PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm: nhận ra vai trò của từng yếu tố

Đoạn tự sự hiếm khi chỉ kể trần. Cách nhận ra câu miêu tả, câu biểu cảm xen trong lời kể, vai trò của từng yếu tố và cách viết câu trả lời đủ ý cho đề đọc hiểu.

A Vietnamese teacher and a few students discussing around a long library table with blank open notebooks, shot from a high corner, warm lamp light and indigo walls

Trong một đoạn tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm, tự sự lo phần diễn biến sự việc, miêu tả làm cho người, cảnh, hành động hiện lên cụ thể trước mắt người đọc, còn biểu cảm bộc lộ cảm xúc của người kể hoặc nhân vật. Phương thức chính vẫn là tự sự khi mạch kể là xương sống; miêu tả và biểu cảm là phương thức kết hợp, mỗi cái có một vai trò riêng cần chỉ ra được.

Đây là dạng ngữ liệu gặp nhiều nhất trong đề đọc hiểu truyện, và cũng là nơi học sinh dễ mất ý nhất, vì hoặc liệt kê thiếu phương thức kết hợp, hoặc nêu đúng tên mà không chỉ ra vai trò. Bài này giúp em tách từng lớp trong đoạn văn và trình bày câu trả lời gọn, có căn cứ.

Vì sao lời kể ít khi đứng một mình

Thử tưởng tượng một câu chuyện chỉ có sự việc: "Bạn Lan đến trường. Lan gặp cô giáo. Cô đưa Lan một lá thư. Lan đọc thư. Lan khóc." Người đọc biết chuyện gì xảy ra nhưng không thấy gì, không cảm gì. Câu chuyện giống một bản liệt kê. Đó là lí do người kể luôn đan thêm câu tả và câu bày tỏ: để người đọc nhìn thấy, nghe thấy và cảm thấy cùng nhân vật.

Viết lại cùng câu chuyện: "Sáng hôm ấy sương còn giăng mờ sân trường. Lan đến sớm, đôi giày vải ướt đẫm. Cô giáo gọi Lan lại, chìa ra một phong thư đã ngả màu. Đọc đến dòng cuối, Lan đứng lặng, nước mắt cứ thế trào ra. Thì ra suốt những năm qua, người lặng lẽ gửi sách cho em lại chính là bố." Lời kể vẫn là xương sống, nhưng đã có cảnh, có chi tiết, có cảm xúc.

Nhìn từ góc phương thức biểu đạt, đoạn thứ hai vẫn là đoạn tự sự. Thêm miêu tả và biểu cảm không làm đổi phương thức chính, vì mục đích của đoạn vẫn là kể chuyện Lan nhận thư. Điều thay đổi là đoạn văn có thêm hai phương thức kết hợp, và đề đọc hiểu rất hay hỏi chính vai trò của hai phương thức này.

Nhận ra câu miêu tả xen trong lời kể

Câu miêu tả làm người đọc nhìn thấy. Đó là những câu dừng dòng sự việc lại một chút để vẽ ra hình dáng, màu sắc, âm thanh, chuyển động: sương giăng mờ, đôi giày ướt đẫm, phong thư ngả màu. Dấu hiệu là tính từ, từ láy tượng hình, tượng thanh, phép so sánh, nhân hoá.

Miêu tả ngoại hình, hành động. Tả dáng đi, khuôn mặt, quần áo, động tác của nhân vật. Trong truyện, kiểu tả này giúp người đọc hình dung nhân vật và đoán được tính cách, tâm trạng qua vẻ bên ngoài.

Miêu tả cảnh vật, không gian. Tả cảnh nơi sự việc xảy ra: một buổi chiều mưa, một bến sông, một căn bếp. Cảnh thường mang sắc thái hợp với tâm trạng nhân vật hoặc báo trước diễn biến.

Miêu tả nội tâm. Tả suy nghĩ, cảm xúc, dằn vặt bên trong nhân vật, thường qua độc thoại nội tâm hoặc qua lời kể đi sâu vào tâm trạng. Sách Ngữ văn lớp 9 chương trình trước đây có hẳn bài về miêu tả nội tâm trong văn bản tự sự. Miêu tả nội tâm là miêu tả, không phải biểu cảm của người kể, vì đó là cảm xúc của nhân vật được người kể vẽ lại.

Nhận ra câu biểu cảm xen trong lời kể

Biểu cảm là lời của người kể bày tỏ cảm xúc. Đó là những câu người kể bước ra khỏi dòng sự việc để nói lòng mình: một câu cảm thán, một câu hỏi tu từ, một lời bình đầy xúc động như "thì ra…", "tội nghiệp…", "giá mà…".

Dấu hiệu trên mặt chữ. Từ cảm thán như ôi, chao ôi, than ôi; câu cảm kết thúc bằng dấu chấm than; câu hỏi không cần trả lời; những từ ngữ đánh giá mang cảm xúc mạnh. Ở truyện kể ngôi thứ nhất, biểu cảm thường dày hơn vì người kể là người trong cuộc.

