Đoạn trích báo chí không có một phương thức cố định: tin thuật lại sự kiện thường nghiêng về tự sự hoặc thuyết minh, bài phổ biến kiến thức là thuyết minh, bài bình luận và xã luận là nghị luận, còn phóng sự thường là tự sự kết hợp miêu tả. Muốn xác định đúng, em hỏi đoạn trích đang cho biết chuyện gì xảy ra, giải thích một vấn đề, hay bày tỏ quan điểm.
Văn bản thông tin chiếm phần lớn ngữ liệu đọc hiểu theo chương trình hiện hành, và học sinh hay lúng túng vì chúng trộn diễn biến, số liệu, lời dẫn của người trong cuộc. Phần dưới đây đi qua từng loại bài báo hay gặp, chỉ cách đọc ra mục đích, những chỗ dễ nhầm và cách viết câu trả lời cho ngữ liệu kiểu này.
Vì sao báo chí khó xác định hơn truyện và thơ
Truyện và thơ thuộc văn bản văn học, nơi mục đích thường khá rõ: kể một câu chuyện, bày tỏ một nỗi niềm. Báo chí thì khác. Một bài báo phải vừa cho người đọc biết điều gì đã xảy ra, vừa giải thích vì sao nó quan trọng, đôi khi còn bày tỏ thái độ. Ba mục đích ấy có thể cùng nằm trong một đoạn ngắn.
Hơn nữa, báo chí có nhiều thể loại với mục đích khác nhau. Tin vắn, tin tổng hợp, phóng sự, phỏng vấn, bình luận, xã luận, bài phổ biến kiến thức, mỗi loại tổ chức ngôn ngữ theo cách riêng. Học sinh chỉ biết chung chung "đây là bài báo" thì không đủ cơ sở để gọi phương thức.
Cuối cùng, ngữ liệu báo chí trong đề thường đã được cắt gọn. Một đoạn ngắn lấy từ giữa bài có thể chỉ chứa phần số liệu, hoặc chỉ chứa phần bình luận. Vì vậy, em không xác định theo cả bài báo gốc mà theo chính đoạn được trích, như với mọi ngữ liệu khác.
Các loại bài báo hay gặp và phương thức tương ứng
Bảng dưới đây ghi xu hướng phổ biến cho từng loại bài. Đây là điểm xuất phát để đọc, không phải đáp án áp sẵn; dấu hiệu trong đoạn trích mới là căn cứ cuối cùng.
| Loại bài | Mục đích chính | Phương thức hay gặp | Dấu hiệu |
|---|---|---|---|
| Tin thuật lại sự kiện | Cho biết việc gì xảy ra, ở đâu, khi nào | Tự sự hoặc thuyết minh | mốc thời gian, diễn biến, các con số về sự kiện |
| Bài phổ biến kiến thức | Giải thích hiện tượng, cung cấp hiểu biết | Thuyết minh | định nghĩa, nguyên nhân, cách phòng tránh, phân loại |
| Phóng sự | Đưa người đọc tới hiện trường, kể chuyện người thật | Tự sự kết hợp miêu tả | cảnh, nhân vật, hành động, lời nói trực tiếp |
| Bình luận, xã luận | Nêu quan điểm, thuyết phục | Nghị luận | câu nêu ý kiến, lí lẽ, lời kêu gọi |
| Phỏng vấn | Truyền đạt ý kiến của người được hỏi | Tuỳ nội dung câu trả lời | cặp hỏi – đáp; xét mục đích của phần trả lời |
| Tản văn, góc nhìn cá nhân | Chia sẻ cảm nghĩ | Biểu cảm hoặc nghị luận | xưng hô ngôi thứ nhất, cảm xúc hay ý kiến |
Dòng phỏng vấn đáng chú ý: phần câu hỏi chỉ là khung, phương thức phụ thuộc vào cách người được hỏi trả lời. Một chuyên gia giải thích hiện tượng thì là thuyết minh, một người kể lại trải nghiệm thì là tự sự, một người bày tỏ quan điểm về chính sách thì là nghị luận.
Tin tức là tự sự hay thuyết minh
Đây là câu hỏi hay gây tranh luận nhất. Một bản tin thuật lại sự kiện có diễn biến theo thời gian, nên trông giống tự sự. Nhưng nó cũng cung cấp thông tin khách quan về sự kiện, nên trông giống thuyết minh. Các tài liệu không hoàn toàn thống nhất ở điểm này.
