Với ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, em không thể dựa vào đáp án đã học thuộc, nên phải xác định phương thức biểu đạt từ chính văn bản: đọc nắm nội dung, hỏi mục đích, tìm dấu hiệu, rồi cân phương thức làm khung. Nguồn trích và hình thức văn bản như thư, nhật kí, bài báo, diễn văn là gợi ý thêm, nhưng không thay được việc đọc.
Đề đọc hiểu theo chương trình hiện hành dùng nhiều ngữ liệu mới để kiểm năng lực đọc thật, không kiểm trí nhớ. Học sinh quen học theo kiểu "bài này phương thức gì" dễ lúng túng. Phần dưới đây giải thích vì sao học thuộc không đủ, cách đọc một đoạn lạ trong ít phút, các loại ngữ liệu hay gặp và dấu hiệu riêng của từng loại.
Vì sao đề hay dùng ngữ liệu mới
Mục tiêu của phần đọc hiểu là đánh giá xem học sinh có đọc được một văn bản bất kì hay không. Nếu ngữ liệu luôn là bài trong sách, học sinh chỉ cần nhớ đáp án cũ là trả lời được, và câu hỏi không còn kiểm năng lực đọc. Vì vậy đề kiểm tra, đề thi ngày càng chọn những đoạn văn học sinh chưa gặp: một đoạn trong cuốn sách phổ biến kiến thức, một lá thư, một đoạn nhật kí, một bài báo, một bài phát biểu.
Với câu hỏi phương thức biểu đạt, điều này có nghĩa là danh sách "tác phẩm nào phương thức gì" chỉ giúp được một phần nhỏ. Thứ thật sự hữu ích là quy trình đọc mà em mang theo được tới bất kì văn bản nào. Quy trình ấy không khác với đoạn văn quen thuộc, chỉ là em phải làm đầy đủ từng bước thay vì nhảy thẳng tới đáp án.
Tin tốt là ngữ liệu ngoài sách thường rõ mục đích hơn những đoạn trích văn chương kinh điển. Một đoạn sách phổ biến khoa học rất ít khi pha trộn phức tạp; một bài xã luận thường có câu nêu ý kiến rất thẳng. Nếu đọc bình tĩnh, ngữ liệu lạ không khó hơn ngữ liệu quen.
Đọc một đoạn lạ trong vài phút
Khi gặp một đoạn văn chưa từng thấy, em đi theo trình tự dưới đây. Mỗi bước gắn với một câu hỏi cụ thể để khỏi đọc mông lung.
- Đọc dòng ghi nguồn trước: tên văn bản gốc, tên sách, thể loại nếu có. Ghi nhanh một chữ dự đoán bên lề như "truyện", "báo", "sách khoa học".
- Đọc trọn đoạn một lượt, không dừng. Sau đó gói nội dung trong một câu: đoạn này nói về gì, giữ động từ chính như kể, tả, giải thích, bàn.
- Hỏi người viết đang đứng ở đâu: kể lại một chuyện, đứng ngoài giới thiệu một đối tượng, đứng trước người đọc thuyết phục, hay đứng trong cảm xúc của mình.
- Gạch chân hai dấu hiệu cùng hướng ở hai chỗ khác nhau của đoạn.
- So với dự đoán từ nguồn trích ở bước một. Nếu khớp, chốt đáp án. Nếu lệch, tin văn bản hơn tin nguồn, vì một cuốn truyện vẫn có đoạn bàn luận và một cuốn sách khoa học vẫn có đoạn kể.
- Viết câu trả lời gồm tên phương thức và căn cứ.
Bước năm là bước nhiều em bỏ qua. Nguồn trích chỉ là gợi ý ban đầu; văn bản mới là bằng chứng. Khi nguồn ghi "trích truyện ngắn" mà đoạn được trích là lời nhân vật bàn về lẽ sống, phương thức của đoạn ấy có thể là nghị luận.
Các loại ngữ liệu ngoài sách hay gặp
Bảng dưới đây liệt kê những loại ngữ liệu thường được chọn và phương thức hay gặp ở mỗi loại. Đây là xu hướng chung để định hướng, không phải đáp án cố định.
