Miêu tả cảnh tái hiện không gian, thiên nhiên, sinh hoạt theo một trình tự quan sát (xa tới gần, cao xuống thấp, bao quát tới chi tiết, sáng tới tối); miêu tả người tái hiện ngoại hình, cử chỉ, hành động, lời nói để làm hiện ra một con người cụ thể. Cả hai đều thuộc phương thức miêu tả; điểm khác nằm ở đối tượng và đường đi của mắt nhìn.
Nhận ra trình tự quan sát không chỉ để gọi tên phương thức. Nó còn giúp trả lời các câu hỏi như cảnh được tả theo trình tự nào, nhân vật được giới thiệu qua những chi tiết nào, và vì sao người viết sắp xếp như vậy. Phần dưới đi qua từng kiểu trình tự với ví dụ từ thơ trung đại và ngữ liệu tự viết.
Cùng là miêu tả nhưng khác đối tượng
Tả cảnh lấy không gian làm trung tâm: một vùng quê, một góc phố, một dòng sông, một buổi chiều. Người trong cảnh nếu có thì thường nhỏ, đứng như một nét điểm xuyết, ví dụ những bóng người lom khom dưới núi trong thơ Bà Huyện Thanh Quan. Từ ngữ hay gặp là từ chỉ vị trí (phía xa, bên kia, dưới chân, trên đỉnh), từ chỉ màu sắc, ánh sáng, từ chỉ âm thanh, mùi hương.
Tả người lấy một con người làm trung tâm. Người viết chọn những nét riêng: khuôn mặt, mái tóc, đôi mắt, dáng đi, trang phục, cử chỉ quen, giọng nói. Mục đích không chỉ là cho thấy người ấy trông thế nào, mà thường còn hé lộ tính cách, hoàn cảnh hoặc số phận. Một bàn tay chai sạn nói về cả một đời lao động; một cái nhìn lảng tránh nói về điều nhân vật đang giấu.
Khi đề hỏi phương thức biểu đạt, cả hai trường hợp đều trả lời là miêu tả nếu đó là mục đích chính của đoạn. Nhưng khi đề hỏi đoạn văn tả gì, theo trình tự nào, thì việc phân biệt cảnh hay người, và nhận ra đường đi của mắt nhìn, mới là phần quyết định câu trả lời có trúng hay không.
Các trình tự tả cảnh hay gặp
Một đoạn tả cảnh tốt luôn có bố cục. Bảng dưới gom các trình tự thường gặp trong ngữ liệu đọc hiểu, kèm từ ngữ dẫn đường giúp nhận ra chúng.
| Trình tự | Đường đi của mắt nhìn | Từ ngữ dẫn đường |
|---|---|---|
| Theo không gian xa – gần | Từ cảnh rộng ở xa thu dần về trước mặt, hoặc ngược lại | xa xa, phía chân trời, gần hơn, ngay trước mặt |
| Theo không gian cao – thấp | Từ bầu trời, ngọn cây xuống mặt đất, mặt nước | trên cao, lưng chừng, dưới chân, mặt nước |
| Bao quát – chi tiết | Phác cả bức tranh rồi dừng lại ở vài nét nổi bật | toàn cảnh, nổi bật nhất là, đặc biệt |
| Theo thời gian | Cảnh đổi theo buổi sáng, trưa, chiều, tối hoặc theo mùa | tinh mơ, đứng bóng, chiều tà, khi đêm xuống |
| Theo điểm nhìn di chuyển | Người quan sát đi qua từng nơi, cảnh mở ra theo bước chân | bước vào, đi dọc theo, rẽ sang, tới cuối đường |
Trong một đoạn có thể kết hợp hai trình tự, ví dụ vừa từ xa tới gần, vừa từ chiều sang tối. Khi trả lời, nêu trình tự chính, rồi dẫn hai ba từ ngữ làm bằng chứng. Không cần dùng thuật ngữ cầu kỳ; "từ xa tới gần" hay "từ trên cao xuống thấp" là đủ rõ.
Đọc trình tự tả cảnh trong bài Thu điếu
Bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến mở đầu bằng Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo. Điểm nhìn bắt đầu từ chiếc ao nhỏ và con thuyền câu ngay trước mắt người ngồi câu. Hai câu tiếp theo, Sóng biếc theo làn hơi gợn tí, / Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo, vẫn quanh mặt ao: làn sóng, chiếc lá. Rồi mắt nhìn ngước lên bầu trời xanh ngắt, tầng mây lơ lửng, rồi quay về ngõ trúc quanh co, và cuối cùng trở lại chính người ngồi câu.
Như vậy, cảnh được tả theo đường đi từ gần lên cao, rồi từ cao trở về gần, mở rộng không gian nhưng vẫn giữ một không khí tĩnh lặng, vắng vẻ. Những tính từ, từ láy như "lạnh lẽo", "trong veo", "bé tẻo teo", "gợn tí" cho thấy sự quan sát rất nhỏ, rất tinh.
