PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu đạt trong thơ quen thuộc

Phương thức biểu đạt trong các đoạn trích Truyện Kiều thường gặp

Truyện Kiều là truyện thơ nên tự sự là nền, nhưng mỗi đoạn trích nghiêng về một phương thức khác. Cách xác định cho tám đoạn hay gặp kèm căn cứ trong văn bản.

Antique wooden reading table beside a latticed window with a closed lacquered box and a teacup, late afternoon light falling across faded silk curtains

Truyện Kiều của Nguyễn Du là truyện thơ, nên xét cả tác phẩm, phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm. Tuy nhiên, đề đọc hiểu gần như luôn trích một đoạn, và mỗi đoạn trích nghiêng về một phương thức khác nhau: đoạn tả người nghiêng về miêu tả, đoạn tả tâm trạng nghiêng về biểu cảm, đoạn kể việc nghiêng về tự sự. Câu trả lời đúng phải dựa vào chính đoạn được trích.

Truyện Kiều, tên gốc Đoạn trường tân thanh, gồm 3.254 câu thơ lục bát, được Nguyễn Du viết dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, Trung Quốc. Các đoạn trích quen thuộc trải từ lớp 9 lên lớp 10, 11. Bài này đi qua tám đoạn hay gặp, nêu cách xác định phổ biến và căn cứ cho từng đoạn, rồi gợi ý cách tự xác định với đoạn trích lạ.

Truyện thơ: tự sự là nền, nhưng đoạn trích mới là căn cứ

Truyện thơ là thể loại kể chuyện bằng thơ. Nó có đủ yếu tố của một câu chuyện: nhân vật, cốt truyện, chuỗi sự kiện từ gặp gỡ, gia biến, lưu lạc đến đoàn tụ. Vì thế, khi đề hỏi phương thức biểu đạt chính của Truyện Kiều như một tác phẩm, câu trả lời phổ biến là tự sự. Đây là điểm khác cơ bản so với những bài thơ trữ tình như Đồng chí hay Sang thu.

Nhưng Nguyễn Du không chỉ kể. Ông dành nhiều đoạn để tả chân dung nhân vật, tả cảnh thiên nhiên, và đặc biệt là để nhân vật bộc lộ nội tâm qua độc thoại. Những đoạn ấy, khi tách ra thành đoạn trích, có phương thức nổi bật khác hẳn với tự sự. Đây là lí do học sinh không nên trả lời máy móc "Truyện Kiều là tự sự" cho mọi đoạn trích.

Nguyên tắc an toàn là: đề hỏi về cả tác phẩm thì trả lời theo tác phẩm; đề hỏi về đoạn trích thì đọc kĩ đoạn trích đó, xem nội dung chủ yếu là kể việc, tả người, tả cảnh hay bày tỏ tâm trạng. Với nhiều đoạn, cách xác định phổ biến đã khá ổn định qua sách giáo khoa và tài liệu tham khảo; bảng ở phần sau tóm tắt các đoạn này.

Đoạn tả người: Chị em Thuý Kiều và Mã Giám Sinh mua Kiều

Đoạn Chị em Thuý Kiều mở bằng hai câu giới thiệu: Đầu lòng hai ả tố nga / Thuý Kiều là chị em là Thuý Vân. Phần lớn đoạn còn lại tả vẻ đẹp của hai chị em: vẻ đoan trang phúc hậu của Thuý Vân, vẻ sắc sảo mặn mà của Thuý Kiều cùng tài cầm kì thi hoạ. Bút pháp ước lệ lấy thiên nhiên làm chuẩn cho vẻ đẹp con người. Cách xác định phổ biến cho đoạn này là miêu tả làm chính, kết hợp biểu cảm qua thái độ trân trọng, ngợi ca và dự cảm về số phận của tác giả.

Có tài liệu xếp đoạn này vào tự sự vì nó là một phần của truyện và có câu giới thiệu nhân vật. Cách nhìn ấy có lí khi xét vị trí trong tác phẩm, nhưng xét riêng đoạn trích thì phần tả chân dung chiếm gần hết, nên miêu tả nổi bật hơn. Khi trả lời, em có thể nêu miêu tả là chính và nói thêm rằng đoạn nằm trong mạch tự sự của truyện thơ.

Đoạn Mã Giám Sinh mua Kiều thì khác. Đoạn có một sự việc trọn vẹn: mối lái đưa khách tới, khách tự giới thiệu, ngã giá, mua bán. Xen vào là những câu tả nhân vật như Quá niên trạc ngoại tứ tuần / Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao. Cách xác định phổ biến là tự sự kết hợp miêu tả; miêu tả ở đây là tả ngoại hình, cử chỉ để làm hiện ra bản chất nhân vật, phục vụ cho câu chuyện mua bán.

