Cách xác định phổ biến: Sang thu của Hữu Thỉnh và Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải đều có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Cả hai bài viết về thiên nhiên chuyển mùa, nhưng thiên nhiên được tả qua cảm nhận tinh tế của con người; riêng Mùa xuân nho nhỏ đi xa hơn, từ cảm xúc trước mùa xuân tới suy ngẫm về lẽ sống, nên có thêm yếu tố nghị luận ở nửa sau.
Đây là hai bài thơ thiên nhiên quen thuộc trong chương trình lớp 9 và rất hay được trích làm ngữ liệu đọc hiểu. Do bài nào cũng đầy hình ảnh cảnh vật, học sinh dễ trả lời phương thức chính là miêu tả. Bài này chỉ ra vì sao biểu cảm vẫn là chính, miêu tả nằm ở đâu và làm gì, và khổ nào của Mùa xuân nho nhỏ có chất suy ngẫm cần nhắc tới.
Bài thơ tả cảnh không đồng nghĩa với phương thức miêu tả
Khi đọc một bài thơ đầy cảnh vật, phản xạ đầu tiên của nhiều học sinh là gọi miêu tả. Phản xạ ấy không sai hẳn, vì miêu tả quả thật có mặt và có mặt nhiều. Nhưng câu hỏi phương thức chính cần trả lời một điều khác: tác giả viết để người đọc hình dung cảnh, hay để người đọc cảm được tâm hồn người đứng trước cảnh?
Một đoạn văn miêu tả thuần tuý thường đứng ở vị trí người quan sát khách quan, tả theo trình tự không gian, chú trọng đường nét, màu sắc, âm thanh để người đọc thấy được đối tượng. Trong thơ trữ tình về thiên nhiên, cảnh được chọn lọc, được cảm nhận bằng những giác quan rất riêng và nhuốm cảm xúc của người viết. Có khi cảnh chỉ là cái cớ để bày tỏ một nỗi niềm, một suy nghĩ về đời người.
Vì vậy, với phần lớn bài thơ thiên nhiên, cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, miêu tả làm phương thức kết hợp. Đây cũng là cách thầy cô thường hướng dẫn khi dạy Sang thu và Mùa xuân nho nhỏ. Tuy nhiên, nếu đề chỉ trích hai câu thơ tả cảnh rất thuần, em cần đọc kĩ đề hỏi gì; trường hợp này được bàn ở cuối bài.
Sang thu: miêu tả bằng cảm nhận, biểu cảm qua từ "hình như"
Hữu Thỉnh viết Sang thu năm 1977. Bài thơ ghi lại khoảnh khắc giao mùa từ hạ sang thu ở một vùng nông thôn Bắc Bộ. Khổ đầu mở bằng một phát hiện: Bỗng nhận ra hương ổi / Phả vào trong gió se / Sương chùng chình qua ngõ / Hình như thu đã về. Cảnh được nhận biết qua khứu giác, xúc giác rồi mới tới thị giác; mọi thứ nhẹ, mơ hồ, chưa rõ ràng.
Dấu hiệu miêu tả rất rõ: hương ổi, gió se, sương chùng chình, rồi khổ hai có sông dềnh dàng, chim vội vã, đám mây mùa hạ vắt nửa mình sang thu. Nhưng những từ như bỗng, hình như lại là dấu hiệu của cảm xúc: sự ngỡ ngàng, bâng khuâng, chưa dám tin. Cảnh không được tả từ xa mà được cảm từ bên trong, nhuốm tâm trạng của người đang đón mùa thu.
Khổ cuối tả nắng còn, mưa vơi, sấm bớt bất ngờ trên hàng cây đứng tuổi. Hình ảnh hàng cây đứng tuổi và sấm bớt bất ngờ thường được hiểu thêm một tầng: con người từng trải sẽ vững vàng hơn trước những biến động của cuộc đời. Tầng nghĩa ẩn này mang chất suy ngẫm, nhưng được gửi gắm kín đáo qua hình ảnh, nên cách gọi phổ biến vẫn là biểu cảm gián tiếp qua miêu tả, chưa thành nghị luận.
Mùa xuân nho nhỏ: từ cảnh xuân tới ước nguyện
Thanh Hải viết Mùa xuân nho nhỏ vào tháng 11 năm 1980, không lâu trước khi ông qua đời. Khổ đầu là một bức tranh xuân xứ Huế tươi sáng: Mọc giữa dòng sông xanh / Một bông hoa tím biếc / Ơi con chim chiền chiện / Hót chi mà vang trời. Miêu tả hiện ra qua màu xanh của sông, màu tím của hoa, tiếng chim; biểu cảm hiện ra ngay trong tiếng gọi Ơi và câu hỏi tu từ. Ở khổ này, miêu tả và biểu cảm đan rất chặt.