Ranh giới với miêu tả nội tâm. Câu "Lan thấy lòng mình chùng xuống" là tả nội tâm nhân vật Lan. Câu "Thương sao những người cha lặng lẽ như thế!" là biểu cảm của người kể. Ranh giới này giúp em gọi đúng tên khi đề hỏi kĩ, nhưng trong nhiều đáp án, cả hai đều có thể được xếp vào nhóm làm rõ cảm xúc của đoạn văn.

Đừng nhầm lời thoại cảm xúc của nhân vật với biểu cảm. Nhân vật kêu lên "Trời ơi!" trong lời thoại là một chi tiết của câu chuyện. Nó cho thấy cảm xúc nhân vật, nhưng không phải là người kể đang bày tỏ. Khi liệt kê phương thức, em vẫn có thể nêu biểu cảm nếu đoạn văn có lời bày tỏ của người kể, còn lời thoại thì là dẫn chứng phụ.

Tách lớp một đoạn văn tự viết

Đoạn tự viết: "Chiều cuối năm, chợ huyện vãn người. Bà cụ ngồi co ro bên mẹt rau đã héo, chiếc nón rách che nửa khuôn mặt nhăn nheo. Thằng bé bán vé số đi ngang, ngập ngừng một lúc rồi dúi vào tay bà mấy đồng bạc lẻ, chạy biến. Bà nhìn theo, đôi môi run run. Giữa cái rét căm căm ấy, hoá ra lòng người vẫn ấm đến thế!"

Câu hoặc cụmPhương thứcVai trò trong đoạn
Thằng bé đi ngang, ngập ngừng, dúi tiền, chạy biến; bà nhìn theoTự sựXương sống, tạo diễn biến của câu chuyện nhỏ
Chợ vãn người; bà ngồi co ro; mẹt rau héo; nón rách; khuôn mặt nhăn nheo; đôi môi run runMiêu tảGợi cảnh cuối năm buồn vắng, khắc hoạ sự nghèo khó và xúc động của bà cụ
Câu cuối có "hoá ra" và dấu chấm thanBiểu cảmBộc lộ sự xúc động, cảm phục của người kể trước lòng tốt giản dị

Câu trả lời mẫu cho đề hỏi các phương thức: "Đoạn văn sử dụng phương thức tự sự là chính, kể lại việc cậu bé bán vé số dúi tiền cho bà cụ bán rau; kết hợp miêu tả qua các chi tiết bà ngồi co ro, mẹt rau héo, đôi môi run run, giúp hình ảnh bà cụ hiện lên rõ nét; và biểu cảm ở câu cuối, bộc lộ sự xúc động của người kể trước tình người." Mỗi phương thức một dẫn chứng, một vai trò: đó là khung chuẩn.

Vai trò của miêu tả và biểu cảm: viết sao cho không chung chung

Câu trả lời yếu thường có dạng "miêu tả làm câu chuyện sinh động, biểu cảm làm câu chuyện hấp dẫn". Những cụm này đúng nhưng áp vào đoạn nào cũng được, nên không cho thấy em đã đọc ngữ liệu. Câu trả lời tốt luôn nói rõ: miêu tả cái gì và nhờ đó người đọc thấy được điều gì; biểu cảm bộc lộ cảm xúc nào, của ai, trước sự việc nào.

Có thể dùng mẫu câu: "Yếu tố miêu tả qua các chi tiết… giúp người đọc hình dung… đồng thời gợi…". Với biểu cảm: "Yếu tố biểu cảm thể hiện qua… bộc lộ… của người kể, khiến câu chuyện…". Chỗ ba chấm phải được lấp bằng chi tiết của chính đoạn văn. Một câu đã lấp đầy như vậy có giá trị hơn ba câu chung chung.

Về miêu tả nội tâm, vai trò thường nêu là giúp người đọc hiểu suy nghĩ, tâm trạng nhân vật, thấy được những diễn biến bên trong mà hành động bên ngoài không nói hết, từ đó làm nổi bật tính cách nhân vật. Về miêu tả cảnh, vai trò thường nêu là tạo không gian cho câu chuyện, và khi cảnh mang màu tâm trạng, nó góp phần thể hiện cảm xúc nhân vật. Các vai trò này phải đi kèm dẫn chứng, nếu không câu trả lời sẽ thành bản sao của tài liệu ôn tập.

Khi miêu tả hoặc biểu cảm lấn át lời kể

Có những đoạn trích mà phần kể rất mỏng, chỉ một hai câu, còn lại là tả cảnh hoặc tả tâm trạng dài. Ví dụ phần mở đầu của nhiều truyện ngắn tả cảnh chiều quê, cảnh phố huyện trước khi nhân vật xuất hiện. Nếu đề chỉ trích riêng phần đó, phương thức chính hợp lí hơn là miêu tả, dù cả tác phẩm là truyện.

