Phương thức biểu cảm là cách dùng ngôn ngữ để bày tỏ tình cảm, cảm xúc, thái độ và sự đánh giá của người viết (hoặc nhân vật trữ tình) trước con người, sự vật, sự việc. Mục đích của nó không phải kể lại chuyện gì đã xảy ra, cũng không phải cung cấp hiểu biết, mà là để người đọc cảm được điều người viết đang thương, đang nhớ, đang giận hay đang tiếc.
Khi đề đọc hiểu hỏi phương thức biểu đạt, biểu cảm là đáp án xuất hiện nhiều nhất với ngữ liệu thơ, ca dao, tuỳ bút và thư từ. Phần dưới giải thích định nghĩa bằng lời dễ hiểu, bốn đặc điểm để nhận ra, ví dụ tự viết đặt cạnh nhau, và cách nói về biểu cảm sao cho câu trả lời có căn cứ.
Định nghĩa phương thức biểu cảm bằng lời dễ hiểu
Sách giáo khoa các thời kỳ diễn đạt hơi khác nhau, nhưng đều xoay quanh một ý: biểu cảm là phương thức mà người viết bộc lộ thế giới bên trong của mình ra ngoài trang giấy. Thế giới bên trong ấy gồm cảm xúc nhất thời (vui, buồn, xúc động, bồn chồn), tình cảm bền lâu (yêu quê, thương mẹ, quý bạn), và thái độ đánh giá (trân trọng, xót xa, mỉa mai, khinh ghét).
Có thể hình dung theo cách này: mỗi phương thức biểu đạt trả lời một câu hỏi khác nhau của người đọc. Tự sự trả lời chuyện gì đã xảy ra. Miêu tả trả lời nó trông như thế nào. Thuyết minh trả lời nó là gì, có đặc điểm gì. Nghị luận trả lời ta nên nghĩ gì về nó. Còn biểu cảm trả lời người viết cảm thấy gì về nó.
Vì thế điều quyết định không phải đoạn văn có chữ “yêu”, chữ “nhớ” hay không, mà là đoạn văn được viết ra để làm gì. Một đoạn có rất nhiều tính từ chỉ cảm xúc vẫn có thể là tự sự, nếu những cảm xúc ấy chỉ là chi tiết trong một câu chuyện đang được kể. Ngược lại, một bài thơ không có từ cảm thán nào vẫn là biểu cảm, nếu toàn bộ hình ảnh được chọn ra để gửi gắm một nỗi niềm.
Biểu cảm khác với “có cảm xúc” ở đâu
Mọi văn bản đều có người viết đứng sau, nhưng không phải văn bản nào cũng lấy cảm xúc làm mục đích. Một bản tin về lũ lụt có thể khiến người đọc xúc động, nhưng người viết bản tin cố giữ giọng khách quan; mục đích là thông tin, nên phương thức chính thường là tự sự hoặc thuyết minh, không phải biểu cảm.
Cảm xúc của người đọc không phải căn cứ. Nhiều bạn trả lời “đoạn văn là biểu cảm vì đọc thấy rất cảm động”. Đó là cảm xúc của chính bạn, không phải dấu hiệu trong văn bản. Căn cứ phải là thứ chỉ ra được bằng ngón tay trên trang giấy: một câu cảm thán, một lời gọi, một hình ảnh mang nỗi niềm, một đại từ trữ tình.
Cảm xúc của nhân vật cũng cần tách ra. Trong truyện, người kể có thể thuật lại “bà lão nghẹn ngào”, “anh thấy lòng rộn rã”. Đó là kể về cảm xúc của nhân vật, thường thuộc tự sự kết hợp miêu tả nội tâm. Biểu cảm đúng nghĩa là khi tiếng nói cảm xúc vang lên trực tiếp từ chủ thể đang nói trong văn bản.
Biểu cảm luôn có đối tượng. Không ai yêu thương trong khoảng không. Đoạn biểu cảm bao giờ cũng gắn cảm xúc với một đối tượng cụ thể: một người, một vùng đất, một kỷ niệm, một đồ vật. Khi tìm được đối tượng và tình cảm dành cho nó, câu trả lời của bạn tự nhiên có hai vế rõ ràng.
Bốn đặc điểm của một đoạn văn biểu cảm
Khi đọc một đoạn ngữ liệu lạ, có thể soát nhanh bốn đặc điểm dưới đây. Đoạn văn có từ hai đặc điểm trở lên và mục đích chung là bày tỏ nỗi niềm thì nhiều khả năng phương thức chính là biểu cảm.
- Có chủ thể cảm xúc hiện diện: người nói xưng “em”, “con”, “ta”, “mình”, “chúng ta”, hoặc ẩn đi nhưng giọng điệu vẫn cho thấy có ai đó đang thổ lộ.
- Có ngôn ngữ đánh giá và cảm thán: các từ như “ôi”, “biết bao”, “sao mà”, “thương quá”, câu cảm kết thúc bằng dấu chấm than, câu hỏi tu từ không chờ trả lời.
