PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức tự sự

Yếu tố tự sự trong văn nghị luận: kể dẫn chứng có làm đổi phương thức chính

Đoạn nghị luận kể một câu chuyện làm dẫn chứng vẫn là nghị luận. Cách nhận ra yếu tố tự sự trong nghị luận, khi nào đổi phương thức chính và cách nêu tác dụng.

Vietnamese high school students debating in pairs at desks arranged in a horseshoe in a sunlit classroom, gesturing hands, viewed from the back row, indigo and amber accents

Khi một đoạn văn nghị luận kể lại một câu chuyện để làm dẫn chứng, phương thức chính vẫn là nghị luận, vì câu chuyện được kể ra nhằm chứng minh hoặc làm sáng tỏ một ý kiến; tự sự chỉ là yếu tố kết hợp. Phương thức chính chỉ chuyển sang tự sự khi câu chuyện chiếm gần trọn đoạn trích và ý kiến của người viết mờ đi hoặc vắng hẳn.

Đề đọc hiểu nghị luận xã hội rất hay chọn những đoạn mở bằng một câu chuyện ngắn: một cậu bé, một người thầy, một nhà khoa học, rồi rút ra bài học. Học sinh đọc thấy câu chuyện hấp dẫn nên dễ gọi tự sự. Bài này chỉ ra cách nhìn xuyên qua câu chuyện để thấy luận điểm, và cách nêu tác dụng của yếu tố tự sự trong nghị luận.

Nghị luận dùng câu chuyện để làm gì

Nghị luận là phương thức dùng lí lẽ và dẫn chứng để thuyết phục người đọc tin vào một ý kiến. Lí lẽ là phần lập luận, giải thích vì sao ý kiến đúng; dẫn chứng là bằng chứng cụ thể cho thấy điều ấy có thật. Câu chuyện là một dạng dẫn chứng rất hiệu quả, vì người đọc nhớ chuyện lâu hơn nhớ lí lẽ, và một câu chuyện cảm động có thể thuyết phục nhanh hơn nhiều trang phân tích.

Khi được đưa vào văn nghị luận, câu chuyện thường bị rút gọn: chỉ giữ những sự việc liên quan tới luận điểm, bỏ đi chi tiết phụ. Nó cũng thường được "đóng khung" bằng câu nêu ý kiến ở trước và câu rút ra ý nghĩa ở sau. Chính cái khung ấy cho thấy câu chuyện đang phục vụ một mục đích khác: thuyết phục.

Đề thi tốt nghiệp và nhiều đề kiểm tra hay lấy ngữ liệu từ sách kĩ năng sống, tản văn suy ngẫm, bài báo bình luận, vì chúng có cấu trúc rõ: câu chuyện, rồi bài học. Hiểu được vai trò của câu chuyện trong cấu trúc ấy là chìa khoá để trả lời đúng câu hỏi phương thức.

Một đoạn tự viết: câu chuyện nằm trong khung lập luận

Đoạn tự viết: "Sự kiên nhẫn đôi khi quan trọng hơn tài năng. Có một cậu học sinh tập viết chữ đẹp suốt hai năm, mỗi tối chép một trang, nhiều lần muốn bỏ vì chữ mãi không tiến bộ. Đến năm lớp năm, bàn tay cậu bỗng như quen nết, nét chữ đều và mềm. Thành quả ấy không đến từ một phép màu, mà từ hàng trăm buổi tối không bỏ cuộc. Người trẻ hôm nay sống giữa nhịp sống nhanh, càng cần học lại đức tính chậm rãi ấy."

Phần của đoạnNội dungPhương thức
Câu mởNêu ý kiến: kiên nhẫn đôi khi quan trọng hơn tài năngNghị luận, đây là luận điểm
Ba câu giữaKể chuyện cậu học sinh luyện chữ hai nămTự sự, đóng vai dẫn chứng
Câu thứ nămRút ra ý nghĩa: thành quả đến từ không bỏ cuộcNghị luận, lí lẽ nối dẫn chứng với luận điểm
Câu cuốiMở rộng sang người trẻ hôm nayNghị luận, liên hệ thực tế

Dù câu chuyện chiếm gần nửa đoạn, nó bị kẹp giữa câu nêu ý kiến và câu rút ra ý nghĩa. Mục đích của cả đoạn là thuyết phục người đọc về giá trị của kiên nhẫn. Câu trả lời: "Phương thức biểu đạt chính là nghị luận, vì đoạn văn nêu ý kiến về sự kiên nhẫn và dùng câu chuyện cậu học sinh luyện chữ làm dẫn chứng; kết hợp tự sự ở phần kể chuyện."

