Yếu tố tự sự trong thơ là những câu, khổ thơ kể lại một chuỗi sự việc có nhân vật và trình tự thời gian, như một câu chuyện được gói trong vần điệu. Phần lớn bài thơ trữ tình vẫn lấy biểu cảm làm phương thức chính, còn tự sự làm điểm tựa cho cảm xúc; nhưng với truyện thơ và những bài thơ mà cả mạch thơ là một câu chuyện, tự sự có thể trở thành phương thức chính hoặc ngang hàng với biểu cảm.
Nhiều học sinh quen phản xạ "thơ là biểu cảm" nên bỏ qua phần kể trong thơ, rồi lúng túng khi đề hỏi "các phương thức biểu đạt" hay "tác dụng của yếu tố tự sự". Bài này giúp em nhận ra tự sự trong thơ, phân biệt mức độ đậm nhạt của nó, và viết câu trả lời có căn cứ.
Vì sao thơ cũng kể chuyện
Thơ và chuyện vốn gắn với nhau từ rất sớm. Trước khi có chữ viết phổ biến, người ta kể chuyện bằng lời có vần để dễ nhớ, dễ truyền. Kho truyện thơ của nhiều dân tộc ở nước ta, những bài vè kể chuyện làng, những bài ca dao kể một tình huống là bằng chứng cho thấy vần điệu và câu chuyện đi cùng nhau tự nhiên đến thế nào.
Trong văn học viết, thành tựu nổi bật của thể loại này là truyện thơ Nôm. Truyện Kiều của Nguyễn Du kể cả cuộc đời Thuý Kiều bằng hơn ba nghìn câu lục bát; Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu kể chuyện chàng Vân Tiên trọng nghĩa. Ở những tác phẩm này, tự sự là xương sống: có nhân vật, có biến cố, có cốt truyện trải dài.
Thơ hiện đại cũng thường kể. Một nhà thơ muốn nói về tình bà cháu có thể kể lại những buổi sáng bà nhóm lửa; muốn nói về sự vô tâm của con người có thể kể lại một đêm thành phố cúp điện. Câu chuyện làm cho cảm xúc có chỗ dựa, khiến người đọc tin và đồng cảm hơn là nghe một lời bày tỏ trừu tượng. Đó là lí do yếu tố tự sự xuất hiện dày trong thơ, kể cả những bài mà phương thức chính vẫn là biểu cảm.
Dấu hiệu nhận ra yếu tố tự sự trong một đoạn thơ
Có nhân vật hành động. Trong thơ, nhân vật có thể là chủ thể trữ tình đang kể kỉ niệm của mình, hoặc một người khác được kể lại: một chú bé, một người mẹ, một anh bộ đội. Dấu hiệu là nhân vật ấy làm việc gì đó, không chỉ được ngắm nhìn hay được gọi tên trong lời cảm thán.
Có chuỗi sự việc nối nhau. Các câu thơ nối thành diễn biến: gặp nhau, chia tay, nghe tin, trở về. Nhiều bài thơ kể chuyện chia thành khổ theo từng chặng thời gian, mỗi khổ một sự việc.
Có mốc thời gian, có trình tự. Những từ như hồi nhỏ, hồi chiến tranh, từ hồi, rồi, bỗng, ngày ấy, bây giờ là dấu hiệu dễ nhận. Bài Ánh trăng của Nguyễn Duy là ví dụ hay được nhắc: các khổ thơ đi theo mạch thời gian từ tuổi thơ, qua những năm chiến tranh, về thành phố, rồi một lần mất điện.
Có lời kể, đôi khi có lời thoại. Thơ kể chuyện thường có giọng như người đang thuật lại, đôi khi có cả lời đối đáp của nhân vật. Bài Lượm của Tố Hữu có những câu đối thoại ngắn giữa nhà thơ và chú bé liên lạc, làm câu chuyện như đang diễn ra trước mắt.
Có sự thay đổi. Cũng như văn xuôi, câu chuyện trong thơ thường đi từ trạng thái này sang trạng thái khác: từ gắn bó tới lãng quên, từ hồn nhiên tới hi sinh, từ ngạc nhiên tới thấu hiểu.
Ba mức độ của tự sự trong thơ
Không phải bài thơ nào có kể cũng được xử lí giống nhau khi trả lời đề. Em có thể chia thành ba mức để quyết định cách gọi.
