PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Tự sự hay thuyết minh: phân biệt kể một sự việc và trình bày một quy trình

Kể một lần làm bánh và hướng dẫn cách làm bánh đều có chuỗi hành động. Cách phân biệt tự sự với thuyết minh quy trình, văn bản thông tin thuật sự kiện và lỗi hay gặp.

A Vietnamese family making sticky rice cakes together in a bright courtyard kitchen, hands wrapping green leaves, viewed from above, steam and soft morning light

Tự sự kể một sự việc cụ thể đã xảy ra, với nhân vật cụ thể, trong một lần cụ thể; thuyết minh quy trình trình bày các bước chung để làm một việc, ai làm cũng được và lặp lại được nhiều lần. Hai loại đều có chuỗi hành động nối nhau nên rất dễ nhầm; điểm phân biệt nằm ở tính cá biệt của sự việc và mục đích của người viết: kể chuyện hay cung cấp hiểu biết.

Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn mới khiến cặp nhầm lẫn này gặp thường hơn, vì nhiều bài vừa thuật lại một sự kiện vừa giải thích cách một việc diễn ra. Bài này đặt hai phương thức cạnh nhau qua ví dụ tự viết, chỉ ra các dấu hiệu tách bạch, rồi bàn những trường hợp lưng chừng.

Một cặp ví dụ: kể chuyện gói bánh và hướng dẫn gói bánh

Đoạn thứ nhất, tự viết: "Hai mươi tám Tết năm ấy, mẹ trải lá dong ra hiên từ sáng sớm. Bố ngâm gạo, Hà được giao rửa lá. Đến trưa, cả nhà ngồi quây quanh mâm, mẹ gói, bố buộc lạt, còn Hà thì cứ gói hỏng mãi. Chiếc bánh méo đầu tiên của Hà sau đó được bố cẩn thận đặt riêng vào nồi."

Đoạn thứ hai, tự viết: "Để gói bánh chưng, trước hết cần ngâm gạo nếp khoảng một đêm, rửa sạch lá dong và lau khô. Đặt lá vào khuôn, cho một lớp gạo, một lớp đậu, thịt ở giữa, rồi phủ đậu và gạo lên trên. Gấp lá, buộc lạt chặt tay. Bánh được luộc liên tục nhiều giờ cho chín đều."

Cả hai đoạn đều có chuỗi hành động: ngâm, rửa, gói, buộc, luộc. Nhưng đoạn đầu có nhân vật cụ thể là mẹ, bố, Hà; có thời điểm cụ thể là hai mươi tám Tết năm ấy; có một chi tiết riêng chỉ xảy ra một lần là chiếc bánh méo của Hà. Đoạn sau không có ai cụ thể; các bước đúng cho bất kì gia đình nào, năm nào. Đoạn đầu là tự sự, đoạn sau là thuyết minh một quy trình.

Câu hỏi thử nhanh: đoạn văn có kể "một lần" hay nói về "mọi lần"? Nếu là một lần, với những con người cụ thể, nghiêng về tự sự. Nếu là mọi lần, như một cách làm chung, nghiêng về thuyết minh.

Năm điểm tách bạch tự sự và thuyết minh quy trình

Bảng dưới đây gom các dấu hiệu em có thể kiểm ngay trên đoạn văn. Không cần đủ cả năm; thường hai, ba dấu hiệu đã đủ quyết định.

Tiêu chíTự sựThuyết minh quy trình
Chủ thể hành độngNhân vật cụ thể, có tên hoặc danh xưngKhông xác định, hoặc "người làm", "ta", câu không chủ ngữ
Thời gianMột thời điểm cụ thể, thường đã quaKhông gắn thời điểm, đúng ở mọi lúc
Tính lặp lạiXảy ra một lần, có chi tiết riêngLặp lại được, khái quát
Từ ngữ đặc trưngHôm ấy, rồi, bỗng, đến khi; từ ngữ cảm xúcTrước hết, tiếp theo, sau đó, cần, nên, khoảng; số đo, định lượng
Mục đíchCho biết chuyện gì đã xảy ra và ý nghĩa của nóGiúp người đọc hiểu và làm theo được

Một mẹo dễ nhớ: thuyết minh quy trình thường đọc lên như lời dặn, có thể thêm "bạn hãy" vào đầu câu mà vẫn tự nhiên; tự sự đọc lên như lời kể, thêm "bạn hãy" vào thì câu trở nên vô nghĩa. Thử với "Bố buộc lạt" và "Buộc lạt chặt tay" sẽ thấy ngay khác biệt.