Cần nói thêm để tránh trả lời sai: khi đề hỏi phương thức chính của cả bài, cách xác định phổ biến vẫn là biểu cảm, vì cảnh thu tĩnh vắng ấy chứa tâm trạng nhà thơ, một nỗi buồn lặng lẽ trước thời cuộc. Miêu tả ở đây là phương thức kết hợp, và câu hỏi về trình tự quan sát là câu hỏi về cách miêu tả, không phải về phương thức chính.
Tả người: từ ngoại hình tới hành động, lời nói
Tả người thường đi theo một trong hai đường. Đường thứ nhất là từ ngoài vào trong: ngoại hình trước, rồi cử chỉ, hành động, lời nói, cuối cùng hé lộ tính cách. Đường thứ hai là đặt nhân vật vào một việc đang làm, rồi tả dáng vẻ người ấy khi làm việc, như tả bà cụ quét sân hay anh thợ rèn bên lò lửa.
Đoạn tả Thuý Vân trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là ví dụ kinh điển của đường thứ nhất: Vân xem trang trọng khác vời, / Khuôn trăng đầy đặn nét ngày nở nang. Nhà thơ mở bằng một nhận xét bao quát (trang trọng), rồi đi vào khuôn mặt, nét mày, nụ cười, giọng nói, mái tóc, làn da. Mỗi nét được so với vẻ đẹp của thiên nhiên: trăng, hoa, ngọc, mây, tuyết. Người đọc thấy được một vẻ đẹp phúc hậu, đoan trang.
Với ngữ liệu văn xuôi, dấu hiệu tả người là chuỗi danh từ chỉ bộ phận cơ thể, trang phục đi cùng tính từ, và những động từ chỉ cử chỉ quen thuộc lặp lại. Nếu đoạn chỉ có một câu tả rồi chuyển ngay sang chuỗi hành động, đó là tự sự có yếu tố miêu tả. Nếu cả đoạn dừng lại ở con người ấy, dựng từng nét một, đó là đoạn miêu tả người.
Nhận ra trình tự quan sát để làm gì
Câu hỏi về trình tự thường không được hỏi thẳng, nhưng biết trình tự giúp ích cho nhiều câu khác trong đề đọc hiểu.
- Câu hỏi phương thức: trình tự quan sát rõ ràng là một căn cứ vững cho kết luận miêu tả, mạnh hơn việc chỉ đếm tính từ.
- Câu hỏi nội dung: nhận ra cảnh đi từ xa tới gần, từ sáng tới tối giúp tóm tắt đoạn trích gọn gàng, đúng ý người viết.
- Câu hỏi tác dụng: trình tự tả có dụng ý, ví dụ tả từ ngoại hình tới đôi mắt để dồn sự chú ý vào điều quan trọng nhất của nhân vật.
- Câu hỏi về điểm nhìn: biết cảnh đang được nhìn từ đâu, bởi ai, giúp phân biệt cái nhìn của người kể và cái nhìn của nhân vật.
- Câu hỏi viết đoạn: khi đề yêu cầu viết vài câu có yếu tố miêu tả, chọn trước một trình tự sẽ giúp đoạn văn có bố cục.
Không phải đoạn miêu tả nào cũng có trình tự đẹp đẽ. Ngữ liệu tự viết của người ra đề đôi khi liệt kê khá tự do. Khi đó đừng cố gán một trình tự không có; chỉ cần nêu phương thức và căn cứ từ ngữ là đủ.
Luyện tập: một đoạn tả cảnh, một đoạn tả người
Ngữ liệu tự viết một: Từ đỉnh dốc nhìn xuống, cả thung lũng như một lòng chảo xanh. Ruộng bậc thang uốn lượn từng vòng quanh sườn đồi, nước trong các thửa ruộng loang loáng ánh trời. Gần hơn, con suối nhỏ len giữa những tảng đá xám, rì rào chảy về phía bản. Ngay dưới chân, mấy cây dã quỳ vàng rực nghiêng mình theo gió. Lời giải: phương thức chính là miêu tả cảnh; trình tự từ xa tới gần, từ bao quát (thung lũng) tới chi tiết (cây dã quỳ dưới chân); căn cứ là các cụm "từ đỉnh dốc nhìn xuống", "gần hơn", "ngay dưới chân".
Ngữ liệu tự viết hai: Bà ngoại nhỏ thó, lưng đã còng, mái tóc bạc trắng búi gọn sau gáy. Khuôn mặt bà nhăn nheo nhưng đôi mắt vẫn sáng, lúc nào cũng như đang cười. Đôi bàn tay gầy guộc, nổi gân xanh, thoăn thoắt têm từng miếng trầu. Lời giải: phương thức chính là miêu tả người; trình tự từ dáng người, mái tóc, khuôn mặt, đôi mắt tới đôi bàn tay; các từ tượng hình "nhỏ thó", "nhăn nheo", "gầy guộc", "thoăn thoắt" làm hiện rõ hình ảnh người bà.
