PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức miêu tả

Miêu tả nội tâm nhân vật: khác biểu cảm của người viết ở chỗ nào

Tả nội tâm là dựng lại suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật; biểu cảm là người viết tự bộc lộ cảm xúc của mình. Phép thử cảm xúc của ai giúp phân biệt chắc chắn.

a quiet school library corner on a rainy day, a student sitting alone by a rain-streaked window, face turned away, hands resting on a closed notebook, soft grey-blue light, side angle

Miêu tả nội tâm là người viết dựng lại suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng của nhân vật; biểu cảm là chính người viết (hoặc chủ thể trữ tình) bộc lộ cảm xúc của mình với người đọc. Cả hai đều nói về cảm xúc, nên rất dễ nhầm. Chỗ phân biệt nằm ở câu hỏi: cảm xúc này là của ai, và nó đang được tả hay đang được nói ra?

Phần dưới giải thích hai cách tả nội tâm, đặt cạnh biểu cảm, đi qua trường hợp khó nhất là truyện kể ở ngôi thứ nhất, rồi luyện bằng ngữ liệu tự viết có lời giải.

Tả nội tâm là gì và vì sao vẫn thuộc miêu tả

Miêu tả không chỉ dựng lại cái nhìn thấy bằng mắt. Thế giới bên trong con người cũng là một đối tượng để tả: nỗi lo âu, sự hồi hộp, niềm vui vỡ oà, cảm giác day dứt. Khi nhà văn đứng ngoài nhân vật, quan sát rồi dựng lại những chuyển động trong lòng nhân vật cho người đọc thấy, đó là miêu tả nội tâm.

Lý do xếp nó vào miêu tả rất đơn giản: mục đích vẫn là làm cho thấy. Người đọc hình dung được tâm trạng nhân vật cụ thể như hình dung một khuôn mặt hay một khung cảnh. Nhà văn không bày tỏ thái độ của bản thân mà tái hiện thứ đang diễn ra trong một con người khác.

Trong truyện, tả nội tâm là chỗ làm nhân vật có chiều sâu. Một nhân vật chỉ có hành động thì giống con rối; nhân vật có nội tâm mới khiến người đọc hiểu vì sao họ hành động như vậy. Vì thế nhiều đề đọc hiểu cắt đúng đoạn tả nội tâm, rồi hỏi phương thức biểu đạt hoặc hỏi tâm trạng nhân vật được thể hiện qua chi tiết nào.

Hai cách tả nội tâm thường gặp

Tả trực tiếp. Người viết gọi tên cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật hoặc để nhân vật tự nói với chính mình: "Nó lo lắng, không biết rồi mẹ sẽ nghĩ sao", "Cô thấy lòng nhẹ hẳn". Dạng đặc biệt là độc thoại nội tâm, khi nhân vật tự hỏi, tự trả lời trong đầu.

Tả gián tiếp qua nét mặt, cử chỉ, hành động. Người viết không nói nhân vật buồn hay vui mà tả cái biểu hiện ra bên ngoài để người đọc tự suy ra. Ví dụ quen thuộc là đoạn Lão Hạc kể chuyện bán chó trong truyện cùng tên của Nam Cao: Mặt lão đột nhiên co rúm lại. Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra. Không có chữ "đau khổ" nào, nhưng nỗi đau hiện ra rõ hơn mọi lời gọi tên.

Tả gián tiếp qua cảnh vật. Cảnh được nhìn qua đôi mắt nhân vật, nhuốm màu tâm trạng của nhân vật. Đây là chỗ giao với bút pháp tả cảnh ngụ tình; khác ở chỗ trong truyện, tâm trạng đó thuộc về nhân vật, không phải của người kể.

Kết hợp nhiều cách. Đoạn tả nội tâm hay thường đan cả ba: một câu gọi tên cảm xúc, một chi tiết cử chỉ, một nét cảnh. Khi phân tích, chỉ cần nhận ra các chi tiết đó đều hướng về tâm trạng của cùng một nhân vật.

Đặt tả nội tâm cạnh biểu cảm

Bảng dưới gói những điểm khác căn bản. Cột cuối là câu hỏi nên tự đặt khi đọc ngữ liệu.

Tiêu chíMiêu tả nội tâm nhân vậtBiểu cảm của người viết
Cảm xúc thuộc về aiNhân vật trong văn bảnNgười viết hoặc chủ thể trữ tình
Người viết đứng ở đâuĐứng ngoài, quan sát và dựng lạiĐứng ngay trong cảm xúc, nói ra
Đại từ hay gặpNgôi thứ ba: lão, cô, anh, nó, tên nhân vậtNgôi thứ nhất: em, ta, mình; hoặc lời gọi, lời than
Câu văn hay gặpCâu kể, câu tả: "lòng cô se lại"Câu cảm thán, câu hỏi tu từ: "biết bao giờ…", "ôi…"
Câu hỏi tự kiểmCó ai đang được tả không?Người viết có đang tự nói lòng mình không?