Đoạn tả cảnh và tâm trạng: Cảnh ngày xuân, Kiều ở lầu Ngưng Bích

Cảnh ngày xuân mở bằng Ngày xuân con én đưa thoi / Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi, rồi tả bức tranh mùa xuân, tả lễ hội tiết Thanh minh với cảnh nô nức yến anh, chị em sắm sửa đi chơi, và kết bằng cảnh chị em ra về lúc chiều tà. Đoạn có tả cảnh rõ, có trình tự thời gian từ sáng tới chiều, có hoạt động của nhân vật. Cách xác định phổ biến là miêu tả kết hợp tự sự và biểu cảm; phần cuối đoạn, cảnh chiều tà nhuốm tâm trạng bâng khuâng, là chỗ biểu cảm hiện ra.

Kiều ở lầu Ngưng Bích là đoạn tiêu biểu của biểu cảm. Đoạn mở bằng Trước lầu Ngưng Bích khoá xuân, tả không gian mênh mông, rồi chuyển sang nỗi nhớ Kim Trọng, nỗi nhớ cha mẹ, và kết bằng tám câu tả cảnh qua điệp ngữ quen thuộc. Cảnh trong đoạn là cảnh nhìn qua mắt người buồn, tả cảnh để ngụ tình. Cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả; nhiều tài liệu nhấn mạnh đây là đoạn độc thoại nội tâm.

Hai đoạn này cho thấy cùng là cảnh nhưng vai trò khác nhau. Ở Cảnh ngày xuân, cảnh được tả khá trọn vẹn và đi theo hoạt động của nhân vật; ở lầu Ngưng Bích, cảnh tồn tại để chở nỗi buồn. Khi đề trích tám câu cuối của đoạn lầu Ngưng Bích, em gọi biểu cảm là chính và nêu miêu tả kết hợp, giải thích rằng cảnh được tả để bộc lộ tâm trạng.

Bảng tóm tắt tám đoạn trích hay gặp

Bảng dưới gom cách xác định phổ biến cho các đoạn trích Truyện Kiều thường có trong chương trình và đề đọc hiểu. Đây là tham khảo; với đoạn trích cắt ngắn hơn, em vẫn cần đọc lại để điều chỉnh.

Đoạn tríchPhương thức nổi bậtCăn cứ chính
Chị em Thuý KiềuMiêu tả, kết hợp biểu cảmPhần lớn đoạn tả chân dung hai chị em bằng bút pháp ước lệ
Cảnh ngày xuânMiêu tả, kết hợp tự sự và biểu cảmTả cảnh xuân và lễ hội Thanh minh theo trình tự sáng tới chiều
Kiều ở lầu Ngưng BíchBiểu cảm, kết hợp miêu tảĐộc thoại nội tâm, tả cảnh ngụ tình qua điệp ngữ
Mã Giám Sinh mua KiềuTự sự, kết hợp miêu tảKể việc mua bán, tả ngoại hình, cử chỉ nhân vật
Thuý Kiều báo ân báo oánTự sự, kết hợp biểu cảmKể việc Kiều xử án, có đối thoại giữa các nhân vật
Trao duyênBiểu cảm, có yếu tố tự sựLời Kiều nói với Thuý Vân và tự nói với mình, cảm xúc đau đớn chi phối
Nỗi thương mìnhBiểu cảm, kết hợp miêu tảTâm trạng Kiều ở lầu xanh, đối lập cảnh và tình
Chí khí anh hùngTự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảmKể việc Từ Hải từ biệt ra đi, tả tư thế người anh hùng

Điều cần nhớ: đoạn nào có sự việc phát triển là nền thì tự sự nổi lên; đoạn nào lấy chân dung hay cảnh làm nội dung chính thì miêu tả nổi lên; đoạn nào là tiếng lòng nhân vật thì biểu cảm nổi lên. Ba trục ấy giúp em xử lí cả những đoạn trích không có trong bảng.

Trao duyên: đoạn đối thoại mà biểu cảm làm chính

Trao duyên là đoạn hay gây phân vân nhất. Về hình thức, đây là lời Kiều nói với Thuý Vân, nhờ em thay mình kết duyên với Kim Trọng: Cậy em em có chịu lời / Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa. Có lời nói, có hành động, có sự việc trao kỉ vật. Vì vậy có em xếp đoạn này vào tự sự.

Nhưng đọc kĩ, phần lớn đoạn trích là nỗi đau đớn, giằng xé trong lòng Kiều: vừa trao kỉ vật vừa tiếc, vừa dặn em vừa nghĩ tới cái chết của mình, rồi cuối đoạn như quên mất Thuý Vân, quay sang nói với Kim Trọng vắng mặt. Lời nói của nhân vật ở đây là phương tiện để bộc lộ tâm trạng; câu chuyện trao duyên chỉ là cái khung. Cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, có yếu tố tự sự.

