PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu cảm

Bài thơ nào phương thức chính không phải biểu cảm: những trường hợp cần chú ý

Truyện thơ, thơ kể chuyện, đồng dao, vè, tục ngữ kinh nghiệm có thể lấy tự sự hay thuyết minh làm chính. Sáu nhóm ngoại lệ và cách trình bày khi có hai cách hiểu.

Grandmother and grandchild sitting on a bamboo mat in a rural Vietnamese courtyard at dusk, grandmother gesturing while telling a story, seen from behind, warm lantern glow

Không phải bài thơ nào cũng lấy biểu cảm làm phương thức chính: các đoạn truyện thơ kể việc, thơ kể chuyện, đồng dao, vè, câu vần ghi kinh nghiệm hay kiến thức thường lấy tự sự hoặc thuyết minh làm chính. Một số đoạn thơ chính luận có nghị luận đậm đến mức có cách hiểu xếp nghị luận lên ngang biểu cảm.

Dưới đây là sáu nhóm trường hợp cần dừng lại kiểm tra, mỗi nhóm có ví dụ và lý do, kèm cách viết câu trả lời khi một đoạn thơ có hai cách xác định đều có căn cứ.

Nguyên tắc: mục đích quyết định, không phải hình thức có vần

Vần, nhịp và cách ngắt dòng là hình thức của thơ, còn phương thức biểu đạt được quyết định bởi mục đích giao tiếp. Một văn bản có vần vẫn có thể được viết ra để kể chuyện, để truyền kinh nghiệm, để ghi nhớ một quy tắc. Ngược lại, một đoạn văn xuôi không vần vẫn có thể là biểu cảm thuần tuý.

Người Việt có truyền thống dùng lời có vần cho rất nhiều việc ngoài bày tỏ cảm xúc: kể chuyện dài bằng truyện thơ lục bát, dạy trẻ bằng đồng dao, truyền kinh nghiệm làm nông bằng tục ngữ, ca dao, phổ biến tin tức trong làng bằng vè. Vì lời có vần dễ nhớ, dễ thuộc, nên nó được dùng như một phương tiện ghi nhớ hơn là phương tiện bộc lộ.

Do đó, trước khi ghi “biểu cảm” cho một đoạn thơ, hãy hỏi lại: nếu chuyển đoạn này thành văn xuôi, nó sẽ giống một câu chuyện, một bản hướng dẫn, một lời bàn, hay một lời tâm sự? Câu trả lời cho câu hỏi ấy thường chỉ ra phương thức chính đáng tin hơn bất kỳ dấu hiệu hình thức nào.

Nhóm 1: đoạn truyện thơ kể việc

Truyện thơ là tự sự bằng thơ. Truyện Kiều của Nguyễn Du và Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu là truyện thơ: có nhân vật, có cốt truyện, có chuỗi sự việc từ đầu tới cuối. Xét cả tác phẩm, phương thức chính là tự sự, xen biểu cảm và miêu tả ở nhiều đoạn.

Đoạn trích kể hành động thì tự sự nổi lên. Đoạn Lục Vân Tiên đánh tan bọn cướp để cứu Kiều Nguyệt Nga kể liên tiếp các hành động: gặp cướp, xông vào đánh, hỏi han người bị nạn, từ chối lời đền ơn. Phương thức chính của đoạn này thường được xác định là tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm.

Đoạn trích tả tâm trạng thì biểu cảm nổi lên. Ngược lại, những đoạn Truyện Kiều tả nỗi lòng nhân vật một mình, như các đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, nghiêng hẳn về biểu cảm và miêu tả nội tâm, dù vẫn nằm trong một truyện thơ.

Bài học rút ra. Với truyện thơ, không thể dựa vào việc “đây là thơ” hay “đây là truyện” mà phải đọc chính đoạn trích: đoạn ấy đang kể việc hay đang dừng lại cho nhân vật bộc bạch.

Nhóm 2: thơ kể chuyện hiện đại

Thơ hiện đại có nhiều bài kể một câu chuyện trọn vẹn, có nhân vật, có tình huống, có diễn biến. Bài Lượm của Tố Hữu kể về chú bé liên lạc từ lúc gặp gỡ đến lúc hi sinh; bài Đêm nay Bác không ngủ của Minh Huệ kể một đêm trên đường hành quân qua cái nhìn của anh đội viên. Đây là những bài có yếu tố tự sự rất rõ.

