tự viết: luyện ba trường hợp

Trường hợp một, thơ kể: "Chiều ấy mẹ đội nón ra đồng / Gió thổi bạt cả bờ lúa đông / Mẹ cúi gặt từng bông trĩu hạt / Tối về tay vẫn ướt sương trong." Có chuỗi hành động ra đồng, cúi gặt, tối về theo thời gian. Yếu tố tự sự rõ, kết hợp miêu tả. Tuy vậy, nhiều người đọc sẽ thấy bốn câu này gửi tình thương với mẹ qua hình ảnh, nên có thể gọi biểu cảm làm chính. Câu trả lời tốt nêu rõ dấu hiệu tự sự và tình cảm thấm trong hình ảnh, rồi chọn một cách gọi có căn cứ.

Trường hợp hai, thơ tả: "Nắng vàng trải mật trên sân / Hàng cau nghiêng bóng xa gần lao xao / Mái rơm thơm phức hôm nào / Khói lam lơ lửng vắt ngang lưng trời." Bốn câu vẽ cảnh sân nhà buổi trưa với màu, mùi, âm thanh, chủ thể ẩn. Nếu không có câu nào bộc lộ trực tiếp, miêu tả là cách gọi có căn cứ.

Trường hợp ba, thơ bày tỏ: "Xa quê đã mấy mùa trăng / Đêm nghe tiếng dế bỗng dưng nhớ nhà / Nhớ mùi cơm mới mẹ pha / Nhớ con đường đất dẫn ra bến đò." Từ "nhớ" lặp ba lần, chủ thể bộc lộ trực tiếp nỗi nhớ. Phương thức chính: biểu cảm, căn cứ là điệp từ "nhớ" và các hình ảnh quê nhà gợi nỗi nhớ.

Khi đoạn thơ có câu mang tính suy ngẫm, khái quát

Một số đoạn thơ ngắn kết thúc bằng câu mang tính khái quát, như một nhận định về đời người, về lẽ sống, về quê hương. Học sinh thấy câu khái quát dễ ghi nghị luận. Thực ra, trong thơ trữ tình, câu khái quát thường là cảm xúc đã lắng thành suy ngẫm của chủ thể trữ tình, không được chứng minh bằng lí lẽ và dẫn chứng như trong văn nghị luận.

Thử với hai câu tự viết: "Đi qua bao nẻo đường xa / Mới hay chẳng chốn nào bằng quê ta." Câu thơ có dáng một nhận định, nhưng nhận định ấy bật ra từ trải nghiệm và tình cảm của chủ thể, không có lí lẽ đi kèm. Cách xác định phổ biến: biểu cảm, có yếu tố suy ngẫm. Gọi nghị luận ở đây là lệch, vì đoạn thơ không được tổ chức để thuyết phục người đọc bằng lập luận.

Tuy vậy, có những đoạn thơ mà yếu tố nghị luận rõ hơn, nhất là thơ chính luận hoặc những đoạn trường ca bàn về đất nước, nhân dân, có các câu nối nhau theo lối giải thích, khẳng định. Với những đoạn này, nhiều tài liệu gọi là biểu cảm kết hợp nghị luận. Em vẫn nên đặt biểu cảm làm chính nếu cảm xúc của chủ thể là mạch xuyên suốt, và chỉ ra chỗ có tính lập luận như một yếu tố kết hợp.

Viết câu trả lời khi chỉ có vài câu thơ

Với đoạn thơ ngắn, câu trả lời càng cần căn cứ, vì chỉ ghi "biểu cảm" thì gần như ai cũng ghi được. Căn cứ tốt dẫn một hai từ ngữ hoặc hình ảnh cụ thể: điệp từ nhớ, đại từ ta, lời gọi mẹ ơi, từ láy gợi hình, chuỗi động từ hành động. Không dẫn cả câu thơ dài, chỉ dẫn đúng chữ làm căn cứ.

Nếu đoạn thơ có cảnh và tình, câu trả lời nên chỉ ra cả hai và chọn một làm chính: "Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, thể hiện qua nỗi buồn của chủ thể trữ tình gửi vào cảnh chiều vắng; kết hợp miêu tả qua các hình ảnh…". Cấu trúc này rõ ràng và cho thấy em hiểu cách thơ gửi cảm xúc qua cảnh.

Với những bài thơ quen thuộc trong chương trình, cách xác định phổ biến thường đã có, nhưng em vẫn nên nêu căn cứ thay vì chỉ chép lại đáp án đã học. Nếu đoạn trích là phần tả cảnh thuần của một bài thơ biểu cảm, hãy trả lời đúng cho đoạn được trích và có thể nhắc mạch cảm xúc của cả bài trong một vế ngắn.

Câu hỏi thường gặp

Đoạn thơ có phải luôn có phương thức chính là biểu cảm không?

Không phải luôn luôn. Phần lớn thơ trữ tình có phương thức chính là biểu cảm, nhưng có đoạn thơ chủ yếu kể chuyện, có đoạn chỉ tả cảnh mà không bộc lộ tâm trạng. Hãy tìm chủ thể trữ tình và hỏi các câu thơ đang kể, tả hay bày tỏ.

Chủ thể trữ tình là gì và giúp gì khi xác định phương thức?

Chủ thể trữ tình là người đang nói, đang bộc lộ cảm xúc trong bài thơ, nhận ra qua đại từ như ta, mình, em hoặc lời gọi. Có chủ thể bộc lộ trực tiếp tình cảm là dấu hiệu mạnh cho thấy biểu cảm làm chính.

Câu ca dao Công cha như núi Thái Sơn có phương thức biểu đạt gì?

Cách xác định phổ biến là biểu cảm. Hai câu dùng so sánh với núi Thái Sơn và nước trong nguồn để bày tỏ lòng biết ơn công cha nghĩa mẹ và nhắc nhở đạo hiếu. Căn cứ là mục đích bày tỏ tình cảm, phép so sánh chỉ là phương tiện.

Đoạn thơ chỉ tả cảnh thì ghi miêu tả hay biểu cảm?

Nếu đoạn được trích chỉ có cảnh và không có câu nào bộc lộ tâm trạng, miêu tả là cách gọi có căn cứ. Nếu cảnh nhuốm tâm trạng hoặc có câu bày tỏ, biểu cảm làm chính, miêu tả kết hợp. Phạm vi trích rất quan trọng.

Có cần dẫn cả câu thơ làm căn cứ không?

Không cần. Chỉ dẫn đúng từ ngữ hoặc hình ảnh làm căn cứ, như điệp từ nhớ, đại từ ta, từ láy gợi hình hay chuỗi động từ hành động. Dẫn ngắn giúp câu trả lời gọn và cho thấy em biết chữ nào quyết định phương thức.

Ca dao khuyên răn có phải là phương thức nghị luận không?

Thường không. Ca dao khuyên răn mang ý nghĩa giáo dục nhưng ít khi có cấu trúc luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng của nghị luận. Cách xác định phổ biến vẫn là biểu cảm, có thể nhắc thêm câu ca dao mang tính khuyên răn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138