Có những đoạn trong truyện mà người kể vừa tả nội tâm nhân vật, vừa chen lời bình mang cảm xúc của chính mình, ví dụ một câu cảm thán thương xót nhân vật. Khi ấy đoạn văn có cả yếu tố biểu cảm. Phương thức chính vẫn phụ thuộc phần nào chiếm trọng tâm.

Trường hợp khó: truyện kể ở ngôi thứ nhất

Khi người kể xưng "em", "mình", "ta" và kể lại chuyện của chính mình, người kể cũng là nhân vật. Lúc đó câu "lòng em thắt lại khi thấy mẹ quay đi" vừa là tả nội tâm nhân vật xưng em, vừa có dáng dấp bộc lộ cảm xúc. Học sinh hay lúng túng nhất ở dạng này.

Cách gỡ: xét đoạn văn đang nằm trong mạch nào. Nếu đoạn là một phần của câu chuyện, cảm xúc gắn với một sự việc cụ thể tại một thời điểm trong truyện, kể lại như một diễn biến, thì đó là tả nội tâm nhân vật trong văn bản tự sự; phương thức chính của đoạn thường là tự sự hoặc miêu tả tuỳ trọng tâm. Nếu đoạn văn tách khỏi câu chuyện, người viết đứng ở hiện tại nói thẳng với người đọc về tình cảm của mình, dùng nhiều câu cảm thán, lời gọi, thì biểu cảm làm chính.

Một dấu hiệu nhỏ hữu ích là thì của câu. Tả nội tâm trong truyện thường gắn với "khi ấy", "lúc đó", "hôm ấy". Biểu cảm thường gắn với "đến bây giờ", "mỗi lần nhớ lại", "biết bao". Đây chỉ là gợi ý, không phải quy tắc tuyệt đối; khi có hai cách hiểu, câu trả lời an toàn là nêu phương thức chính kèm căn cứ, rồi nói thêm phương thức kết hợp.

Dấu hiệu ngôn ngữ của một đoạn tả nội tâm

Đoạn tả nội tâm trong truyện thường để lại dấu vết khá đều đặn. Khi đọc ngữ liệu lạ, dò theo danh sách này sẽ nhận ra nhanh hơn:

  • Từ chỉ trạng thái tâm lý gắn với tên nhân vật hoặc đại từ ngôi thứ ba: "lòng cô se lại", "nó thấy tủi thân", "anh bồn chồn không yên".
  • Câu hỏi không có người nghe, nhân vật tự đặt ra trong đầu: "Mình đã làm gì sai?", "Liệu mẹ có tha thứ?". Đây là dấu hiệu của độc thoại nội tâm.
  • Chi tiết cơ thể phản ánh cảm xúc: tay run, mắt đỏ hoe, cổ họng nghẹn lại, tim đập mạnh. Chúng thay cho việc gọi tên cảm xúc.
  • Động từ nhận thức và cảm giác: nghĩ, nhớ, ngờ ngợ, chợt hiểu, thấy lòng, cảm thấy. Mật độ các động từ này cao cho thấy đoạn văn đang ở bên trong nhân vật.
  • Cảnh vật được nhìn qua tâm trạng: "con đường bỗng dài ra", "căn nhà lạnh tanh". Cảnh không còn khách quan mà nhuốm màu cảm xúc của nhân vật đang nhìn.
  • Nhịp câu đứt quãng, nhiều dấu chấm lửng, câu ngắn liên tiếp, gợi sự rối bời hoặc ngập ngừng của nhân vật.

Không cần đủ cả sáu dấu hiệu. Chỉ cần hai ba dấu hiệu cùng hướng về một nhân vật là đủ để gọi đó là đoạn tả nội tâm. Ngược lại, nếu các dấu hiệu cảm xúc gắn với người viết ở ngôi thứ nhất đang nói với người đọc, hãy quay lại phép thử cảm xúc của ai trước khi kết luận.

Luyện tập phân biệt với ngữ liệu tự viết

Ngữ liệu một: Minh đứng trước cửa lớp, tay nắm chặt tờ giấy kiểm tra. Cậu thấy tim đập thình thịch, hai tai nóng bừng. Nếu cô gọi lên bảng thì sao? Nếu cả lớp nhìn vào thì sao? Cậu hít một hơi thật sâu, rồi lại thở ra, vẫn chưa dám bước vào. Lời giải: đoạn tả nội tâm nhân vật Minh, phương thức chính là miêu tả (tả tâm trạng). Căn cứ: cảm xúc thuộc nhân vật xưng ngôi thứ ba; tâm trạng được dựng bằng biểu hiện cơ thể (tim đập thình thịch, tai nóng bừng), bằng câu tự hỏi trong đầu (độc thoại nội tâm) và cử chỉ ngập ngừng; gần như không có sự việc mới diễn ra.