Từ "sau đó, tiếp theo" không quyết định phương thức

Nhiều học sinh thấy từ chỉ trình tự như trước hết, sau đó, tiếp theo, cuối cùng là nghĩ ngay tới tự sự, vì đã học rằng tự sự có trình tự. Thực ra, trình tự là đặc điểm chung của cả hai: tự sự sắp sự việc theo thời gian câu chuyện, thuyết minh quy trình sắp các bước theo thứ tự thực hiện. Các từ nối giống nhau, nhưng thứ được nối thì khác.

Trong tự sự, từ nối dẫn dắt diễn biến của một câu chuyện, thường đi kèm thay đổi, bất ngờ, cảm xúc: "Sau đó, trời đổ mưa, cả đoàn phải dừng lại." Trong thuyết minh, từ nối dẫn dắt các thao tác có mục đích kĩ thuật, ít khi có bất ngờ: "Sau đó, để bánh nguội rồi mới cắt." Nếu sau từ nối là một thao tác có thể hướng dẫn cho người khác làm, em đang đọc thuyết minh.

Ngoài ra, thuyết minh quy trình thường có những từ ngữ mang tính chỉ dẫn và định lượng: cần, nên, phải, khoảng, chừng, từ… đến…, với tỉ lệ. Tự sự hiếm khi dùng những từ này, trừ khi nhân vật đang làm theo một quy trình và người kể thuật lại. Khi ấy em lại phải xét xem đoạn văn đang kể nhân vật làm, hay đang dạy người đọc làm.

Văn bản thông tin thuật lại sự kiện: chỗ hai phương thức gặp nhau

Sách Ngữ văn mới có nhiều văn bản thông tin thuật lại một sự kiện: một lễ hội, một cuộc thi, một chuyến thám hiểm, một hoạt động của trường. Những văn bản này có chuỗi sự việc theo thời gian, có người tham gia, nghe rất giống tự sự. Nhưng mục đích của chúng là cung cấp thông tin chính xác về sự kiện: thời gian, địa điểm, quy mô, ý nghĩa, chứ không nhằm kể một câu chuyện để gửi gắm cảm xúc hay bài học.

Với kiểu văn bản này, cách xác định phổ biến là: phương thức chính là thuyết minh, kết hợp tự sự khi thuật lại diễn biến, có thể kết hợp miêu tả khi tả quang cảnh. Dấu hiệu nghiêng về thuyết minh là giọng khách quan, ít cảm xúc cá nhân, có số liệu, có tên gọi chính thức, có giải thích nguồn gốc hoặc ý nghĩa.

Ngược lại, một bài kể lại trải nghiệm tham gia lễ hội, có cảm xúc của người viết, có chi tiết riêng như lần lạc mất bạn giữa đám đông, là tự sự. Cùng một lễ hội, hai cách viết dẫn đến hai phương thức chính khác nhau. Vì vậy, khi gặp đoạn trích kiểu này, em đừng chỉ nhìn đề tài; hãy nhìn giọng điệu và mục đích. Trường hợp đề ghi rõ đoạn trích lấy từ một văn bản thông tin, đó cũng là một gợi ý đáng tham khảo, dù vẫn cần căn cứ trong chính đoạn.

Những trường hợp lưng chừng và cách xử lí

Đoạn kể về một quy trình mà nhân vật cụ thể thực hiện. Ví dụ: "Ông nội chọn tre già, phơi khô ba tháng rồi mới chẻ nan đan rổ." Có nhân vật, có hành động; nhưng nếu cả đoạn chỉ nhằm cho người đọc biết cách đan rổ, phương thức chính nghiêng về thuyết minh, yếu tố tự sự làm cho thông tin gần gũi. Nếu đoạn văn kể về một lần cụ thể với kỉ niệm riêng, nghiêng về tự sự.

Đoạn thuật lại lịch sử một phát minh. Kể ai phát minh, khi nào, trải qua những lần thử ra sao. Nếu mục đích là giải thích phát minh ấy, nghiêng về thuyết minh kết hợp tự sự; nếu tập trung vào số phận, cảm xúc của nhà phát minh như một câu chuyện, nghiêng về tự sự.

Bản tin thời sự ngắn. Thuật lại một sự việc vừa xảy ra, khách quan, ngắn gọn. Nhiều tài liệu xếp bản tin vào văn bản thông tin, phương thức chính thuyết minh hoặc tự sự tuỳ cách nhìn; khi trả lời, em nêu rõ căn cứ: thuật lại diễn biến sự việc thì tự sự, cung cấp thông tin khách quan thì thuyết minh.

Nhật kí hoạt động, biên bản. Biên bản ghi lại diễn biến một cuộc họp hay sự việc theo khuôn mẫu, có thành phần, thời gian, chữ kí; phương thức chính là hành chính – công vụ, dù bên trong có thuật lại sự việc.

Lỗi hay gặp khi phân biệt và cách sửa

Những lỗi dưới đây xuất hiện khá đều trong bài kiểm tra đọc hiểu, nhất là ở lớp 6, lớp 7 khi văn bản thông tin mới được đưa vào nhiều.