Tương tự, các đoạn tuỳ bút hay hồi kí đôi khi kể rất ít mà bày tỏ rất nhiều. Một đoạn mở bằng một kỉ niệm ngắn rồi dành phần lớn cho cảm xúc, suy ngẫm thì phương thức chính có thể là biểu cảm. Khi gặp những đoạn như vậy, em đừng gọi tự sự chỉ vì biết tác phẩm gốc là truyện hay hồi kí.

Nguyên tắc chung là xét đoạn được trích, không xét cả tác phẩm, và xét mục đích chiếm ưu thế trong đoạn. Đếm thô số câu kể, câu tả, câu bày tỏ có thể giúp em có cảm giác ban đầu, nhưng quyết định cuối cùng nên dựa vào câu hỏi: đoạn văn này chủ yếu muốn người đọc biết chuyện gì xảy ra, thấy cảnh gì, hay cảm điều gì. Trường hợp các tài liệu còn khác nhau, nêu rõ cách hiểu của mình kèm căn cứ là đủ.

Ba bước tách lớp khi gặp đoạn trích trong đề

Trong giờ kiểm tra, em không cần kẻ bảng như trên. Ba bước dưới đây làm ngay trên đề bằng bút chì là đủ để có câu trả lời gọn và không sót ý.

  1. Đọc lần một để nắm câu chuyện, rồi gạch chân các động từ hành động nối nhau của nhân vật. Đó là lớp tự sự, thường là phương thức chính.
  2. Đọc lần hai, khoanh các tính từ, từ láy, hình ảnh so sánh, các câu tả cảnh, tả người, tả tâm trạng nhân vật. Đó là lớp miêu tả. Ghi nhanh bên lề: tả cái gì.
  3. Đánh dấu các câu cảm thán, câu hỏi tu từ, lời bình mang cảm xúc của người kể. Đó là lớp biểu cảm. Ghi nhanh bên lề: cảm xúc gì, trước sự việc nào.
  4. Viết câu trả lời theo thứ tự: phương thức chính với căn cứ, rồi từng phương thức kết hợp với một dẫn chứng và một vai trò.

Một đoạn trích tám, mười câu thường chỉ mất chưa đầy hai phút cho ba bước này. Thói quen đánh dấu ngay trên đề còn giúp em khi đề có thêm câu hỏi về chi tiết, về tâm trạng nhân vật hay về thông điệp, vì phần lớn chất liệu đã được khoanh sẵn. Nếu sau bước một em gạch được rất ít động từ hành động trong khi bước hai khoanh được rất nhiều, đó là tín hiệu nên cân nhắc lại phương thức chính, như phần trên đã nói về những đoạn miêu tả hoặc biểu cảm lấn át lời kể.

Câu hỏi thường gặp

Tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm là gì?

Đó là đoạn văn lấy việc kể diễn biến sự việc làm chính, đồng thời xen những câu tả người, tả cảnh, tả nội tâm và những câu bày tỏ cảm xúc. Tự sự là phương thức chính, miêu tả và biểu cảm là phương thức kết hợp.

Vai trò của yếu tố miêu tả trong văn tự sự là gì?

Miêu tả giúp người đọc hình dung rõ nhân vật, cảnh vật, hành động, làm câu chuyện cụ thể và sống động, đồng thời có thể gợi tâm trạng nhân vật. Khi trả lời cần nêu chi tiết miêu tả cụ thể trong đoạn và điều mà chi tiết ấy giúp người đọc thấy.

Miêu tả nội tâm có phải là biểu cảm không?

Không hẳn. Miêu tả nội tâm là người kể vẽ lại suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật, nên thuộc miêu tả. Biểu cảm là người kể trực tiếp bày tỏ cảm xúc của chính mình. Cả hai đều làm rõ cảm xúc của đoạn văn nhưng khác chủ thể.

Đoạn văn kể chuyện có nhiều câu cảm thán thì phương thức chính có đổi không?

Thường không đổi nếu mạch kể vẫn là xương sống của đoạn. Câu cảm thán là yếu tố biểu cảm kết hợp. Chỉ khi phần bày tỏ cảm xúc chiếm phần lớn và sự việc chỉ là cái cớ thì mới cân nhắc gọi biểu cảm là phương thức chính.

Khi đề hỏi các phương thức biểu đạt, nên viết theo thứ tự nào?

Nên nêu phương thức chính trước, sau đó lần lượt các phương thức kết hợp có dấu hiệu rõ trong đoạn. Mỗi phương thức kèm một dẫn chứng ngắn và nếu đề hỏi thì thêm một câu về vai trò của nó.

Có nên liệt kê đủ sáu phương thức cho chắc không?

Không nên. Liệt kê những phương thức không có trong đoạn cho thấy chưa đọc kĩ ngữ liệu và có thể bị coi là trả lời sai. Chỉ nêu những phương thức có dấu hiệu rõ, mỗi phương thức có căn cứ cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138