Miêu tả dùng ngôn ngữ để người đọc hình dung được sự vật, con người, cảnh vật trông như thế nào; biểu cảm dùng ngôn ngữ để người đọc cảm được người viết đang yêu, nhớ, thương hay giận điều gì. Nói gọn: miêu tả là tả cái mình thấy, biểu cảm là nói cái mình cảm.
Hai phương thức này hay đi cùng nhau đến mức nhiều đoạn văn khó tách. Phần dưới đưa ra năm phép thử để phân biệt, ví dụ tự viết đặt cạnh nhau, và cách viết câu trả lời khi đoạn văn vừa tả vừa bộc lộ.
Hai câu hỏi khác nhau mà hai phương thức trả lời
Đặt mình vào chỗ người đọc. Khi đọc một đoạn miêu tả, người đọc nhận được câu trả lời cho câu hỏi “sự vật ấy trông như thế nào”: hình dáng, màu sắc, âm thanh, mùi vị, chuyển động. Người viết đóng vai như một người quay phim, dẫn mắt người đọc đi qua từng chi tiết.
Khi đọc một đoạn biểu cảm, người đọc nhận được câu trả lời cho câu hỏi “người viết cảm thấy gì về sự vật ấy”. Có thể đoạn văn không cho biết sự vật cao thấp ra sao, màu gì, nhưng người đọc biết rõ người viết thương nó, nhớ nó, tiếc nó. Người viết đóng vai một người tâm sự.
Từ hai câu hỏi đó có thể suy ra một mẹo nhỏ: sau khi đọc xong đoạn văn, nếu bạn có thể vẽ lại sự vật khá rõ, miêu tả đang trội; nếu bạn không vẽ được gì nhiều nhưng nói được người viết đang có tâm trạng gì, biểu cảm đang trội. Phần lớn đoạn văn hay nằm ở giữa, vừa vẽ được vừa cảm được, và khi đó cần xem cái nào là đích.
Cũng cần nhớ rằng hai phương thức không loại trừ nhau. Miêu tả là phương tiện rất tốt của biểu cảm, và biểu cảm làm cho miêu tả có hồn. Câu hỏi đặt ra trong đề thường không phải “có miêu tả không” mà là “phương thức nào là chính”.
Ví dụ đặt cạnh nhau: cây bàng sân trường
Đoạn miêu tả tự viết: Cây bàng đứng ở góc sân, thân to hai người ôm, vỏ sần sùi nứt thành từng mảng. Tán bàng xoè rộng thành nhiều tầng như những chiếc ô chồng lên nhau. Mùa đông lá chuyển đỏ rồi rụng gần hết, để lại những cành khẳng khiu; sang xuân, chồi non nhú lên xanh mướt như ngọn nến nhỏ. Đoạn này có kích thước, hình dáng, màu sắc theo mùa. Người đọc hình dung được cây bàng.
Đoạn biểu cảm tự viết: Cây bàng ấy đã che cho bao lứa học trò. Mỗi lần nghĩ tới mái trường cũ, điều đầu tiên hiện về lại là tán lá ấy, là những giờ ra chơi ngồi dưới gốc chia nhau gói xôi. Thương cây bàng quá, mùa đông nào cũng trơ trụi mà xuân nào cũng xanh lại như chưa từng mỏi mệt. Đoạn này gần như không tả hình dáng, nhưng có “thương… quá”, có kỷ niệm, có cách nhìn cây bàng như một người bạn bền bỉ.
Hai đoạn cùng có chi tiết lá rụng mùa đông, xanh lại mùa xuân. Ở đoạn đầu, chi tiết ấy để người đọc thấy chu kỳ của cây. Ở đoạn sau, nó trở thành hình ảnh gợi sự bền bỉ, đáng thương mến. Cùng một chi tiết, mục đích khác thì phương thức khác.
Năm phép thử phân biệt biểu cảm và miêu tả
Mỗi phép thử là một câu tự hỏi khi đọc đoạn văn. Không cần dùng hết; thường hai ba phép thử đã đủ cho kết luận.
| Phép thử | Nghiêng về miêu tả | Nghiêng về biểu cảm |
|---|---|---|
| Đọc xong vẽ lại được không | Vẽ lại khá rõ | Vẽ được ít, nhưng nói được tâm trạng |
| Chi tiết đầy đủ hay chọn lọc | Đầy đủ, nhiều mặt: dáng, màu, âm, mùi | Chọn vài chi tiết mang nỗi niềm |
| Mạch đoạn văn | Theo không gian (xa gần, trên dưới) hoặc thời gian | Theo cảm xúc, liên tưởng, kỷ niệm |
| Từ ngữ | Từ tượng hình, tượng thanh, tính từ chỉ đặc điểm | Từ chỉ tình cảm, từ đánh giá, câu cảm |
| Chủ thể người viết | Ẩn sau, đóng vai người quan sát | Hiện ra, xưng hô, bộc bạch |
Khi các phép thử cho kết quả lẫn lộn, ví dụ mạch theo không gian nhưng từ ngữ đầy cảm xúc, đó là dấu hiệu đoạn văn kết hợp chặt hai phương thức. Lúc này mục đích cuối cùng của đoạn quyết định phương thức chính.
Miêu tả có cảm xúc chưa chắc đã là biểu cảm làm chính
Tính từ gợi cảm không biến đoạn tả thành biểu cảm. Một đoạn tả hồ nước dùng những từ “trong vắt”, “lăn tăn”, “êm đềm” vẫn là miêu tả. Những từ ấy có sắc thái dễ chịu, nhưng chúng mô tả đặc điểm sự vật, không bộc lộ tình cảm của người viết.