Cách xử lí hợp lí là nhìn trọng tâm của đoạn được trích. Nếu đoạn trích đi theo trình tự sự việc: lúc mấy giờ việc gì bắt đầu, rồi diễn biến ra sao, cuối cùng kết thúc thế nào, thì tự sự làm chính, có yếu tố thuyết minh ở các con số. Nếu đoạn trích chủ yếu cung cấp đặc điểm, số liệu, nguyên nhân, kết quả của sự kiện mà không có mạch diễn biến, như một đoạn tổng kết mùa vụ hay một đoạn giới thiệu một công trình mới khánh thành, thì thuyết minh làm chính.
Thử với đoạn tự viết: "Sáng chủ nhật, hơn hai trăm học sinh của một trường trung học cơ sở ở ven biển đã cùng nhau dọn rác trên bờ cát dài gần một cây số. Bắt đầu từ sáu giờ, các em chia thành từng tổ, nhặt chai nhựa, lưới cũ, túi nilon. Đến gần trưa, bờ biển đã sạch hơn hẳn." Đoạn đi theo trình tự thời gian, có nhân vật tập thể và diễn biến, nên tự sự là cách gọi có căn cứ; các con số chỉ làm rõ quy mô. Đây là ngữ liệu tự viết, con số mang tính minh hoạ.
Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn: đọc theo mục đích chứ không theo tên gọi
Chương trình hiện hành dùng nhiều văn bản thông tin: thuật lại một sự kiện, giới thiệu một quy tắc hay luật lệ trong hoạt động, giải thích một hiện tượng tự nhiên, giới thiệu một danh lam, một tác phẩm. Tên gọi "văn bản thông tin" khiến nhiều em mặc định ghi thuyết minh cho mọi văn bản loại này.
Thực ra văn bản thông tin là một kiểu văn bản, còn phương thức biểu đạt bên trong thì có thể khác nhau. Văn bản giới thiệu quy tắc hay giải thích hiện tượng thì thuyết minh làm chính. Văn bản thuật lại một sự kiện lịch sử hay một lễ hội thì có khi tự sự làm khung, thuyết minh và miêu tả kết hợp. Một số văn bản thông tin còn chèn đoạn bày tỏ cảm nghĩ của người viết ở cuối.
Khi đề hỏi kiểu văn bản, em ghi văn bản thông tin. Khi đề hỏi phương thức biểu đạt, em đọc mục đích của đoạn trích và gọi phương thức tương ứng. Cách trả lời chặt chẽ nhất là nối hai cách gọi khi cần: "văn bản thông tin thuật lại sự kiện, phương thức biểu đạt chính là tự sự kết hợp thuyết minh", kèm căn cứ.
Những chỗ dễ nhầm trong đoạn trích báo
Lời dẫn trực tiếp của người trong cuộc. Bài báo hay trích lời một người dân, một chuyên gia trong ngoặc kép. Lời dẫn có thể mang cảm xúc mạnh, nhưng đó là lời của nhân vật được dẫn, không đổi mục đích của cả đoạn. Đừng vì một câu trích đầy cảm xúc mà ghi biểu cảm cho đoạn thuật sự kiện.
Số liệu trong bài bình luận. Bài bình luận dùng số liệu để chứng minh quan điểm. Có nhiều con số không làm bài ấy thành thuyết minh. Hãy tìm câu nêu ý kiến; nếu có và các con số đứng sau để chứng minh, đó là nghị luận.
Đoạn mở đầu bằng một cảnh. Nhiều bài phóng sự, bình luận mở bằng một cảnh cụ thể để thu hút người đọc. Nếu đề chỉ trích đoạn mở ấy, miêu tả hoặc tự sự có thể làm chính; nếu trích cả phần sau, mục đích của cả đoạn mới quyết định.
Tít bài và sa-pô. Tít bài và đoạn tóm tắt in đậm đầu bài thường mang tính khái quát, có khi nêu thẳng quan điểm. Khi đề trích kèm tít, em đọc tít như một gợi ý về mục đích, nhưng vẫn xét thân đoạn trích.
Văn bản hướng dẫn công cộng. Một đoạn hướng dẫn cách phòng tránh bệnh theo mùa trên báo là thuyết minh, không phải hành chính – công vụ, vì không có thể thức văn bản hành chính và không phải giao dịch giữa người dân với cơ quan.
Phóng sự và bài phổ biến kiến thức: hai đoạn tự viết để luyện
Đoạn phóng sự tự viết: "Bốn giờ sáng, chợ cá đầu làng đã sáng đèn. Những chiếc thuyền nhỏ cập bến, thùng cá còn giãy đành đạch. Chị bán hàng quen tay lật từng con cá thu, vừa cân vừa gọi với ra phía bến. Gió biển mặn chát, tiếng mặc cả, tiếng cười lẫn vào nhau cho tới khi trời hửng nắng." Đoạn đưa người đọc tới hiện trường, có hành động nối nhau theo thời gian từ bốn giờ sáng tới khi trời hửng nắng, có nhân vật, và nhiều chi tiết gợi hình, gợi âm. Cách xác định hợp lí: tự sự kết hợp miêu tả; nếu đoạn chỉ dừng ở cảnh chợ đông vui mà không có diễn biến, miêu tả làm chính.