Để ý đoạn hai không có câu nào nói cảm xúc của người viết dành cho bà. Nếu thêm một câu như "nhìn bà, lòng thương bà đến lạ", đoạn văn sẽ có thêm yếu tố biểu cảm; phương thức chính vẫn là miêu tả, vì phần lớn đoạn đang dựng chân dung.
Lỗi hay gặp khi trả lời về tả cảnh, tả người
Gọi tên trình tự mà không dẫn chứng. Viết "cảnh được tả theo trình tự từ xa tới gần" rồi dừng là chưa đủ. Cần chỉ ra hai ba cụm từ trong ngữ liệu đánh dấu trình tự ấy, như "phía xa", "gần hơn", "ngay dưới chân". Không có dẫn chứng, người chấm khó biết bạn đọc thật hay đoán.
Lẫn người kể với người được tả. Trong đoạn tả người, có khi người kể chen một câu nhận xét. Câu đó cho biết thái độ của người kể, không phải nét của nhân vật. Khi liệt kê chi tiết ngoại hình, chỉ chọn chi tiết thuộc về nhân vật.
Coi mọi đoạn có người là tả người. Một đoạn tả phiên chợ có rất nhiều người, nhưng họ chỉ là những nét của cảnh chợ đông vui. Đối tượng trung tâm vẫn là cảnh, nên gọi là tả cảnh sinh hoạt. Tả người chỉ khi một con người cụ thể được dựng lên từng nét.
Kết luận phương thức chính của cả bài thơ từ một khổ tả cảnh. Khổ thơ tả cảnh nằm trong một bài thơ trữ tình. Nếu đề hỏi về cả bài, biểu cảm thường là phương thức chính theo cách xác định phổ biến; nếu đề chỉ hỏi về đoạn được trích, cần đọc xem đoạn đó đã chạm tới tâm trạng chưa.
Nhồi thuật ngữ thay cho ý. Những cụm như "bút pháp chấm phá", "điểm nhìn trần thuật" chỉ nên dùng khi hiểu rõ và có chỗ đứng. Một câu trả lời giản dị, đúng trình tự, có dẫn chứng luôn tốt hơn câu trả lời nhiều thuật ngữ mà không chỉ vào văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Miêu tả cảnh và miêu tả người khác nhau thế nào?
Tả cảnh lấy không gian, thiên nhiên, sinh hoạt làm trung tâm và đi theo trình tự không gian hoặc thời gian. Tả người lấy một con người làm trung tâm, đi qua ngoại hình, cử chỉ, hành động, lời nói. Cả hai đều thuộc phương thức miêu tả.
Có những trình tự miêu tả cảnh nào?
Thường gặp là từ xa tới gần, từ cao xuống thấp, từ bao quát tới chi tiết, theo thời gian trong ngày hoặc theo mùa, và theo bước chân người quan sát di chuyển. Một đoạn văn có thể kết hợp hai trình tự cùng lúc.
Làm sao biết đoạn văn tả cảnh theo trình tự nào?
Tìm các từ ngữ chỉ vị trí và thời gian dẫn đường cho mắt nhìn, như xa xa, gần hơn, dưới chân, trên cao, chiều tà, khi đêm xuống. Sắp chúng theo thứ tự xuất hiện trong đoạn là thấy được đường đi của điểm nhìn.
Bài Thu điếu tả cảnh theo trình tự nào?
Điểm nhìn bắt đầu từ chiếc ao và con thuyền câu ngay trước mắt, rồi mở lên bầu trời, tầng mây, sau đó quay về ngõ trúc và người ngồi câu. Tuy vậy phương thức chính của bài, theo cách xác định phổ biến, vẫn là biểu cảm.
Đoạn tả Thuý Vân trong Truyện Kiều dùng cách tả nào?
Nguyễn Du mở bằng nhận xét bao quát trang trọng, rồi tả lần lượt khuôn mặt, nụ cười, giọng nói, mái tóc, làn da, mỗi nét so với vẻ đẹp thiên nhiên như trăng, hoa, ngọc, mây, tuyết. Đây là tả người theo trình tự từ khái quát tới chi tiết.
Đoạn văn chỉ có một câu tả người rồi kể việc thì phương thức chính là gì?
Khi phần lớn đoạn văn là chuỗi hành động nối tiếp, phương thức chính là tự sự, còn câu tả người là yếu tố miêu tả kết hợp. Chỉ khi cả đoạn dừng lại dựng chân dung nhân vật thì mới kết luận miêu tả là chính.