Với những bài này, sách tham khảo và giáo viên có hai cách xác định đều gặp. Cách thứ nhất xem tự sự là phương thức chính, vì bài thơ có cốt truyện và nhân vật, kết hợp miêu tả và biểu cảm. Cách thứ hai xem biểu cảm là phương thức chính, vì câu chuyện được kể để bộc lộ tình cảm yêu mến, cảm phục, xót thương, và bài thơ có nhiều lời bộc lộ trực tiếp.

Khi gặp loại bài này trong đề, cách an toàn là đọc đoạn được trích. Đoạn kể diễn biến, có lời thoại, có hành động nối tiếp thì nghiêng về tự sự. Đoạn có lời gọi, lời than, câu hỏi tu từ của người kể thì nghiêng về biểu cảm. Dù chọn cách nào, câu trả lời cần nêu căn cứ và nhắc phương thức còn lại như yếu tố kết hợp.

Nhóm 3: đồng dao và thơ thiếu nhi kể chuyện

Đồng dao là những bài hát nói của trẻ em, thường có nhịp vui, câu ngắn, vần liền. Nhiều bài đồng dao kể một câu chuyện nhỏ hài hước giữa các con vật. Câu quen thuộc Con mèo mà trèo cây cau / Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà mở ra một chuỗi đối đáp, có nhân vật, có tình huống, giống một mẩu chuyện kể bằng vần.

Với những bài như vậy, mục đích chủ yếu là kể và tạo niềm vui khi đọc, hát, chứ không phải bày tỏ nỗi niềm. Phương thức thường được xác định là tự sự, có khi kết hợp miêu tả. Đây là chỗ học sinh nhỏ hay ghi biểu cảm theo thói quen.

Thơ thiếu nhi hiện đại cũng có nhiều bài kể chuyện con vật, đồ chơi, một ngày đi học. Nếu bài thơ có nhân vật làm việc này rồi việc kia, kết thúc bằng một tình huống vui, đó là dấu hiệu tự sự. Nếu bài thơ dừng lại ở cảm xúc yêu mến của em bé với mẹ, với cô, với quê, thì biểu cảm trở lại vị trí chính.

Một cách thử nhanh với đồng dao và thơ thiếu nhi là kể lại bài thơ bằng hai ba câu văn xuôi. Nếu kể lại được thành một mẩu chuyện có đầu có cuối, tự sự đang trội; nếu kể lại chỉ còn một câu kiểu “em bé rất yêu mẹ”, biểu cảm đang trội.

Nhóm 4 và 5: tục ngữ, ca dao kinh nghiệm, vè và văn vần ghi nhớ

Những câu có vần dưới đây mang mục đích truyền hiểu biết hơn là bày tỏ cảm xúc. Bảng gom ví dụ và cách xác định thường gặp.

LoạiVí dụMục đíchPhương thức thường xác định
Tục ngữ thời tiếtChuồn chuồn bay thấp thì mưa / Bay cao thì nắng, bay vừa thì râmTruyền kinh nghiệm đoán thời tiếtThuyết minh (có cách gọi là nghị luận đúc kết)
Tục ngữ sản xuấtNhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giốngXếp thứ tự các yếu tố trồng lúaThuyết minh, có ý nghị luận
Ca dao nông lịchTháng chạp là tháng trồng khoai / Tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng càGhi lịch thời vụThuyết minh
Vè kể việcVè kể chuyện làng, chuyện một sự kiệnKể, truyền tinTự sự
Văn vần ghi nhớ quy tắcCâu vần giúp nhớ quy tắc chính tả, công thứcGiúp ghi nhớ kiến thứcThuyết minh

Với tục ngữ, nhiều tài liệu gọi đây là lời đúc kết kinh nghiệm và có tài liệu xếp vào nghị luận vì tục ngữ đưa ra nhận định. Khi đề hỏi, cách hiểu phổ biến ở cấp trung học cơ sở là thuyết minh hoặc nghị luận tuỳ câu, chứ ít khi là biểu cảm. Hãy theo cách gọi giáo viên đang dùng và luôn nêu căn cứ: câu tục ngữ cung cấp kinh nghiệm gì.

Nhóm 6: thơ trào phúng và đoạn thơ chính luận

Thơ trào phúng vẫn thường là biểu cảm. Thơ châm biếm của Tú Xương, Nguyễn Khuyến hay ca dao châm biếm thường tả, kể những cảnh chướng tai gai mắt. Nhưng mục đích là bày tỏ thái độ mỉa mai, phê phán, và thái độ chính là một dạng biểu cảm. Vì vậy đừng thấy đoạn thơ tả một cảnh trường thi hỗn loạn mà ghi ngay miêu tả; căn cứ là giọng giễu cợt của chủ thể.