Dấu hiệu cho thấy câu chuyện đang phục vụ nghị luận

Có câu nêu ý kiến trước hoặc sau câu chuyện. Một câu mang tính khái quát, có thể đúng với nhiều người, nhiều hoàn cảnh: "Lòng tốt không cần phải lớn lao", "Thất bại là một phần của thành công". Đó là luận điểm, và câu chuyện được chọn để soi sáng nó.

Có từ ngữ lập luận. Những từ như bởi vậy, vì thế, rõ ràng, có lẽ, phải chăng, điều đó cho thấy, câu chuyện trên nhắc chúng ta là cầu nối từ dẫn chứng sang lí lẽ. Thấy chúng là thấy giọng nghị luận.

Câu chuyện bị rút gọn, nhân vật ít được khắc hoạ. Nhân vật thường không có tên hoặc chỉ là "một cậu bé", "một người thầy"; ít miêu tả ngoại hình, ít đối thoại. Người viết chỉ giữ phần đủ để minh hoạ ý kiến.

Có lời hướng tới người đọc. Đoạn nghị luận thường kết bằng lời nhắn, lời khuyên, câu hỏi gợi suy nghĩ dành cho "chúng ta", "mỗi người", "người trẻ". Tự sự thuần tuý ít khi quay sang trò chuyện với người đọc như vậy.

Khi nào câu chuyện trở thành phương thức chính

Có những đoạn trích được cắt sao cho chỉ còn phần câu chuyện, không có câu nêu ý kiến hay câu rút ra bài học. Khi đọc riêng đoạn ấy, người đọc chỉ thấy một chuỗi sự việc với nhân vật và diễn biến. Trong trường hợp này, xét trên đoạn được trích, phương thức chính hợp lí là tự sự, dù văn bản gốc có thể là một bài nghị luận.

Cũng có những bài viết mà câu chuyện chiếm gần hết dung lượng, chỉ một câu cuối mang tính gợi mở rất nhẹ, như nhiều mẩu chuyện ngắn trong các tuyển tập hạt giống tâm hồn. Với những ngữ liệu này, các tài liệu không hoàn toàn thống nhất: có nơi xác định tự sự là chính vì phần kể lấn át, có nơi xác định nghị luận vì mục đích cuối là gửi gắm bài học. Em nên đọc kĩ câu hỏi và cân nhắc độ dài, độ đậm của phần lí lẽ.

Một cách nghĩ hữu ích: nếu bỏ câu chuyện đi mà đoạn văn vẫn còn ý kiến rõ ràng, thì nghị luận là chính. Nếu bỏ câu chuyện đi mà đoạn văn chỉ còn một câu lơ lửng, thì tự sự là chính. Dù chọn bên nào, câu trả lời cần có căn cứ rõ: chỉ ra phần kể và phần lập luận chiếm bao nhiêu, mục đích nổi bật là gì. Giáo viên thường đánh giá cao câu trả lời có lí lẽ hơn là câu trả lời đúng tên nhưng không giải thích.

Tác dụng của yếu tố tự sự trong văn nghị luận

Làm luận điểm trở nên cụ thể, dễ hiểu. Ý kiến khái quát như "kiên nhẫn quan trọng hơn tài năng" trở nên rõ ràng khi được gắn với một con người, một quá trình cụ thể.

Tăng sức thuyết phục. Câu chuyện là bằng chứng cho thấy điều người viết nói đã xảy ra trong thực tế, không phải lí thuyết suông.

Tạo sức hấp dẫn và cảm xúc. Câu chuyện khiến người đọc chú ý và xúc động, nhờ đó dễ đón nhận bài học hơn là nghe một lời khuyên trực tiếp.

Làm lập luận đỡ khô cứng. Xen một câu chuyện giữa các lí lẽ giúp mạch văn có nhịp, có chỗ nghỉ, người đọc không thấy nặng nề.

Cách viết câu trả lời. Nêu câu chuyện được kể là gì, rồi chọn hai, ba tác dụng phù hợp nhất với đoạn văn, gắn mỗi tác dụng với luận điểm cụ thể mà câu chuyện chứng minh. Tránh liệt kê cả bốn tác dụng như một công thức.

Bốn kiểu câu chuyện hay gặp trong ngữ liệu nghị luận

Chuyện về một người có thật. Một nhà khoa học, một vận động viên, một người lao động bình thường được nêu tên hoặc không. Câu chuyện thường ngắn, nhấn vào một quyết định hay một quá trình bền bỉ. Đây là dẫn chứng thực tế, mục đích rõ là chứng minh; phương thức chính gần như luôn là nghị luận.

Chuyện ngụ ngôn, chuyện mang tính ẩn dụ. Một con chim non tập bay, một hạt giống nằm dưới đá, hai người thợ xây cùng một bức tường. Những câu chuyện này không cần có thật; giá trị nằm ở bài học gợi ra. Khi được kể trọn và người viết chỉ thêm một câu bình ở cuối, đây là kiểu ngữ liệu dễ gây tranh luận nhất về phương thức chính, như phần trên đã nói.