| Mức độ | Biểu hiện | Ví dụ thường được nhắc | Cách gọi khi trả lời |
|---|---|---|---|
| Tự sự là xương sống | Cả tác phẩm là một câu chuyện dài, nhiều nhân vật, nhiều biến cố | Truyện thơ Nôm như Truyện Kiều, Truyện Lục Vân Tiên | Xét cả tác phẩm: tự sự là chính. Xét từng đoạn trích: tuỳ đoạn, có đoạn nghiêng hẳn về miêu tả, biểu cảm |
| Tự sự làm mạch thơ | Bài thơ kể một câu chuyện có đầu có cuối, cảm xúc dâng lên theo câu chuyện | Lượm, Đêm nay Bác không ngủ, Ánh trăng, Bếp lửa | Nhiều tài liệu gọi biểu cảm kết hợp tự sự; một số tài liệu nêu tự sự kết hợp miêu tả, biểu cảm. Nêu rõ căn cứ |
| Tự sự làm điểm tựa | Vài câu kể một kỉ niệm, phần còn lại là cảm xúc, suy tư | Nhiều bài thơ trữ tình về quê hương, gia đình | Biểu cảm là chính, tự sự là yếu tố kết hợp |
Ở mức thứ hai, các tài liệu không hoàn toàn thống nhất, vì mạch kể và mạch cảm xúc đan vào nhau rất chặt. Em không cần đoán "đáp án chuẩn". Cách an toàn là nêu cả hai phương thức, nói rõ phương thức nào em coi là chính và vì sao, rồi theo cách gọi thầy cô đã dùng khi dạy bài ấy.
Bài thơ kể chuyện nhưng phương thức chính vẫn là biểu cảm: vì sao
Câu hỏi mấu chốt là mục đích của bài thơ. Khi nhà thơ kể lại chuyện ngày xưa ở với bà, mục đích cuối cùng không phải là cho người đọc biết sự việc, mà là để bày tỏ lòng biết ơn, nỗi nhớ thương. Câu chuyện là phương tiện, cảm xúc là đích đến. Vì vậy, nhiều tài liệu vẫn xác định phương thức chính của những bài như Bếp lửa hay Ánh trăng là biểu cảm, kết hợp với tự sự.
Dấu hiệu cho thấy biểu cảm làm chủ là các câu thơ bộc lộ cảm xúc trực tiếp, thường nằm ở cuối các khổ hoặc cuối bài: một câu hỏi tu từ, một lời tự vấn, một lời gọi. Câu chuyện đi tới đó thì dừng, nhường chỗ cho suy ngẫm. Trong Ánh trăng, khoảnh khắc cuối bài không kể thêm sự việc nào, mà là giây phút nhân vật trữ tình lặng đi trước vầng trăng, một khoảnh khắc thức tỉnh.
Ngược lại, ở những bài thơ như Lượm, phần kể chiếm gần trọn bài: gặp chú bé ở Huế, chú bé kể chuyện làm liên lạc, rồi tin chú hi sinh khi đưa thư qua mặt trận. Cảm xúc đau xót xuất hiện rõ, nhưng được dệt vào chính câu chuyện. Vì thế, với bài này, nhiều tài liệu nêu cả tự sự, miêu tả và biểu cảm, mà không tách hẳn cái nào là chính. Gặp đề hỏi phương thức chính của một đoạn trích như vậy, em nên đọc kĩ đoạn được trích: đoạn nặng kể thì nghiêng về tự sự, đoạn nặng bộc lộ cảm xúc thì nghiêng về biểu cảm.
Ca dao kể chuyện: tự sự trong vài câu lục bát
Ca dao có không ít bài kể một tình huống trọn vẹn chỉ trong hai, bốn câu. Bài "Con cò mà đi ăn đêm, / Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao" có nhân vật là con cò, có sự việc đi ăn đêm, đậu phải cành mềm, rơi xuống ao, và các câu sau là lời con cò nói lên mong muốn của mình. Đó là một câu chuyện nhỏ có diễn biến.
Tuy vậy, ca dao kể chuyện hiếm khi chỉ để kể. Con cò trong ca dao thường gợi hình ảnh người lao động, người phụ nữ vất vả; câu chuyện là cách gián tiếp để bày tỏ thân phận và tình cảm. Vì vậy, khi phân tích phương thức biểu đạt của những bài này, nhiều tài liệu nêu biểu cảm kết hợp tự sự, hoặc tự sự kết hợp biểu cảm, tuỳ theo mức độ phần kể nổi bật đến đâu.
Kinh nghiệm thực tế là: với ca dao, nếu đề hỏi các phương thức, em nên nêu cả hai và chỉ rõ câu nào kể, câu nào bày tỏ. Nếu đề hỏi một phương thức chính, em đọc lại cả bài, xem bài ca dao nhằm kể một sự việc hay nhằm gửi gắm một nỗi niềm. Phần lớn ca dao trữ tình nghiêng về biểu cảm. Chi tiết về phương thức biểu đạt của ca dao được bàn riêng trong danh mục về phương thức biểu cảm.
Tác dụng của yếu tố tự sự trong thơ: những ý nên nêu
Tạo điểm tựa cho cảm xúc. Cảm xúc gắn với một câu chuyện cụ thể trở nên chân thực, có sức thuyết phục hơn là một lời bày tỏ chung chung.