Ngữ liệu hai: Ôi những buổi sáng đứng trước cửa lớp năm ấy! Đến giờ nhớ lại, lòng vẫn còn nguyên cái run run, vừa sợ vừa thương. Thương cô giáo hiền, thương cả những đứa bạn ngày nào giờ mỗi đứa một phương. Lời giải: phương thức chính là biểu cảm. Căn cứ: người viết tự bộc lộ cảm xúc ở hiện tại (đến giờ nhớ lại), có câu cảm thán mở đầu bằng "ôi", lặp từ "thương" để nhấn tình cảm; không có nhân vật nào được quan sát từ bên ngoài.

Hai đoạn cùng nói về nỗi run sợ trước cửa lớp, nhưng một đoạn đứng ngoài tả, một đoạn đứng trong nói. Đó chính là ranh giới cần nắm.

Viết câu trả lời khi đề hỏi về nội tâm

Đề thường hỏi một trong ba dạng: phương thức biểu đạt chính, tâm trạng nhân vật thể hiện qua chi tiết nào, hoặc tác dụng của việc tả nội tâm. Mỗi dạng một cách viết:

  • Hỏi phương thức: nêu "miêu tả (tả nội tâm nhân vật)" nếu đó là trọng tâm, kèm căn cứ là cảm xúc thuộc về nhân vật nào và được dựng bằng những chi tiết gì.
  • Hỏi tâm trạng: gọi tên tâm trạng bằng một hai tính từ chính xác (hồi hộp, day dứt, tủi hổ), rồi dẫn hai ba chi tiết trong ngữ liệu chứng minh.
  • Hỏi tác dụng: nói tả nội tâm giúp người đọc hiểu nhân vật sâu hơn, lý giải hành động của nhân vật, và tạo sự đồng cảm; gắn với nhân vật cụ thể chứ không viết chung chung.
  • Tránh viết "tác giả buồn" khi cảm xúc là của nhân vật; đây là lỗi lẫn tả nội tâm với biểu cảm hay gặp nhất.
  • Nếu ngữ liệu thực sự có cả hai, nêu phương thức chính trước rồi ghi phương thức kết hợp, mỗi cái một căn cứ.

Câu trả lời mẫu cho ngữ liệu một: đoạn văn chủ yếu miêu tả nội tâm nhân vật Minh, thể hiện sự hồi hộp, lo sợ qua các chi tiết tim đập thình thịch, tai nóng bừng và những câu tự hỏi trong đầu; cách tả này giúp người đọc hiểu và đồng cảm với nỗi sợ rất thật của một cậu học trò.

Câu hỏi thường gặp

Miêu tả nội tâm là gì?

Miêu tả nội tâm là tái hiện suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng bên trong của nhân vật để người đọc hình dung được. Người viết có thể gọi tên cảm xúc trực tiếp, để nhân vật độc thoại, hoặc tả gián tiếp qua nét mặt, cử chỉ, hành động, cảnh vật.

Tả tâm trạng nhân vật là phương thức miêu tả hay biểu cảm?

Tả tâm trạng nhân vật thuộc miêu tả, vì người viết đứng ngoài dựng lại cảm xúc của một người khác. Biểu cảm là khi chính người viết hoặc chủ thể trữ tình bộc lộ cảm xúc của mình. Phép thử là hỏi cảm xúc đó thuộc về ai.

Đoạn văn kể ở ngôi thứ nhất có tả cảm xúc thì xác định thế nào?

Xét mạch của đoạn. Nếu cảm xúc gắn với một sự việc trong câu chuyện, kể như một diễn biến thì đó là tả nội tâm nhân vật trong tự sự. Nếu người viết đứng ở hiện tại nói thẳng tình cảm với người đọc, có câu cảm thán, thì biểu cảm làm chính.

Tả nội tâm gián tiếp là gì?

Đó là cách không gọi tên cảm xúc mà tả biểu hiện bên ngoài như nét mặt, giọng nói, cử chỉ, để người đọc tự suy ra. Đoạn Lão Hạc mặt co rúm, nước mắt chảy ra khi kể chuyện bán chó là ví dụ quen thuộc của cách tả này.

Độc thoại nội tâm có phải là biểu cảm không?

Thường không. Độc thoại nội tâm là lời nhân vật tự nói với chính mình trong đầu, một dạng tả nội tâm trực tiếp. Nó thuộc nhân vật, không phải lời người viết bộc lộ với người đọc, nên được xem là yếu tố miêu tả nội tâm.

Tác dụng của miêu tả nội tâm nên viết thế nào?

Nên nói tả nội tâm giúp người đọc hiểu nhân vật sâu hơn, lý giải hành động của nhân vật và tạo sự đồng cảm, kèm tên nhân vật và tâm trạng cụ thể. Tránh viết tác giả buồn khi cảm xúc thực ra là của nhân vật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138