| Loại ngữ liệu | Phương thức hay gặp | Dấu hiệu nên kiểm |
|---|---|---|
| Đoạn sách phổ biến kiến thức | Thuyết minh | định nghĩa, phân loại, nguyên nhân – kết quả trình bày khách quan |
| Bài báo bình luận, xã luận | Nghị luận | câu nêu ý kiến, lí lẽ, dẫn chứng, lời kêu gọi |
| Tin tức thuật lại sự kiện | Tự sự hoặc thuyết minh tuỳ trọng tâm | diễn biến theo thời gian hay giải thích sự kiện |
| Thư gửi người thân | Biểu cảm, có khi tự sự | lời xưng hô thân mật, bày tỏ nỗi nhớ, kể chuyện gần đây |
| Nhật kí, hồi kí | Tự sự kết hợp biểu cảm | mốc thời gian, sự việc của chính người viết, cảm xúc |
| Diễn văn, bài phát biểu | Nghị luận, nhiều khi giàu biểu cảm | lời hướng tới người nghe, lập luận, kêu gọi |
| Bài đăng mạng xã hội, tản văn ngắn | Biểu cảm hoặc nghị luận | cảm xúc cá nhân hay ý kiến về một vấn đề |
| Thông báo, hướng dẫn, quy định | Hành chính – công vụ hoặc thuyết minh | thể thức cố định hay chỉ là trình bày các bước |
Dòng cuối đáng lưu ý: không phải văn bản hướng dẫn nào cũng là hành chính – công vụ. Một đoạn hướng dẫn cách gieo hạt trong sách làm vườn là thuyết minh; một thông báo của nhà trường về lịch nghỉ có kính gửi, nơi nhận mới mang thể thức hành chính.
Thư, nhật kí và diễn văn: ba loại dễ phân vân
Thư là loại ngữ liệu khiến học sinh phân vân nhiều. Một lá thư có thể kể lại chuyện ở nhà, tả quê hương, bày tỏ nỗi nhớ và khuyên nhủ người nhận. Cách chọn vẫn là hỏi mục đích chung: lá thư được viết để báo tin, để giãi bày tình cảm hay để khuyên một điều. Phần lớn đoạn thư trong đề đọc hiểu đậm chất giãi bày, nên biểu cảm là cách xác định phổ biến; nhưng đoạn thư chủ yếu kể lại một sự việc thì gọi tự sự hợp lí hơn.
Nhật kí và hồi kí có khung là sự việc theo thời gian của chính người viết, nên tự sự thường làm chính. Điều làm khó là chúng được kể ở ngôi thứ nhất và cảm xúc xen rất nhiều. Đừng vì thấy người kể xưng "mình" mà vội gọi biểu cảm; hãy xem các câu có tạo thành chuỗi sự việc không.
Diễn văn, bài phát biểu hướng tới người nghe, thường mở bằng lời chào, rồi nêu vấn đề, đưa lí lẽ, kêu gọi hành động. Khung là nghị luận, dù giọng văn có thể rất xúc động. Một số đoạn phát biểu chỉ gồm lời cảm ơn và bày tỏ tình cảm, khi ấy biểu cảm hợp lí hơn. Một lần nữa, mục đích của chính đoạn được trích quyết định.
Đừng để trí nhớ đánh lừa
Học sinh học kĩ đôi khi gặp một rủi ro ngược: nhận ra tác giả hoặc tác phẩm quen, rồi trả lời theo đáp án đã nhớ cho cả tác phẩm, trong khi đề chỉ trích một đoạn có phương thức khác. Một truyện ngắn quen thuộc có phương thức chính là tự sự, nhưng đoạn được trích có thể là một đoạn tả thiên nhiên dài, hoặc lời độc thoại của nhân vật.
Tương tự, cùng một tác giả có thể viết nhiều loại văn bản. Một nhà văn viết truyện cũng viết tuỳ bút, viết bài bình luận. Thấy tên tác giả quen, em đừng suy ra phương thức từ tên tác giả.
Cách phòng là luôn đi qua bước tóm tắt nội dung của chính đoạn trích. Nếu câu tóm tắt cho thấy đoạn ấy đang tả, đang bàn hay đang bày tỏ, em tin vào câu tóm tắt hơn tin vào trí nhớ về cả tác phẩm. Trí nhớ có ích để hiểu bối cảnh, còn đáp án phải đến từ văn bản trước mặt.
Một đoạn lạ tự viết và cách xử lí từng bước
Giả sử đề cho đoạn sau, ghi nguồn là trích một cuốn sách về đời sống loài chim: "Mỗi độ cuối thu, đàn cò trắng từ phương bắc lại bay về những cánh đồng ven sông. Chúng chọn bãi bồi nhiều phù sa để kiếm ăn, nơi tôm cá nhỏ trú trong lớp bùn mềm. Cò thường kiếm ăn theo nhóm, con đứng canh, con mổ mồi, và rời đi khi nước lên. Người nông dân xưa xem tiếng cò kêu chiều là dấu hiệu sắp chuyển mùa."
