Phần lớn bài thơ có phương thức biểu đạt chính là biểu cảm vì thơ trữ tình ra đời để bộc lộ cảm xúc, suy tư của con người trước cuộc sống; mọi yếu tố khác như kể, tả, bàn đều phục vụ cho dòng cảm xúc ấy. Nhịp điệu, vần, sự cô đọng và hình ảnh của thơ đều là công cụ để truyền cảm xúc hơn là truyền thông tin.
Hiểu lý do giúp bạn không trả lời theo phản xạ “thơ thì là biểu cảm”, mà biết vì sao, biết tìm căn cứ ở đâu, và nhận ra khi nào một bài thơ đi chệch quy luật ấy.
Thơ trữ tình sinh ra để bày tỏ cảm xúc
Trong cách chia thể loại quen thuộc ở nhà trường, văn học có ba loại lớn: tự sự (truyện, tiểu thuyết, truyện thơ), trữ tình (thơ trữ tình, ca dao trữ tình, tuỳ bút), và kịch. Chữ “trữ tình” có nghĩa là bày tỏ tình cảm. Như vậy ngay từ tên gọi, loại trữ tình đã lấy cảm xúc làm trung tâm, khác với loại tự sự lấy câu chuyện làm trung tâm.
Phần lớn bài thơ học sinh gặp trong chương trình và trong đề đọc hiểu thuộc thơ trữ tình. Mỗi bài là một khoảnh khắc cảm xúc của một chủ thể: nỗi nhớ quê, tình đồng đội, lòng biết ơn, sự rung động trước mùa thu. Bài thơ không nhằm kể cho đủ một câu chuyện, cũng không nhằm cung cấp hiểu biết, mà nhằm để người đọc cùng rung động.
Khi mục đích giao tiếp của văn bản là bộc lộ và truyền cảm xúc, phương thức phù hợp nhất với mục đích ấy là biểu cảm. Đó là lý do căn bản nhất. Các lý do còn lại, về ngôn ngữ, nhịp điệu, hình ảnh, chỉ là hệ quả của mục đích đó.
Cũng nên nhớ rằng thơ có cả thơ tự sự, thơ trào phúng, thơ triết lý, thơ dùng để ghi nhớ kiến thức. Các dạng này ít gặp hơn trong đề đọc hiểu, nhưng sự tồn tại của chúng là lý do không được trả lời theo phản xạ.
Bốn đặc điểm của thơ khiến biểu cảm trội lên
Có chủ thể trữ tình. Mỗi bài thơ trữ tình có một chủ thể trữ tình, tức là người đang cảm xúc, có khi xưng ta, em, anh, con, mình, có khi ẩn đi. Chính sự hiện diện của chủ thể này biến những gì được kể, được tả thành cảm nhận của một người.
Ngôn ngữ cô đọng, giàu nhạc tính. Vần, nhịp, điệp từ, điệp cấu trúc làm câu thơ gần với lời hát, lời ru. Âm hưởng ấy tác động vào cảm xúc người đọc trước khi tác động vào lý trí. Một văn bản thông tin không cần vần; một bài thơ cần, vì nó muốn chạm tới cảm xúc.
Hình ảnh mang tính biểu tượng. Trăng, sông, bếp lửa, con thuyền, cánh cò trong thơ thường không đứng một mình như một sự vật. Chúng được chọn vì có thể chở nỗi niềm. Đây là cách biểu cảm gián tiếp đặc trưng của thơ.
Mạch thơ đi theo mạch cảm xúc. Một bài thơ có thể bắt đầu từ hiện tại, trở về kỷ niệm, rồi bật ra một suy ngẫm. Trình tự ấy không theo thời gian hay logic mà theo cảm xúc dâng lên, lắng xuống. Khi mạch văn đi theo cảm xúc, biểu cảm là phương thức tổ chức văn bản.
Kể và tả trong thơ cũng là để biểu cảm
Nhiều bài thơ có hẳn những đoạn kể chuyện hoặc tả cảnh. Học sinh thấy vậy thường phân vân: có nên ghi tự sự hay miêu tả là phương thức chính không? Câu trả lời phổ biến là chưa nên, vì trong thơ trữ tình, kể và tả thường là phương tiện, còn biểu cảm là đích.
Bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan là một ví dụ rõ. Bốn câu đầu tả cảnh: cỏ cây chen đá, lá chen hoa, vài chú tiều dưới núi, mấy nhà chợ bên sông. Nhưng cảnh được chọn là cảnh hoang vắng lúc bóng xế tà, và hai câu sau chuyển sang “nhớ nước đau lòng”, “thương nhà mỏi miệng”, rồi khép lại bằng “một mảnh tình riêng ta với ta”. Cảnh vật được dựng lên để chở nỗi cô đơn và hoài niệm, nên cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả.
Tương tự, một bài thơ kể lại kỷ niệm thời thơ ấu bên bà vẫn được xác định là biểu cảm làm chính, vì câu chuyện được kể không phải để người đọc biết chuyện gì đã xảy ra, mà để họ thấy tình thương của người cháu. Khi trả lời, nên nói rõ: tự sự hoặc miêu tả là yếu tố kết hợp, và nêu vai trò của nó đối với cảm xúc.
Tìm căn cứ biểu cảm ở đâu trong một bài thơ
Khi đề chỉ đưa một đoạn thơ ngắn, có thể soát theo thứ tự các vị trí dưới đây. Thường chỉ cần hai vị trí cho căn cứ rõ ràng là đủ.
| Vị trí | Tìm gì | Ví dụ cách nói |
|---|---|---|
| Đại từ xưng hô | Ta, em, anh, con, mình, chúng ta | Chủ thể trữ tình xưng “ta” bộc lộ nỗi lòng |
| Câu kết đoạn, kết bài | Câu cảm, câu hỏi tu từ, lời khẳng định tình cảm | Câu kết bật lên trực tiếp nỗi nhớ |
| Từ ngữ chỉ tình cảm | Nhớ, thương, đau lòng, xao xuyến | Từ “đau lòng” gọi tên cảm xúc |
| Hình ảnh trung tâm | Hình ảnh lặp lại hoặc được nhấn mạnh | Hình ảnh bếp lửa gợi tình bà cháu |
| Nhịp, điệp | Điệp từ, điệp cấu trúc, nhịp ngắt | Điệp từ “nhớ” làm cảm xúc dồn dập |
Không phải đoạn thơ nào cũng có đủ năm vị trí. Đoạn thơ toàn tả cảnh thường có căn cứ ở hình ảnh trung tâm và từ ngữ đánh giá; đoạn thơ trực tiếp thường có căn cứ ở câu cảm và đại từ.
Thơ trung đại và thơ hiện đại biểu cảm theo hai giọng khác nhau
Thơ trung đại thường kín đáo. Người xưa coi trọng sự hàm súc, “ý tại ngôn ngoại”, nghĩa là ý nằm ngoài lời. Cảm xúc hay được gửi vào cảnh: một tiếng chim, một bóng chiều, một làn khói. Thể thơ Đường luật có niêm luật chặt chẽ, câu thơ đối nhau, nên cảm xúc thường được nén lại và chỉ bật ra ở một hai chữ. Khi đọc thơ trung đại, căn cứ biểu cảm thường là hình ảnh và những chữ như “nhớ”, “thương”, “sầu”, “mỏi” đặt ở vị trí then chốt.
Thơ hiện đại, nhất là từ phong trào Thơ mới trở đi, cho phép chủ thể trữ tình nói thẳng hơn nhiều. Câu thơ dài ngắn tự do, có nhiều câu cảm, lời gọi, câu hỏi tu từ, có khi cả một khổ thơ là lời tâm sự trực tiếp. Căn cứ biểu cảm vì thế dễ tìm hơn, nằm ngay trên bề mặt chữ.
Thơ kháng chiến và thơ thời kỳ đổi mới lại hay đan biểu cảm với tự sự: kể chuyện người lính, chuyện một chuyến đi, chuyện gặp lại người thân, rồi để cảm xúc dâng lên từ câu chuyện. Đây là kiểu thơ khiến học sinh phân vân nhiều nhất giữa biểu cảm và tự sự.
Biết giọng của từng giai đoạn giúp bạn tìm căn cứ đúng chỗ: với thơ trung đại, soi hình ảnh và chữ then chốt; với thơ hiện đại, soi câu cảm và lời trực tiếp; với thơ kể chuyện, soi xem câu chuyện dẫn tới cảm xúc nào ở cuối.
Khi nào không nên trả lời theo phản xạ
Phản xạ “thơ là biểu cảm” đúng trong phần lớn trường hợp, nhưng có ba tình huống cần dừng lại kiểm tra. Tình huống thứ nhất là đoạn thơ được trích từ truyện thơ, như các đoạn kể việc trong Truyện Kiều. Khi đoạn trích chủ yếu kể sự việc, nhân vật hành động, đề có thể muốn bạn nhận ra tự sự.