Trải nghiệm của chính người viết. Người viết kể một kỉ niệm của mình rồi suy ngẫm. Ngữ liệu kiểu này hay nằm ở ranh giới giữa nghị luận và biểu cảm, vì suy ngẫm thường đi kèm cảm xúc. Em xét xem phần suy ngẫm thiên về lí lẽ thuyết phục người khác hay thiên về bộc bạch lòng mình.

Câu chuyện giả định. Người viết mời người đọc tưởng tượng: "Thử hình dung một ngày không có điện thoại…". Đây không phải tự sự đúng nghĩa vì sự việc chưa xảy ra và không có nhân vật cụ thể; nó là một cách lập luận bằng giả định, thuộc về nghị luận. Đừng gọi tự sự chỉ vì thấy chuỗi hành động được tưởng tượng ra.

Phân biệt với nghị luận văn học có kể lại cốt truyện

Ở bậc trung học phổ thông, em còn gặp đoạn trích từ bài nghị luận văn học: người viết bàn về một tác phẩm và kể lại một phần cốt truyện để phân tích. Ví dụ một đoạn bàn về giá trị nhân đạo của một truyện ngắn, trong đó tóm tắt cảnh nhân vật chính được cưu mang. Phần tóm tắt là tự sự, nhưng nó nằm trong mạch phân tích và đánh giá, nên phương thức chính vẫn là nghị luận.

Dấu hiệu nhận ra nghị luận văn học là các từ ngữ đánh giá nghệ thuật và nội dung: chi tiết này cho thấy, nhà văn đã, ngòi bút, giá trị, ý nghĩa, tình huống truyện. Người viết không đơn thuần kể lại chuyện mà luôn bình luận ngay sau đó. Nếu đoạn trích chỉ còn phần tóm tắt mà không có lời bình, em mới cân nhắc gọi tự sự.

Kinh nghiệm chung với mọi đoạn nghị luận có yếu tố tự sự: tìm câu chủ đề trước. Câu chủ đề thường nằm ở đầu hoặc cuối đoạn. Khi đã thấy câu chủ đề là một ý kiến, em gần như chắc phương thức chính là nghị luận, phần còn lại chỉ là xem câu chuyện đóng vai trò gì.

Câu hỏi thường gặp

Đoạn nghị luận có kể chuyện thì phương thức chính là gì?

Phương thức chính vẫn là nghị luận nếu câu chuyện được kể ra để làm dẫn chứng cho một ý kiến được nêu trước hoặc sau đó. Tự sự là yếu tố kết hợp giúp lập luận cụ thể và thuyết phục hơn.

Khi nào đoạn văn có câu chuyện được xác định là tự sự?

Khi đoạn trích chỉ gồm câu chuyện, không có câu nêu ý kiến hay rút ra bài học, hoặc phần kể lấn át gần hết và lí lẽ chỉ còn mờ nhạt. Lúc đó mục đích nổi bật của đoạn là kể, nên có thể xác định tự sự là chính kèm căn cứ.

Tác dụng của yếu tố tự sự trong văn nghị luận là gì?

Yếu tố tự sự làm luận điểm cụ thể và dễ hiểu, tăng sức thuyết phục vì là bằng chứng thực tế, tạo cảm xúc và sức hấp dẫn, làm lập luận đỡ khô cứng. Khi trả lời nên chọn ý phù hợp nhất và gắn với luận điểm cụ thể.

Làm sao tìm luận điểm trong đoạn nghị luận có câu chuyện?

Tìm câu mang tính khái quát, đúng với nhiều người, thường ở đầu hoặc cuối đoạn, hay đi kèm từ ngữ như vì thế, điều đó cho thấy, phải chăng. Câu ấy thường là luận điểm, còn câu chuyện là dẫn chứng soi sáng nó.

Đoạn nghị luận văn học tóm tắt cốt truyện có phải là tự sự không?

Phần tóm tắt là yếu tố tự sự, nhưng nếu nó nằm trong mạch phân tích, đánh giá tác phẩm thì phương thức chính vẫn là nghị luận. Dấu hiệu là các lời bình về chi tiết, nhân vật, giá trị tác phẩm đi liền sau phần kể.

Có nên nêu cả nghị luận và tự sự khi đề hỏi phương thức chính không?

Khi đề chỉ hỏi phương thức chính, nên nêu một phương thức và căn cứ. Có thể thêm một câu nói tự sự là yếu tố kết hợp nếu muốn rõ hơn, nhưng không nên nêu hai phương thức ngang nhau làm câu trả lời thiếu dứt khoát.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138