Bước nguồn trích: sách về đời sống loài chim, dự đoán thuyết minh. Bước tóm tắt: đoạn văn giới thiệu thói quen di trú và kiếm ăn của cò trắng. Bước mục đích: người viết đứng ngoài, cung cấp hiểu biết về một loài chim. Bước dấu hiệu: các đặc điểm được trình bày khách quan như chọn bãi bồi nhiều phù sa, kiếm ăn theo nhóm, rời đi khi nước lên; không có nhân vật cụ thể, không có cảm xúc riêng của người viết. Bước so với dự đoán: khớp.
Câu trả lời: phương thức biểu đạt chính là thuyết minh, vì đoạn văn cung cấp tri thức khách quan về thói quen di trú và kiếm ăn của cò trắng. Câu đầu có hình ảnh cánh đồng ven sông, nhưng đó là bối cảnh cho tri thức, không biến đoạn văn thành miêu tả. Đoạn này là ngữ liệu tự viết để luyện, các chi tiết về loài cò chỉ mang tính minh hoạ cho cách đọc, không dùng làm tư liệu khoa học.
Tự luyện với ngữ liệu ngoài sách ở nhà
Cách luyện hiệu quả là tự tìm ngữ liệu trong đời sống: một đoạn trên báo giấy, một trang sách khoa học cho thiếu nhi, một lá thư cũ trong nhà, một đoạn giới thiệu trên bao bì sản phẩm. Mỗi ngày chọn một đoạn ngắn, làm đủ các bước, viết câu trả lời ra giấy. Sau một vài tuần, em sẽ thấy phản xạ hỏi mục đích hình thành tự nhiên.
Phụ huynh kèm con có thể cùng làm: mỗi người tự xác định rồi so kết quả, ai có căn cứ thuyết phục hơn thì nói trước. Cách này không cần đáp án sẵn, vì cuộc trao đổi về căn cứ chính là phần học. Điều cần tránh là biến buổi luyện thành chấm điểm, so ai đúng nhiều hơn; mục tiêu là cả nhà cùng đọc kĩ.
Giáo viên có thể dùng chính văn bản đời thường, như một thông báo của tổ dân phố hay một bài viết về an toàn giao thông, để học sinh thấy phương thức biểu đạt không chỉ có trong sách văn. Khi học sinh nhận ra mình gặp sáu phương thức mỗi ngày, ngữ liệu lạ trong đề sẽ bớt đáng sợ.
Câu hỏi thường gặp
Ngữ liệu ngoài sách giáo khoa có khó xác định phương thức hơn không?
Không hẳn. Ngữ liệu ngoài sách thường rõ mục đích hơn những đoạn văn chương kinh điển. Cái khó chỉ là không có đáp án sẵn để nhớ, nên em phải đi đủ các bước: tóm tắt, hỏi mục đích, tìm dấu hiệu, cân phương thức làm khung.
Dòng ghi nguồn trích có giúp xác định phương thức không?
Có, nhưng chỉ là gợi ý ban đầu. Nguồn cho biết văn bản gốc thuộc loại gì, như truyện, sách khoa học hay bài báo. Đoạn được trích vẫn có thể khác loại văn bản gốc, nên nếu nguồn và văn bản lệch nhau thì tin văn bản.
Đoạn trích lá thư thường là phương thức gì?
Phần lớn đoạn thư trong đề đọc hiểu đậm chất giãi bày tình cảm nên biểu cảm là cách xác định phổ biến. Nếu đoạn thư chủ yếu kể lại một sự việc theo trình tự thì tự sự hợp lí hơn. Cần đọc mục đích của chính đoạn được trích.
Bài phát biểu nhiều cảm xúc có phải là biểu cảm không?
Thường không. Bài phát biểu hướng tới người nghe, nêu vấn đề, đưa lí lẽ và kêu gọi, nên khung là nghị luận dù giọng văn xúc động. Chỉ những đoạn chủ yếu là lời cảm ơn, bày tỏ tình cảm mới nghiêng về biểu cảm.
Nhận ra tác phẩm quen thì có nên trả lời theo đáp án đã học không?
Nên thận trọng. Đáp án đã học thường áp cho cả tác phẩm, trong khi đề có thể trích một đoạn tả cảnh hay một đoạn độc thoại có phương thức khác. Luôn tóm tắt chính đoạn trích và tin vào văn bản trước mặt hơn trí nhớ.
Ở nhà nên luyện ngữ liệu ngoài sách thế nào?
Mỗi ngày chọn một đoạn ngắn từ báo, sách khoa học thiếu nhi, thư cũ hay giới thiệu trên bao bì, làm đủ các bước và viết câu trả lời ra giấy. Phụ huynh có thể cùng làm rồi so căn cứ, không cần đáp án sẵn và không biến thành chấm điểm.