Tình huống thứ hai là đoạn thơ có giọng bàn luận, đưa ra quan niệm. Một số đoạn trong trường ca, trong thơ hiện đại có câu thơ mang tính lập luận, đặt câu hỏi và trả lời bằng lý lẽ về đất nước, nhân dân, lịch sử. Khi ấy biểu cảm thường vẫn trội, nhưng nghị luận là yếu tố kết hợp đáng kể, có cách hiểu xếp nghị luận ngang hàng.
Tình huống thứ ba là văn vần dùng để truyền kiến thức: vè, câu ghi nhớ quy tắc, thơ hướng dẫn mẹo vặt, tục ngữ về thời tiết, nông nghiệp. Các câu này có vần nhưng mục đích là cung cấp hiểu biết, kinh nghiệm, không phải bày tỏ cảm xúc. Câu tục ngữ Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống nói về kinh nghiệm trồng lúa, không ai xếp nó vào biểu cảm.
Gặp ba tình huống này, quay lại câu hỏi gốc: đoạn văn bản được viết ra chủ yếu để làm gì. Câu hỏi ấy luôn đáng tin hơn hình thức có vần hay không có vần.
Mẫu trả lời cho câu hỏi về phương thức của một bài thơ
Với một đoạn thơ trữ tình quen thuộc, câu trả lời đủ ý thường đi theo các bước sau.
- Gọi tên phương thức chính: biểu cảm.
- Nêu chủ thể trữ tình và đối tượng cảm xúc: ai đang nói, nói về ai hoặc về điều gì.
- Chỉ ra một hai căn cứ: từ ngữ chỉ tình cảm, câu cảm, hình ảnh trung tâm.
- Nếu đề hỏi phương thức kết hợp, nêu miêu tả hoặc tự sự và nói chúng giúp cảm xúc hiện ra thế nào.
Ví dụ với hai câu ca dao Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra: “Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Lời ca dao bày tỏ lòng biết ơn công cha nghĩa mẹ qua hai hình ảnh so sánh núi Thái Sơn và nước trong nguồn, gợi sự lớn lao, bền bỉ của tình cha mẹ.”
Lưu ý với câu ca dao này, phần sau của bài ca dao quen thuộc còn có lời khuyên giữ đạo làm con, nên có cách hiểu cho rằng nó vừa biểu cảm vừa mang yếu tố khuyên răn. Nếu đề chỉ trích hai câu đầu, biểu cảm là cách xác định phổ biến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thơ thường có phương thức chính là biểu cảm?
Vì phần lớn thơ là thơ trữ tình, ra đời để bộc lộ cảm xúc và suy tư của chủ thể trữ tình. Khi mục đích của văn bản là truyền cảm xúc, biểu cảm là phương thức phù hợp nhất, còn kể và tả chỉ làm phương tiện.
Bài thơ có nhiều câu tả cảnh thì phương thức chính có phải là miêu tả không?
Thường là không. Trong thơ trữ tình, cảnh được chọn để chở tâm trạng, nên biểu cảm vẫn làm chính, miêu tả là yếu tố kết hợp. Khi trả lời nên nêu rõ cảnh nào gợi cảm xúc nào để có căn cứ.
Có bài thơ nào phương thức chính không phải là biểu cảm không?
Có. Truyện thơ, thơ kể chuyện, vè, văn vần ghi nhớ kiến thức hay tục ngữ kinh nghiệm có thể lấy tự sự hoặc thuyết minh làm chính. Một số đoạn trường ca có nghị luận đậm. Luôn xem mục đích chính của đoạn trích.
Chủ thể trữ tình có phải là tác giả không?
Không hẳn. Chủ thể trữ tình là người đang cảm xúc trong bài thơ, có thể gần với tác giả nhưng cũng có thể là một nhân vật được hư cấu, như người lính, người mẹ, cô gái. Khi trả lời nên gọi là chủ thể trữ tình hoặc nhân vật trữ tình.
Trả lời phương thức của bài thơ có cần nêu căn cứ không?
Nên nêu. Một câu gọi tên phương thức kèm một hai căn cứ cụ thể như từ ngữ chỉ tình cảm, câu cảm, hình ảnh trung tâm sẽ thuyết phục hơn nhiều so với chỉ ghi một chữ biểu cảm, và giúp tránh nhầm với các trường hợp ngoại lệ.