Đoạn phổ biến kiến thức tự viết: "Sạt lở đất thường xảy ra sau những đợt mưa lớn kéo dài, khi đất trên sườn dốc ngấm no nước và mất độ bám. Những nơi rừng bị chặt phá, đất đào xẻ làm đường càng dễ sạt. Dấu hiệu báo trước có thể là vết nứt mới trên mặt đất, cây nghiêng bất thường, nước suối đột ngột đục." Đoạn giải thích nguyên nhân và nêu dấu hiệu của một hiện tượng, giọng khách quan, không có ý kiến cá nhân. Phương thức chính: thuyết minh. Đây là ngữ liệu tự viết để luyện cách đọc; thông tin phòng tránh thiên tai thật cần theo hướng dẫn chính thức của cơ quan chức năng.
Hai đoạn cùng có thể xuất hiện trên một tờ báo, nhưng mục đích khác hẳn: một đoạn đưa người đọc tới nơi có người, có việc, một đoạn giải thích một hiện tượng. Nhìn vào mục đích là phân biệt được ngay.
Viết câu trả lời cho ngữ liệu báo chí
Với ngữ liệu báo chí, căn cứ nên gắn với mục đích thông tin của đoạn: "đoạn trích thuật lại diễn biến của buổi dọn rác theo trình tự thời gian", "đoạn trích giải thích nguyên nhân và cách phòng tránh hiện tượng sạt lở", "đoạn trích nêu quan điểm cần hạn chế dùng đồ nhựa một lần và đưa số liệu làm dẫn chứng". Căn cứ như vậy vừa gọi đúng việc người viết làm, vừa chỉ ra dấu hiệu.
Nếu ngữ liệu thuộc trường hợp có hai cách hiểu, như tin thuật sự kiện có nhiều số liệu, em chọn một phương thức làm chính, nêu căn cứ, và nhắc phương thức còn lại như yếu tố kết hợp. Không cần lo đáp án tham khảo chọn cách gọi kia, vì câu trả lời có căn cứ hợp lí cho thấy em đọc thật.
Một thói quen tốt là để ý cả cách đề gọi ngữ liệu: "đoạn trích bài báo", "văn bản thông tin", "bản tin". Cách gọi ấy cho biết người ra đề đang nghĩ theo hướng nào, và em có thể dùng đúng từ đó trong câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn trích bài báo thường có phương thức biểu đạt gì?
Tuỳ loại bài. Tin thuật sự kiện thường là tự sự hoặc thuyết minh, bài phổ biến kiến thức là thuyết minh, bình luận và xã luận là nghị luận, phóng sự thường là tự sự kết hợp miêu tả. Cần đọc mục đích của chính đoạn được trích.
Bản tin là tự sự hay thuyết minh?
Nếu đoạn trích đi theo trình tự diễn biến của sự kiện thì tự sự làm chính, các con số là yếu tố thuyết minh. Nếu đoạn trích chủ yếu cung cấp đặc điểm, số liệu, nguyên nhân mà không có mạch diễn biến thì thuyết minh làm chính.
Văn bản thông tin có phải lúc nào cũng là thuyết minh không?
Không. Văn bản thông tin là tên kiểu văn bản; phương thức bên trong có thể khác nhau. Văn bản giải thích hiện tượng thì thuyết minh làm chính, còn văn bản thuật lại một sự kiện có khi lấy tự sự làm khung.
Bài bình luận có nhiều số liệu có phải thuyết minh không?
Không. Số liệu trong bài bình luận dùng để chứng minh một quan điểm. Nếu tìm thấy câu nêu ý kiến và các con số đứng sau để chứng minh, phương thức chính là nghị luận, dù đoạn văn nhiều số đến đâu.
Lời trích của nhân vật trong bài báo có ảnh hưởng tới phương thức không?
Thường không đổi phương thức của cả đoạn. Lời trích là tiếng nói của người được dẫn, có thể nhiều cảm xúc. Phương thức vẫn xét theo mục đích của người viết bài: thuật sự kiện, giải thích hay bình luận.
Đoạn hướng dẫn phòng bệnh trên báo có phải hành chính công vụ không?
Không. Đoạn hướng dẫn trên báo cung cấp hiểu biết và các bước phòng tránh nên là thuyết minh. Hành chính – công vụ chỉ dùng cho văn bản có thể thức như đơn, thông báo, quyết định giữa người dân với cơ quan, tổ chức.