Các khổ tiếp theo mở rộng sang mùa xuân của đất nước với hình ảnh người cầm súng, người ra đồng, lộc giắt đầy quanh lưng, lộc trải dài nương mạ. Rồi bài thơ chuyển sang ước nguyện: Ta làm con chim hót / Ta làm một cành hoa / Ta nhập vào hoà ca / Một nốt trầm xao xuyến. Từ đây, đối tượng của bài không còn là cảnh nữa mà là chính con người và lẽ sống của mình.
Đến khổ Một mùa xuân nho nhỏ / Lặng lẽ dâng cho đời, ý thơ mang tính khái quát về cách sống: dù ở tuổi hai mươi hay khi tóc bạc, mỗi người hãy góp một phần nhỏ của mình cho đời chung. Đây là chỗ một số tài liệu nêu thêm yếu tố nghị luận. Cách gọi đầy đủ phổ biến cho cả bài là: biểu cảm là chính, kết hợp miêu tả và có yếu tố nghị luận thể hiện qua suy ngẫm về lẽ sống.
So sánh nhanh phương thức của hai bài
Hai bài thường được dạy gần nhau, có thể xuất hiện trong cùng một đề so sánh. Bảng dưới tóm tắt các điểm em cần nắm, ghi rõ căn cứ để dễ đưa vào câu trả lời.
| Tiêu chí | Sang thu | Mùa xuân nho nhỏ |
|---|---|---|
| Phương thức chính | Biểu cảm | Biểu cảm |
| Miêu tả | Hương ổi, gió se, sương, sông, chim, mây, nắng, mưa, sấm lúc giao mùa | Dòng sông xanh, hoa tím biếc, chim chiền chiện, lộc non trên nương mạ |
| Cách biểu cảm | Chủ yếu gián tiếp qua cảm nhận cảnh: bỗng, hình như, chùng chình | Cả trực tiếp và gián tiếp: tiếng gọi ơi, câu hỏi tu từ, lời ước nguyện ta làm |
| Yếu tố nghị luận | Ẩn trong hình ảnh hàng cây đứng tuổi, thường không nêu thành phương thức | Rõ hơn ở khổ nói về mùa xuân nho nhỏ lặng lẽ dâng cho đời |
| Thể thơ | Năm chữ | Năm chữ |
Thể thơ được đưa vào bảng chỉ để em phân biệt: cả hai bài đều viết theo thể năm chữ, nhưng đó không phải là phương thức biểu đạt. Khi đề hỏi phương thức, câu trả lời phải là tên một trong sáu phương thức, kèm căn cứ.
Khi đề chỉ trích vài câu tả cảnh thì xử lí thế nào
Đọc kĩ phạm vi câu hỏi. Nếu đề hỏi "phương thức biểu đạt chính của bài thơ", em trả lời theo cả bài: biểu cảm. Nếu đề hỏi "phương thức biểu đạt trong hai câu thơ sau", em xét đúng hai câu ấy.
Hai câu tả cảnh thuần. Chẳng hạn hai câu về sông dềnh dàng và chim vội vã trong Sang thu. Có thể trả lời: miêu tả là phương thức nổi bật, qua đó gửi cảm nhận tinh tế về sự chuyển mùa. Câu trả lời vừa gọi tên đúng phương thức ở bề mặt, vừa chỉ ra cảm xúc phía sau.
Câu có tiếng gọi, câu hỏi tu từ, lời ước. Những câu như tiếng gọi con chim chiền chiện hay lời ước ta làm con chim hót mang dấu hiệu biểu cảm trực tiếp. Gặp chúng, em gọi biểu cảm là chính, không phân vân.
Câu mang tính khái quát về lẽ sống. Với khổ một mùa xuân nho nhỏ lặng lẽ dâng cho đời, có thể nêu biểu cảm kết hợp nghị luận, giải thích rằng ý thơ mang tính khái quát về cách sống cống hiến.
Nguyên tắc chung. Gọi tên phương thức theo dấu hiệu thật sự có trong đoạn trích, luôn kèm căn cứ. Nếu thấy hai cách hiểu cùng hợp lí, chọn cách phổ biến và có thể nhắc cách còn lại bằng một câu ngắn.
Trình tự viết câu trả lời cho đoạn trích từ hai bài
Dù đề đưa khổ nào, trình tự dưới đây giúp em viết câu trả lời có căn cứ trong khoảng ba, bốn dòng, đủ ý mà không lan man:
- Xác định đoạn trích nằm ở phần nào của bài: khổ tả cảnh, khổ chuyển ý hay khổ suy ngẫm. Vị trí ấy cho biết miêu tả hay nghị luận sẽ nổi lên bên cạnh biểu cảm.
- Tìm dấu hiệu cảm xúc trước: từ cảm thán, tiếng gọi, câu hỏi tu từ, từ chỉ cảm giác mơ hồ như hình như, chùng chình. Có dấu hiệu này thì biểu cảm gần như chắc chắn là chính.