  • Thấy chuỗi động từ là gọi tự sự, không xét chủ thể là ai và có phải một lần cụ thể không. Cách sửa: luôn hỏi "ai làm, lần nào".
  • Gọi thuyết minh chỉ vì đoạn văn có số liệu, trong khi số liệu chỉ là chi tiết trong một câu chuyện. Cách sửa: hỏi mục đích chính của đoạn.
  • Gọi tự sự cho văn bản thông tin thuật sự kiện vì thấy có trình tự thời gian. Cách sửa: nhìn giọng điệu khách quan, nguồn tin, mục đích cung cấp thông tin.
  • Chỉ nêu một phương thức khi đề hỏi "các phương thức", bỏ sót yếu tố tự sự trong văn bản thông tin. Cách sửa: nêu thuyết minh là chính, tự sự là kết hợp, kèm dẫn chứng.
  • Viết căn cứ chung chung như "vì đoạn văn có trình tự". Cách sửa: chỉ ra trình tự của cái gì, các bước chung hay diễn biến một lần.

Phân biệt được hai phương thức này giúp em vững hơn ở cả phần đọc lẫn phần viết. Khi viết một bài hướng dẫn, em biết giữ giọng chỉ dẫn khách quan; khi kể một trải nghiệm, em biết thêm chi tiết riêng và cảm xúc để câu chuyện không thành bản hướng dẫn.

Quy trình kiểm tra nhanh trước khi chọn đáp án

Khi đoạn trích có chuỗi hành động và em phân vân giữa tự sự và thuyết minh, đi qua các câu hỏi sau theo thứ tự:

  1. Ai thực hiện các hành động? Một nhân vật cụ thể hay người làm nói chung?
  2. Hành động diễn ra một lần cụ thể hay đúng cho mọi lần?
  3. Có chi tiết riêng, bất ngờ, cảm xúc của nhân vật hay người kể không?
  4. Có từ ngữ chỉ dẫn, định lượng như cần, nên, khoảng, tỉ lệ không?
  5. Đọc xong, em biết thêm một câu chuyện hay biết thêm một cách làm, một hiểu biết?

Câu hỏi cuối là câu quyết định. Nếu điều em nhận được sau khi đọc là một câu chuyện, phương thức chính là tự sự; nếu là một hiểu biết có thể dùng lại, phương thức chính là thuyết minh. Bốn câu hỏi đầu là để em có căn cứ ghi vào bài.

Câu hỏi thường gặp

Tự sự và thuyết minh quy trình khác nhau thế nào?

Tự sự kể một sự việc cụ thể đã xảy ra với nhân vật cụ thể trong một lần cụ thể. Thuyết minh quy trình trình bày các bước chung để làm một việc, ai cũng làm theo được và lặp lại được. Mục đích một bên là kể chuyện, một bên là cung cấp hiểu biết.

Đoạn văn có các từ trước hết, sau đó, cuối cùng là tự sự hay thuyết minh?

Chưa đủ để kết luận. Các từ chỉ trình tự xuất hiện ở cả hai phương thức. Cần xét xem chúng nối diễn biến một câu chuyện cụ thể hay nối các bước của một cách làm chung, rồi mới quyết định.

Văn bản thông tin thuật lại sự kiện có phương thức chính là gì?

Cách xác định phổ biến là thuyết minh làm chính, kết hợp tự sự khi thuật lại diễn biến và miêu tả khi tả quang cảnh. Lí do là mục đích chính của văn bản là cung cấp thông tin khách quan về sự kiện, không phải kể chuyện để bày tỏ cảm xúc.

Kể lại một lần mình nấu cơm là tự sự hay thuyết minh?

Là tự sự nếu đoạn văn kể một lần cụ thể với nhân vật, thời điểm và chi tiết riêng như nồi cơm bị khê hay cả nhà khen ngon. Nếu đoạn văn chỉ liệt kê các bước nấu cơm chung, đó là thuyết minh.

Bản tin trên báo thuộc phương thức nào?

Bản tin thường được xếp vào văn bản thông tin. Tuỳ đoạn, phương thức có thể là thuyết minh hoặc tự sự: thuật lại diễn biến một sự việc vừa xảy ra thì nghiêng về tự sự, cung cấp số liệu và thông tin khách quan thì nghiêng về thuyết minh. Cần nêu căn cứ.

Có mẹo nào phân biệt nhanh hai phương thức này không?

Thử thêm hai chữ bạn hãy vào đầu câu. Nếu câu đọc lên tự nhiên như lời dặn, đó là thuyết minh quy trình; nếu câu trở nên vô lí vì đang kể việc của một nhân vật cụ thể, đó là tự sự.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138