- Hình ảnh được chọn để gợi cảm xúc chứ không để tả cho đủ: người viết chỉ giữ lại vài chi tiết mang nỗi niềm, ví dụ đôi bàn tay chai sạn của mẹ, mà bỏ qua chiều cao, cân nặng, màu áo.
- Mạch văn đi theo cảm xúc chứ không đi theo thời gian hay logic: đoạn văn có thể nhảy từ hiện tại về kỷ niệm rồi trở lại, miễn là cảm xúc dâng lên dần.
Bốn đặc điểm này không phải bảng kiểm bắt buộc phải đủ. Có đoạn biểu cảm rất kín, không một câu cảm thán, chỉ có hình ảnh. Vì vậy chúng là gợi ý để tìm căn cứ, còn kết luận cuối cùng vẫn phải dựa vào câu hỏi: đoạn văn được viết ra chủ yếu để làm gì.
Ví dụ tự viết: cùng một đề tài, ba cách viết
Cách dễ thấy nhất là đặt ba đoạn văn cùng nói về một chiếc xe đạp cũ cạnh nhau. Đoạn thứ nhất: Năm lớp sáu, bố dắt chiếc xe đạp màu xanh về nhà. Sáng nào em cũng đạp xe qua cầu tre tới trường. Cuối năm lớp chín, xe hỏng xích, bố đem cho bác hàng xóm. Đây là tự sự: có chuỗi sự việc nối tiếp, có mốc thời gian.
Đoạn thứ hai: Chiếc xe đạp khung sắt sơn xanh đã tróc ở hai bên càng, yên bọc da nâu sờn chỉ, chiếc chuông nhỏ gắn bên tay lái kêu lanh canh mỗi lần xe xóc. Đây là miêu tả: người viết dựng lại hình dáng, màu sắc, âm thanh để người đọc thấy chiếc xe.
Đoạn thứ ba: Chiếc xe xanh ấy, sao mà nhớ thế. Mỗi lần đi ngang cây cầu tre, lại thấy như vẫn còn tiếng chuông lanh canh của những buổi sáng sớm, và thương bố biết bao, người đã đứng đầu ngõ nhìn theo cho tới khi xe khuất. Đây là biểu cảm: câu cảm “sao mà nhớ thế”, từ “thương… biết bao”, chi tiết tiếng chuông được giữ lại không để tả mà để gợi nỗi nhớ.
Đặt ba đoạn cạnh nhau sẽ thấy đề tài không quyết định phương thức. Cùng một chiếc xe, người viết muốn kể thì ra tự sự, muốn cho thấy thì ra miêu tả, muốn bộc lộ lòng mình thì ra biểu cảm. Đây cũng là lý do đề đọc hiểu thường hỏi phương thức của đoạn trích chứ không hỏi của đề tài.
Biểu cảm thường xuất hiện trong những loại văn bản nào
Biểu cảm có mặt ở rất nhiều kiểu văn bản, nhưng mức độ khác nhau. Bảng dưới đây là cách hình dung phổ biến, dùng để định hướng khi gặp ngữ liệu, không phải quy tắc cứng.
| Loại văn bản | Vị trí của biểu cảm | Lưu ý khi xác định |
|---|---|---|
| Thơ trữ tình, ca dao trữ tình | Thường là phương thức chính | Vẫn cần chỉ ra chủ thể và đối tượng cảm xúc |
| Tuỳ bút, tản văn | Thường là phương thức chính, đi cùng miêu tả, tự sự | Cảm xúc dẫn mạch, sự việc chỉ là cái cớ |
| Thư từ, nhật ký, lời chúc | Hay là phương thức chính | Nhật ký kể việc trong ngày thì tự sự có thể nổi lên |
| Truyện ngắn, tiểu thuyết | Thường là phương thức kết hợp | Phương thức chính của đoạn kể chuyện vẫn là tự sự |
| Văn nghị luận, văn tế, hịch | Kết hợp, có khi rất đậm | Mục đích thuyết phục thì nghị luận vẫn làm chính |
| Văn bản thông tin, hành chính | Hầu như vắng mặt | Giọng khách quan, khuôn mẫu là dấu hiệu ngược lại |
Bảng này giúp tránh hai lỗi đối xứng nhau: thấy thơ là ghi ngay biểu cảm mà không kiểm, và thấy truyện là bỏ qua biểu cảm trong khi đoạn trích được chọn lại chính là đoạn người kể bộc lộ nỗi niềm.
Chương trình 2018 gọi biểu cảm bằng tên gì
Chương trình Ngữ văn 2018 tổ chức việc học theo kiểu văn bản và thể loại nhiều hơn là theo tên sáu phương thức biểu đạt. Học sinh học thơ, tuỳ bút, tản văn, văn bản biểu cảm về con người và sự việc, rồi học cách viết bài văn bày tỏ cảm xúc. Chữ “phương thức biểu đạt” vì thế ít xuất hiện trên tiêu đề bài học hơn trước, nhưng nội dung cốt lõi vẫn còn nguyên.
