Sau khi viết câu trả lời phương thức biểu đạt, em tự kiểm bằng ba câu hỏi: phương thức mình chọn có khớp với mục đích của cả đoạn không, căn cứ mình nêu có nằm trong văn bản và đúng là dấu hiệu của phương thức ấy không, và câu trả lời có đúng điều đề hỏi về số lượng và phạm vi không. Ba câu hỏi này mất chưa tới nửa phút mà chặn được phần lớn lỗi thường gặp.
Biết cách xác định là một chuyện, biết tự phát hiện mình sai là chuyện khác. Học sinh hay không có ai bên cạnh để sửa, nhất là trong phòng thi. Bài này giải thích từng câu hỏi tự kiểm, cách áp dụng vào một bài làm cụ thể, cách luyện ở nhà một mình hoặc cùng phụ huynh, và những dấu hiệu cho thấy câu trả lời cần sửa.
Vì sao cần tự kiểm chứ không chỉ học thêm mẹo
Học sinh thường nghĩ muốn trả lời đúng thì phải học thêm dấu hiệu, thêm mẹo. Nhưng phần lớn câu trả lời sai không đến từ việc thiếu dấu hiệu, mà từ việc dùng dấu hiệu sai chỗ: thấy so sánh ghi miêu tả, thấy nhân vật ghi tự sự, thấy số liệu ghi thuyết minh. Học thêm mẹo không chữa được lỗi này, có khi còn làm nó nặng hơn.
Tự kiểm là thói quen nhìn lại câu trả lời của mình bằng con mắt của người khác. Thay vì hỏi "mình đã ghi gì", em hỏi "điều mình ghi có đứng vững không". Thói quen này có giá trị vượt ra ngoài câu hỏi phương thức: nó giúp em ở mọi câu đọc hiểu, mọi bài toán, mọi lần viết.
Ba câu hỏi dưới đây được chọn vì mỗi câu chặn một nhóm lỗi lớn. Câu thứ nhất chặn lỗi suy từ dấu hiệu bề mặt. Câu thứ hai chặn lỗi căn cứ lệch và lỗi gọi nhầm khái niệm. Câu thứ ba chặn lỗi trả lời thừa, thiếu hoặc sai phạm vi.
Câu hỏi thứ nhất: phương thức mình chọn có khớp mục đích của cả đoạn
Đặt câu trả lời sang một bên và đọc lại đoạn văn một lần, lần này chỉ để trả lời câu hỏi: người viết viết đoạn này để người đọc làm gì, biết gì, cảm gì. Rồi so với phương thức đã ghi. Nếu đã ghi miêu tả mà đoạn văn rõ ràng muốn người đọc đồng tình với một ý kiến, có gì đó không khớp.
Câu hỏi này đặc biệt hữu ích khi em đã chọn phương thức dựa vào một dấu hiệu nổi bật. Dấu hiệu nổi bật thường đúng là có trong văn bản, nhưng chưa chắc phục vụ mục đích chung. Đọc lại với câu hỏi mục đích giúp em thấy dấu hiệu ấy chỉ là phần phục vụ.
Một cách kiểm nhanh là thử nói câu: "Đoạn văn này được viết ra để (kể / tả / bày tỏ / giải thích / thuyết phục / làm thủ tục)." Nếu từ em điền vào khớp với phương thức đã ghi, qua được câu hỏi thứ nhất. Nếu em phải lưỡng lự lâu giữa hai từ, quay lại các phép thử khung và thử bỏ đi để cân nhắc kĩ hơn.
Câu hỏi thứ hai: căn cứ có nằm trong văn bản và thuộc đúng phương thức
Câu hỏi này có hai vế. Vế thứ nhất: căn cứ có nằm trong văn bản không. Căn cứ như "vì tác giả rất yêu quê hương" là suy đoán về tác giả, không phải dấu hiệu trên trang giấy. Căn cứ tốt chỉ ra được chữ, câu, hình ảnh cụ thể. Nếu em không chỉ ra được, câu trả lời đang dựa trên cảm giác.
Vế thứ hai: dấu hiệu ấy có thuộc đúng phương thức mình gọi tên không. Gọi tự sự thì căn cứ phải là chuỗi sự việc, nhân vật, ngôi kể. Gọi biểu cảm thì căn cứ là từ ngữ cảm xúc, câu cảm, lời gọi. Gọi nghị luận thì căn cứ là câu nêu ý kiến, lí lẽ, dẫn chứng. Nếu căn cứ em nêu thuộc về phương thức khác, hoặc chỉ là biện pháp tu từ, thì hoặc căn cứ sai, hoặc phương thức sai.