Làm hình ảnh, nhân vật sống động. Nhân vật được kể bằng hành động, lời nói, nên hiện lên rõ nét: một chú bé nhanh nhẹn, một người bà tảo tần, một người lính trẻ.
Tạo mạch thời gian cho bài thơ. Câu chuyện dẫn dắt người đọc qua các chặng, giúp bài thơ có kết cấu rõ, cảm xúc dâng dần theo diễn biến.
Làm nổi bật sự thay đổi, sự thức tỉnh. Kể lại quá khứ đặt cạnh hiện tại giúp bộc lộ sự đổi thay trong lòng người, như sự lãng quên rồi giật mình nhớ lại.
Gắn với đoạn trích khi trả lời. Mỗi ý trên chỉ có giá trị khi em chỉ ra câu thơ, sự việc cụ thể làm nên tác dụng ấy. Liệt kê tác dụng mà không dẫn chứng là kiểu câu trả lời giáo viên thường đánh giá chưa đạt.
Trả lời câu hỏi về tự sự trong thơ theo từng kiểu đề
Đề đọc hiểu thơ thường hỏi phương thức theo ba kiểu. Mỗi kiểu có cách trả lời riêng.
- Kiểu "phương thức biểu đạt chính": xác định mục đích của đoạn thơ là kể hay bày tỏ; phần lớn trường hợp là biểu cảm, chỉ gọi tự sự khi đoạn trích chủ yếu kể sự việc.
- Kiểu "các phương thức biểu đạt": nêu phương thức chính trước, rồi tự sự, miêu tả nếu có, mỗi phương thức kèm một câu thơ hoặc một sự việc làm dẫn chứng.
- Kiểu "tác dụng của yếu tố tự sự": chỉ ra sự việc được kể trong đoạn, rồi nói sự việc ấy giúp gì cho cảm xúc, cho hình tượng nhân vật, cho mạch bài thơ.
- Với mọi kiểu đề, tránh chép nguyên khổ thơ làm dẫn chứng; chỉ trích một hai cụm từ hoặc tóm tắt sự việc.
- Nếu bài thơ thuộc nhóm còn nhiều cách hiểu, nêu cách xác định của mình kèm căn cứ, không viết kiểu "đáp án chuẩn là".
Nắm được ba kiểu đề này, em sẽ không còn bối rối khi gặp những bài thơ "vừa kể vừa bày tỏ". Phần phương thức biểu đạt của từng bài thơ quen thuộc như Ánh trăng, Bếp lửa, Đồng chí được bàn riêng trong danh mục về thơ của trang.
Câu hỏi thường gặp
Thơ có phương thức tự sự không?
Có. Nhiều bài thơ kể lại một câu chuyện với nhân vật, sự việc và trình tự thời gian, và truyện thơ như Truyện Kiều lấy tự sự làm xương sống. Tuy vậy, phần lớn thơ trữ tình vẫn lấy biểu cảm làm phương thức chính, tự sự là yếu tố kết hợp.
Truyện thơ là gì và có phương thức chính là tự sự không?
Truyện thơ là tác phẩm kể một câu chuyện dài bằng thơ, có nhân vật và cốt truyện, như Truyện Kiều, Truyện Lục Vân Tiên. Xét cả tác phẩm, tự sự là chính; nhưng từng đoạn trích có thể nghiêng về miêu tả hoặc biểu cảm tuỳ nội dung đoạn.
Bài thơ Ánh trăng có phương thức biểu đạt chính là gì?
Nhiều tài liệu xác định là biểu cảm kết hợp với tự sự. Bài thơ kể theo trình tự thời gian từ tuổi thơ tới khi về thành phố và lần mất điện, nhưng câu chuyện ấy nhằm bộc lộ suy ngẫm và sự thức tỉnh của nhân vật trữ tình.
Làm sao biết yếu tố tự sự trong bài thơ có phải là chính không?
Xét mục đích của bài hoặc đoạn thơ. Nếu câu chuyện là đích đến và chiếm phần lớn đoạn, có thể gọi tự sự là chính; nếu câu chuyện chỉ là chỗ dựa để bày tỏ cảm xúc, suy tư thì biểu cảm là chính, tự sự là yếu tố kết hợp.
Tác dụng của yếu tố tự sự trong thơ nên viết những ý nào?
Thường nêu: tạo điểm tựa cho cảm xúc, làm nhân vật và hình ảnh sống động, tạo mạch thời gian và kết cấu cho bài thơ, làm nổi bật sự thay đổi trong lòng người. Mỗi ý cần gắn với sự việc hoặc câu thơ cụ thể trong đoạn.
Ca dao kể chuyện thì phương thức chính là gì?
Tuỳ bài. Nếu bài ca dao chủ yếu kể một tình huống, có thể nêu tự sự kết hợp biểu cảm; nếu câu chuyện chỉ để gửi gắm nỗi niềm thì biểu cảm là chính. Khi đề hỏi các phương thức, an toàn nhất là nêu cả hai kèm căn cứ.