Đoạn thơ chính luận nghiêng về nghị luận. Một số đoạn trong trường ca, thơ chính luận đặt vấn đề, lý giải, khẳng định một quan niệm về đất nước, nhân dân, lẽ sống. Câu thơ có những từ như “bởi vì”, “cho nên”, “phải biết”, mang tính lập luận. Với đoạn như vậy, nghị luận là yếu tố kết hợp rất đậm, có cách hiểu xếp ngang biểu cảm.

Ca dao khuyên răn đứng ở giữa. Câu Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn là lời khuyên đoàn kết qua hình ảnh ẩn dụ. Lời gọi “bầu ơi” và chữ “thương” mang sắc thái biểu cảm, còn ý khuyên răn mang sắc thái nghị luận. Cách xác định phổ biến vẫn là biểu cảm, nêu thêm ý khuyên nhủ.

Viết câu trả lời khi một đoạn thơ có hai cách hiểu

Đề đọc hiểu không phải lúc nào cũng có một đáp án duy nhất. Khi bạn thấy hai phương thức cùng có căn cứ mạnh, trình tự sau giúp câu trả lời vẫn chặt chẽ.

  1. Chọn một phương thức làm chính dựa vào mục đích của đoạn trích được đưa, không dựa vào cả tác phẩm.
  2. Nêu căn cứ cho lựa chọn ấy bằng từ ngữ, hình ảnh, sự việc cụ thể.
  3. Nhắc phương thức còn lại là yếu tố kết hợp và nói nó góp phần gì.
  4. Tránh viết hai phương thức ngang nhau kiểu “vừa tự sự vừa biểu cảm” khi đề hỏi một phương thức chính, vì như vậy câu trả lời thiếu quyết định.

Ví dụ với một đoạn kể diễn biến trong bài thơ kể chuyện: “Phương thức biểu đạt chính của đoạn thơ là tự sự, thể hiện qua chuỗi sự việc nối tiếp và lời đối thoại giữa các nhân vật; biểu cảm là yếu tố kết hợp, bộc lộ qua lời than và câu hỏi tu từ của người kể ở cuối đoạn.” Câu trả lời như vậy cho thấy bạn hiểu cả hai mặt của đoạn thơ, và giáo viên thường đánh giá cao lập luận có căn cứ hơn là một chữ đúng đáp án.

Câu hỏi thường gặp

Có phải bài thơ nào cũng có phương thức chính là biểu cảm không?

Không. Phần lớn thơ trữ tình lấy biểu cảm làm chính, nhưng đoạn truyện thơ kể việc, thơ kể chuyện, đồng dao, vè và các câu vần truyền kinh nghiệm có thể lấy tự sự hoặc thuyết minh làm chính. Luôn xét mục đích của đoạn trích được đưa.

Truyện Kiều có phương thức biểu đạt chính là gì?

Xét cả tác phẩm, Truyện Kiều là truyện thơ nên tự sự là phương thức chính, kết hợp biểu cảm và miêu tả. Với từng đoạn trích, kết quả thay đổi: đoạn kể việc nghiêng về tự sự, đoạn tả nỗi lòng nhân vật nghiêng về biểu cảm và miêu tả nội tâm.

Tục ngữ có phải là biểu cảm không?

Thường không. Tục ngữ đúc kết kinh nghiệm về thời tiết, lao động, đối nhân xử thế nên mục đích chính là truyền hiểu biết hoặc đưa ra nhận định. Tuỳ cách gọi của giáo viên, tục ngữ hay được xếp vào thuyết minh hoặc nghị luận.

Thơ châm biếm thì phương thức chính là gì?

Thơ châm biếm thường tả, kể những cảnh đáng cười, nhưng mục đích là bày tỏ thái độ mỉa mai, phê phán, nên biểu cảm vẫn hay được xác định là phương thức chính, kết hợp tự sự hoặc miêu tả. Căn cứ là giọng điệu và từ ngữ đánh giá.

Gặp đoạn thơ có cả tự sự lẫn biểu cảm thì chọn cái nào?

Chọn theo mục đích chủ yếu của đoạn được trích. Đoạn kể diễn biến, hành động, lời thoại thì tự sự làm chính; đoạn chủ thể dừng lại bộc bạch thì biểu cảm làm chính. Nêu căn cứ và nhắc phương thức kia như yếu tố kết hợp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138