Vế thứ hai còn chặn một lỗi kín đáo: gọi nhầm khái niệm. Nếu em ghi "phương thức so sánh" và tìm căn cứ cho nó, em sẽ thấy ngay so sánh không nằm trong sáu phương thức. Câu hỏi về căn cứ buộc em nhìn lại cái tên đã ghi.
Câu hỏi thứ ba: câu trả lời có đúng điều đề hỏi
Đọc lại câu hỏi của đề, gạch chân chữ khoá, rồi so với câu trả lời. Đề hỏi "phương thức chính" thì câu trả lời phải có đúng một phương thức được đặt làm chính. Đề hỏi "các phương thức" thì phải có danh sách, mỗi phương thức có chỉ dẫn. Đề hỏi "vai trò" thì phải có tác dụng cụ thể. Đề hỏi "kiểu văn bản" thì phải dùng tên kiểu văn bản.
Phạm vi cũng cần kiểm: đề hỏi cả văn bản, một đoạn, một câu in đậm hay một khổ thơ. Câu trả lời cho cả văn bản đặt vào câu hỏi về một câu in đậm là lệch, dù có thể đúng về văn bản. Nếu đề có phạm vi hẹp, câu trả lời nên nhắc lại phạm vi ấy.
Cuối cùng, kiểm độ dài: câu trả lời có thừa những câu không cần thiết không. Một đoạn phân tích dài cho câu hỏi nhận biết làm mất thời gian mà không tăng chất lượng. Gạch thử từng câu, câu nào bỏ đi mà câu trả lời vẫn đủ tên và căn cứ thì đó là câu thừa.
Áp dụng ba câu hỏi vào một bài làm
Ngữ liệu tự viết: "Nhiều bạn trẻ nghĩ rằng chỉ người giỏi mới cần đọc sách. Thực ra, đọc sách là cách đơn giản nhất để mỗi người tự mở rộng hiểu biết. Một cuốn sách về rừng có thể đưa em tới những nơi chưa từng đặt chân. Vì vậy, mỗi ngày dành ra một ít thời gian đọc là thói quen đáng giữ." Đề hỏi: xác định phương thức biểu đạt chính. Bài làm ban đầu: "Thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp thông tin về sách."
| Câu hỏi tự kiểm | Kết quả với bài làm ban đầu | Sửa |
|---|---|---|
| Mục đích có khớp? | Không khớp: đoạn văn bác bỏ một suy nghĩ và khuyên giữ thói quen đọc, tức muốn người đọc đồng tình | Đổi sang nghị luận |
| Căn cứ có trong văn bản và đúng phương thức? | "Cung cấp thông tin về sách" chung chung, không chỉ ra chữ cụ thể | Dẫn câu nêu ý kiến "đọc sách là cách đơn giản nhất…" và từ nối "vì vậy" |
| Đúng điều đề hỏi? | Đề hỏi phương thức chính, bài làm ghi một phương thức: đúng số lượng | Giữ một phương thức, thêm căn cứ |
Bài làm đã sửa: "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu ý kiến đọc sách là cách đơn giản nhất để mở rộng hiểu biết, bác bỏ suy nghĩ chỉ người giỏi mới cần đọc, đưa dẫn chứng cuốn sách về rừng và kết luận bằng từ nối vì vậy." Chỉ một câu hỏi tự kiểm đầu tiên đã đủ phát hiện bài làm ban đầu lệch hướng.
Dấu hiệu cho thấy câu trả lời cần sửa
Căn cứ dùng được cho mọi đoạn văn. Những câu như "vì đoạn văn hay", "vì tác giả muốn gửi thông điệp", "vì có nhiều cảm xúc" đúng với gần như mọi văn bản. Căn cứ như vậy không chứng minh được gì, cần thay bằng chi tiết cụ thể.
Tên phương thức không nằm trong danh sách sáu. So sánh, nhân hoá, phong cách nghệ thuật, thể lục bát, thao tác chứng minh, nghị luận xã hội đều không phải tên phương thức. Thấy những chữ này trong câu trả lời là dấu hiệu phải sửa ngay.
Một câu trả lời có chữ "hoặc". Ghi "tự sự hoặc miêu tả" cho câu hỏi phương thức chính là chưa chọn. Cần chọn một, nêu căn cứ, và nhắc phương thức kia như yếu tố kết hợp nếu muốn.