Trường hợp Trao duyên dạy một điều quan trọng: có đối thoại chưa chắc là tự sự. Khi lời thoại chủ yếu bộc lộ cảm xúc, giằng xé nội tâm, biểu cảm mới là phương thức nổi bật. Ngược lại, ở đoạn Thuý Kiều báo ân báo oán, đối thoại giữa Kiều với Thúc Sinh, Hoạn Thư phục vụ cho diễn biến của việc xử án, nên tự sự là chính.

Một mẹo kiểm tra nhỏ: thử tóm tắt đoạn trích thành một câu. Nếu câu tóm tắt có dạng "nhân vật làm việc này, rồi việc kia xảy ra", tự sự là nền. Nếu câu tóm tắt có dạng "nhân vật đau đớn, day dứt vì điều gì đó", biểu cảm là nền. Với Trao duyên, câu tóm tắt tự nhiên nhất là Kiều đau đớn khi phải trao mối tình của mình cho em, tức là câu tóm tắt về tâm trạng chứ không về hành động. Mẹo này dùng tốt cho cả những đoạn có độc thoại khác như Nỗi thương mình.

Tự xác định phương thức với một đoạn trích Truyện Kiều lạ

Đề có thể trích một đoạn ít quen hơn. Khi đó, em có thể làm theo các bước sau, mỗi bước chỉ mất vài giây:

  1. Đọc lướt và trả lời: đoạn này chủ yếu kể việc gì đã xảy ra, tả ai hay tả cảnh gì, hay nói lên tâm trạng của ai.
  2. Tìm dấu hiệu tự sự: chuỗi hành động nối nhau, từ chỉ thời gian, nhân vật làm ra sự việc.
  3. Tìm dấu hiệu miêu tả: chân dung, ngoại hình, cảnh vật với hình ảnh ước lệ, từ láy gợi hình.
  4. Tìm dấu hiệu biểu cảm: câu hỏi tu từ, điệp ngữ, lời than, từ chỉ cảm xúc như sầu, thương, nhớ, đau.
  5. Chọn phương thức chiếm phần lớn đoạn làm phương thức chính, nêu các phương thức còn lại có dấu hiệu rõ làm phương thức kết hợp, mỗi phương thức một dẫn chứng ngắn.

Nếu đề hỏi về cả tác phẩm, đừng quên rằng Truyện Kiều là truyện thơ, tự sự là nền. Nếu đề hỏi về đoạn trích, chính đoạn trích mới là thứ quyết định. Hai câu trả lời khác nhau không mâu thuẫn, vì chúng trả lời cho hai phạm vi khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Phương thức biểu đạt chính của Truyện Kiều là gì?

Xét cả tác phẩm, Truyện Kiều là truyện thơ nên phương thức chính là tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm. Với từng đoạn trích, phương thức nổi bật có thể là miêu tả, biểu cảm hoặc tự sự tuỳ nội dung của đoạn.

Đoạn Chị em Thuý Kiều có phương thức biểu đạt chính là gì?

Cách xác định phổ biến là miêu tả, vì phần lớn đoạn tả chân dung Thuý Vân và Thuý Kiều bằng bút pháp ước lệ. Đoạn kết hợp biểu cảm qua thái độ trân trọng, ngợi ca và nằm trong mạch tự sự của truyện thơ.

Kiều ở lầu Ngưng Bích dùng phương thức gì?

Phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Đoạn là độc thoại nội tâm của Kiều, cảnh vật được tả qua mắt người buồn để gửi gắm nỗi cô đơn, nhớ thương và lo sợ, đúng kiểu tả cảnh ngụ tình.

Đoạn Trao duyên có phải tự sự không?

Đoạn có lời nói và sự việc trao kỉ vật nên có yếu tố tự sự, nhưng phần lớn là nỗi đau đớn, giằng xé trong lòng Kiều. Cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, tự sự là yếu tố kết hợp.

Truyện Kiều có bao nhiêu câu và viết theo thể thơ gì?

Truyện Kiều gồm 3.254 câu thơ viết theo thể lục bát. Tên gốc của tác phẩm là Đoạn trường tân thanh, được Nguyễn Du viết dựa trên cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân.

Khi đề không nói rõ hỏi cả tác phẩm hay đoạn trích thì trả lời thế nào?

Thông thường câu hỏi đặt ngay sau đoạn trích là hỏi về đoạn trích. Em xác định theo đoạn, và có thể thêm một câu ngắn nhắc rằng xét cả tác phẩm, Truyện Kiều là truyện thơ lấy tự sự làm nền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138