- Tìm dấu hiệu miêu tả: danh từ chỉ cảnh vật đi cùng tính từ chỉ màu sắc, trạng thái, từ láy gợi hình. Ghi lại một, hai dẫn chứng ngắn.
- Kiểm tra có câu khái quát về đời người, lẽ sống hay không. Nếu có, ghi nhận yếu tố nghị luận và nói rõ nó nằm ở câu nào.
- Viết câu trả lời: tên phương thức chính, lí do gắn với nội dung đoạn, rồi các phương thức kết hợp kèm dẫn chứng. Đọc lại một lượt để chắc không lẫn thể thơ hay biện pháp tu từ vào.
Ví dụ với khổ đầu Mùa xuân nho nhỏ, câu trả lời có thể là: "Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, thể hiện niềm say sưa, ngây ngất của nhà thơ trước cảnh xuân, qua tiếng gọi ơi và câu hỏi hót chi mà vang trời; kết hợp miêu tả qua hình ảnh dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, tiếng chim chiền chiện." Câu trả lời như vậy gọn, có căn cứ và đúng trọng tâm.
Những lỗi hay gặp khi trả lời về hai bài thơ
Lỗi thứ nhất là gọi miêu tả là phương thức chính cho cả bài Sang thu. Như đã nói, cảnh trong bài được cảm nhận bằng tâm hồn người đón thu, nhiều từ ngữ chỉ cảm giác mơ hồ, ngỡ ngàng; mục đích là bày tỏ cảm xúc trước khoảnh khắc giao mùa. Lỗi thứ hai là bỏ qua miêu tả khi đề hỏi các phương thức kết hợp, trong khi đây là yếu tố nổi bật nhất của cả hai bài.
Lỗi thứ ba là gọi nghị luận cho Sang thu chỉ vì đã học tầng nghĩa ẩn của hàng cây đứng tuổi. Tầng nghĩa ấy là cách hiểu khi cảm nhận, được gửi gắm qua hình ảnh, chưa có lí lẽ hay câu khái quát trực tiếp. Còn với Mùa xuân nho nhỏ, bỏ qua yếu tố nghị luận ở khổ nói về lẽ sống lại là thiếu sót nhỏ nếu đề hỏi các phương thức của cả bài.
Lỗi cuối là nhầm phương thức với biện pháp tu từ. Nhân hoá trong hình ảnh đám mây vắt nửa mình sang thu, ẩn dụ trong mùa xuân nho nhỏ là biện pháp nghệ thuật, cần trả lời ở câu hỏi riêng. Khi tách bạch được ba thứ: phương thức, biện pháp tu từ và thể thơ, em sẽ ít mất điểm oan ở phần đọc hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của bài thơ Sang thu là gì?
Cách xác định phổ biến là biểu cảm, kết hợp miêu tả. Bài thơ tả cảnh giao mùa qua hương ổi, gió se, sương, sông, chim, mây, nhưng cảnh được cảm bằng tâm hồn bâng khuâng của người đón thu, nên cảm xúc mới là đích của bài.
Phương thức biểu đạt chính của Mùa xuân nho nhỏ là gì?
Phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả ở khổ đầu tả cảnh xuân xứ Huế, và có yếu tố nghị luận ở các khổ nói về ước nguyện, lẽ sống lặng lẽ dâng cho đời của mỗi con người.
Khổ đầu bài Sang thu có phải là miêu tả không?
Khổ đầu có miêu tả rõ qua hương ổi, gió se, sương chùng chình. Nhưng các từ bỗng, hình như cho thấy cảm xúc ngỡ ngàng, bâng khuâng. Cách trả lời đầy đủ là biểu cảm thể hiện gián tiếp qua miêu tả.
Mùa xuân nho nhỏ được viết khi nào?
Thanh Hải viết bài thơ vào tháng 11 năm 1980, không lâu trước khi ông qua đời. Hoàn cảnh này thường được nhắc khi tìm hiểu bài, nhưng khi xác định phương thức em chỉ cần căn cứ vào dấu hiệu trong văn bản.
Thể thơ năm chữ có phải là phương thức biểu đạt không?
Không. Năm chữ là thể thơ của cả Sang thu và Mùa xuân nho nhỏ. Phương thức biểu đạt là cách truyền đạt nội dung như kể, tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận. Hai câu hỏi về thể thơ và phương thức cần trả lời riêng.
Sang thu có yếu tố nghị luận không?
Hình ảnh sấm bớt bất ngờ trên hàng cây đứng tuổi gợi suy ngẫm về con người từng trải, nhưng ý ấy được gửi kín qua hình ảnh. Cách gọi phổ biến không nêu nghị luận thành phương thức của Sang thu, mà xem đó là tầng nghĩa ẩn của biểu cảm.