Danh sách dài hơn ba phương thức. Một đoạn ngắn hiếm khi có hơn ba phương thức thật sự. Danh sách dài là dấu hiệu đang thêm cho chắc. Kiểm từng tên xem có chỉ ra được dấu hiệu không.
Phải mất lâu mới viết được căn cứ. Nếu em chọn xong phương thức mà loay hoay mãi không tìm được căn cứ, rất có thể phương thức đã chọn chưa đúng. Căn cứ của phương thức đúng thường hiện ra khá dễ, vì cả đoạn văn được tổ chức theo nó.
Câu trả lời giống hệt đáp án đã học cho cả tác phẩm. Nếu đề trích một đoạn của tác phẩm quen mà em chép lại đáp án của cả tác phẩm, hãy kiểm xem đoạn được trích có thật sự cùng phương thức hay không. Đoạn tả cảnh trong một truyện ngắn có thể có phương thức chính khác với cả truyện.
Luyện tự kiểm ở nhà, một mình hoặc cùng phụ huynh
Khi tự học, em làm câu hỏi phương thức như bình thường, rồi đợi vài phút mới tự kiểm. Khoảng cách ngắn này giúp em nhìn câu trả lời với con mắt mới hơn. Mỗi lần phát hiện một lỗi, em ghi lại lỗi ấy thuộc câu hỏi tự kiểm nào. Sau một thời gian, em sẽ thấy mình hay vấp ở câu nào nhất và tập trung vào đó.
Nếu có phụ huynh kèm, cách hiệu quả là phụ huynh không nói đáp án mà đọc to ba câu hỏi tự kiểm cho con trả lời. Phụ huynh không cần giỏi Ngữ văn, chỉ cần hỏi đúng ba câu và hỏi thêm "con thấy ở chữ nào". Con tự tìm ra chỗ sai sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với được người lớn sửa giúp.
Giáo viên có thể in ba câu hỏi tự kiểm thành một dải giấy nhỏ dán ở góc bàn, hoặc dành vài phút cuối giờ cho học sinh tự kiểm bài của mình trước khi chữa chung. Điều quan trọng là để học sinh tự nhận ra, không biến việc tự kiểm thành dịp so sánh hay xếp hạng ai nhiều lỗi hơn. Mục tiêu là mỗi em đọc kĩ hơn hôm qua.
Câu hỏi thường gặp
Ba câu hỏi tự kiểm câu trả lời phương thức biểu đạt là gì?
Thứ nhất, phương thức đã chọn có khớp với mục đích của cả đoạn không. Thứ hai, căn cứ có nằm trong văn bản và đúng là dấu hiệu của phương thức ấy không. Thứ ba, câu trả lời có đúng điều đề hỏi về số lượng, phạm vi và dạng câu hỏi không.
Tự kiểm có tốn nhiều thời gian trong phòng thi không?
Thường chưa tới nửa phút khi đã quen. Thời gian này đáng bỏ ra vì câu hỏi phương thức hay bị làm vội, và tự kiểm chặn được phần lớn lỗi thường gặp như căn cứ lệch hay trả lời thừa, thiếu.
Làm sao biết căn cứ của mình có đúng không?
Kiểm hai điều: căn cứ có chỉ ra được chữ, câu, hình ảnh cụ thể trong văn bản không, và dấu hiệu ấy có thuộc đúng phương thức em gọi tên không. Nếu căn cứ là suy đoán về tác giả hoặc là dấu hiệu của phương thức khác thì cần sửa.
Phụ huynh không giỏi Ngữ văn có kèm con tự kiểm được không?
Được. Phụ huynh chỉ cần đọc to ba câu hỏi tự kiểm và hỏi thêm con thấy ở chữ nào, không cần biết đáp án. Con tự tìm ra chỗ sai sẽ nhớ lâu hơn được người lớn sửa giúp, và buổi học không cần chấm điểm.
Nếu tự kiểm xong vẫn phân vân giữa hai phương thức thì làm gì?
Dùng thêm phép thử khung và phép thử bỏ đi: phương thức nào tổ chức mạch cả đoạn, bỏ phương thức nào thì đoạn văn vỡ. Chọn một làm chính, nêu căn cứ rõ và nhắc phương thức còn lại như yếu tố kết hợp.
Có nên tự kiểm ngay sau khi viết xong không?
Khi luyện ở nhà, nên đợi vài phút rồi mới tự kiểm để nhìn câu trả lời với con mắt mới. Trong phòng thi, em có thể tự kiểm ngay sau khi viết hoặc khi rà lại toàn bài, tuỳ thời gian còn lại.