Trong thực tế đề kiểm tra và đề luyện, câu hỏi “xác định phương thức biểu đạt chính” vẫn rất phổ biến, vì nó là cách gọn để kiểm tra học sinh có hiểu mục đích giao tiếp của ngữ liệu hay không. Khi giáo viên dùng cách gọi “yếu tố biểu cảm”, “văn bản biểu cảm” hay “bày tỏ cảm xúc”, tất cả đều trỏ cùng một hiện tượng.
Điều nên làm là hiểu bản chất, còn tên gọi thì theo cách lớp học của mình đang dùng. Nếu đề hỏi “yếu tố biểu cảm trong đoạn trích có tác dụng gì”, đó là câu hỏi về biểu cảm như một phương thức kết hợp. Nếu đề hỏi “phương thức biểu đạt chính”, đó là câu hỏi về phương thức trội nhất. Hai câu hỏi khác nhau và cách trả lời cũng khác nhau.
Cách nói về phương thức biểu cảm khi trả lời đề đọc hiểu
Câu trả lời đủ ý thường gồm ba phần, viết gọn trong hai đến ba câu. Thứ tự dưới đây giúp không quên vế nào.
- Gọi tên phương thức: “Phương thức biểu đạt chính của đoạn trích là biểu cảm.”
- Nêu căn cứ cụ thể trong văn bản: chỉ ra chủ thể cảm xúc, đối tượng cảm xúc và một hai dấu hiệu ngôn ngữ (câu cảm, từ ngữ đánh giá, hình ảnh gợi nỗi niềm).
- Nếu đề hỏi thêm phương thức kết hợp hoặc tác dụng, nói ngắn gọn yếu tố kết hợp (thường là miêu tả hoặc tự sự) giúp cảm xúc ấy hiện ra thế nào.
Ví dụ với đoạn tự viết về chiếc xe đạp ở trên: “Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Người viết bộc lộ nỗi nhớ chiếc xe cũ và lòng thương bố, thể hiện qua câu cảm ‘sao mà nhớ thế’, cụm ‘thương bố biết bao’ và chi tiết tiếng chuông được nhắc lại như một kỷ niệm.”
Điểm hay bị trừ là chỉ ghi một chữ “biểu cảm” rồi dừng, hoặc nêu căn cứ chung chung kiểu “vì đoạn văn thể hiện cảm xúc”. Căn cứ càng cụ thể, câu trả lời càng thuyết phục, và chính quá trình tìm căn cứ cũng giúp bạn tự phát hiện khi mình xác định sai.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu cảm là gì nói ngắn gọn nhất?
Biểu cảm là phương thức dùng ngôn ngữ để bày tỏ tình cảm, cảm xúc, thái độ của người viết hoặc nhân vật trữ tình trước một đối tượng. Mục đích là để người đọc cảm được nỗi niềm ấy, không phải để kể chuyện hay cung cấp hiểu biết.
Đoạn văn có nhiều từ chỉ cảm xúc có chắc là biểu cảm không?
Chưa chắc. Nếu những từ ấy dùng để kể cảm xúc của nhân vật trong một câu chuyện đang diễn ra, phương thức chính thường vẫn là tự sự. Cần xem mục đích chung của đoạn văn là kể, tả, giải thích hay bày tỏ lòng mình.
Biểu cảm có phải chỉ xuất hiện trong thơ không?
Không. Biểu cảm có mặt trong ca dao, tuỳ bút, tản văn, thư từ, nhật ký, lời phát biểu, và kết hợp trong cả truyện lẫn văn nghị luận. Thơ trữ tình chỉ là nơi biểu cảm thường làm phương thức chính rõ nhất.
Học sinh lớp 6, lớp 7 nhận ra biểu cảm bằng cách nào nhanh nhất?
Cách nhanh là tìm ba thứ: ai đang bộc lộ cảm xúc, cảm xúc đó hướng về ai hoặc cái gì, và câu chữ nào cho thấy điều đó, ví dụ câu cảm, lời gọi, từ ngữ đánh giá. Tìm đủ ba thứ là đã có căn cứ để trả lời.
Trả lời phương thức biểu cảm cần viết dài bao nhiêu?
Thường hai đến ba câu là đủ: một câu gọi tên phương thức, một hoặc hai câu nêu căn cứ cụ thể trong văn bản. Không cần phân tích giá trị nghệ thuật trừ khi đề hỏi thêm tác dụng của phương thức đó.
Chương trình mới còn dùng chữ phương thức biểu cảm không?
Chương trình 2018 nói nhiều về kiểu văn bản, thể loại và yếu tố biểu cảm hơn là gọi tên sáu phương thức, nhưng câu hỏi xác định phương thức biểu đạt vẫn gặp trong đề luyện và đề kiểm tra. Hiểu bản chất thì đổi cách gọi không ảnh hưởng gì.