Câu cảm đơn lẻ cuối đoạn tả. Một đoạn tả cảnh dài mười câu, kết bằng “Cảnh đẹp quá!” thường vẫn được xác định là miêu tả làm chính, biểu cảm kết hợp. Một câu cảm không đủ đổi mục đích của chín câu trước.
Tả cảnh ngụ tình là trường hợp riêng. Khi cảnh được tả hoàn toàn để gửi tâm trạng, như cảnh chiều tà trong thơ cổ, cảnh trở thành phương tiện của tình. Với thơ trữ tình, cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính. Với đoạn văn xuôi tả cảnh mang tâm trạng nhân vật, cần xem đoạn văn thuộc truyện hay thuộc lời bộc bạch của người viết.
Miêu tả nội tâm khác biểu cảm. Tả tâm trạng nhân vật từ ngôi kể thứ ba là miêu tả nội tâm, một phần của nghệ thuật tự sự. Biểu cảm là tiếng nói cảm xúc của chủ thể đang nói trong văn bản. Hai thứ có thể trông giống nhau nhưng đứng ở hai vị trí khác.
Trong thơ, miêu tả và biểu cảm đan thành hai lớp
Thơ cho thấy rõ nhất cách hai phương thức lồng vào nhau. Một khổ thơ có thể ở lớp ngoài là tả cảnh: dòng sông, bến đò, cánh đồng, vầng trăng. Lớp trong là tâm trạng của chủ thể trữ tình: nhớ, cô đơn, bâng khuâng. Người đọc đọc lớp ngoài bằng mắt, lớp trong bằng lòng.
Bài Qua Đèo Ngang có bốn câu đầu dựng cảnh đèo lúc chiều tà, với cỏ cây chen đá, tiều phu lom khom, chợ thưa thớt bên sông. Nhưng cảnh ấy được chọn vì nó vắng, xa, buồn, và hai câu cuối nói thẳng nỗi nhớ nước thương nhà, nỗi cô đơn “ta với ta”. Lớp miêu tả là phương tiện, lớp biểu cảm là đích, nên cách xác định phổ biến là biểu cảm làm chính.
Khi trả lời về một đoạn thơ như vậy, nêu cả hai lớp: cảnh nào được tả, và cảnh ấy gợi tâm trạng nào. Đây cũng là cách giáo viên hay dùng để đánh giá học sinh có hiểu thơ hay chỉ thuộc đáp án.
Luyện nhanh: ba đoạn ngắn tự viết
Đọc ba đoạn dưới đây, tự xác định phương thức chính trước khi xem lời giải ở cuối.
- Đoạn A: Chợ quê họp từ lúc trời còn mờ sương. Những thúng rau xanh, rổ cá còn quẫy, mẹt bánh đúc vàng ươm bày dọc hai bên con đường đất. Tiếng gà, tiếng vịt, tiếng mặc cả râm ran khắp một góc đình.
- Đoạn B: Mỗi lần nghe ai nhắc chợ quê, lòng lại chùng xuống. Nhớ tấm bánh đa mẹ mua về cho ngày nào, nhớ cả cái dáng mẹ quẩy gánh đi trước, mình chạy lon ton theo sau. Chợ quê giờ chắc đã khác nhiều lắm.
- Đoạn C: Chợ quê họp từ lúc trời còn mờ sương, rau xanh, cá tươi bày dọc con đường đất. Đứng giữa tiếng gà vịt, tiếng mặc cả râm ran ấy, bỗng thấy thương quá cái nơi đã nuôi lớn bao thế hệ người làng.
Lời giải: đoạn A là miêu tả, vì toàn bộ câu văn dựng lại hình ảnh và âm thanh phiên chợ, không có lời bộc lộ. Đoạn B là biểu cảm, căn cứ là “lòng lại chùng xuống”, điệp từ “nhớ” và câu cảm cuối đoạn. Đoạn C kết hợp: hai câu đầu tả, câu cuối bộc lộ trực tiếp “thương quá”; vì cảnh được dẫn tới để bật ra tình cảm, cách xác định phổ biến là biểu cảm kết hợp miêu tả, nhưng nếu đề chỉ trích phần tả thì miêu tả là chính.
Vì sao học sinh hay nhầm hai phương thức này
Lý do thứ nhất là thói quen dạy và học theo dấu hiệu bề mặt. Khi chỉ nhớ “miêu tả có từ tượng hình, biểu cảm có từ cảm thán”, học sinh dễ kết luận theo số lượng từ loại, mà quên câu hỏi về mục đích. Một đoạn biểu cảm gián tiếp chứa đầy từ tượng hình vẫn là biểu cảm nếu mọi chi tiết đều chở một nỗi nhớ.
Lý do thứ hai là ngữ liệu trong đề thường được chọn đúng vào những đoạn kết hợp, vì đó là đoạn hay nhất của tác phẩm. Đoạn thuần tả hay thuần bộc lộ ít khi được chọn. Vì vậy học sinh luôn phải cân nhắc, không thể dựa vào cảm giác đầu tiên.
Lý do thứ ba là nhầm cảm xúc của chính mình khi đọc với cảm xúc trong văn bản. Một đoạn tả cảnh hoàng hôn rất đẹp khiến người đọc xao xuyến, nhưng nếu người viết không bộc lộ gì, sự xao xuyến ấy là của người đọc. Căn cứ phải nằm trong văn bản.
Cách khắc phục chung là luôn kết thúc việc xác định bằng một câu: “đoạn văn này được viết ra chủ yếu để làm gì”. Nếu câu trả lời là “để người đọc thấy”, đó là miêu tả; nếu là “để người đọc biết người viết cảm thấy gì”, đó là biểu cảm.
Viết câu trả lời cho đoạn vừa tả vừa bộc lộ
Đoạn văn kết hợp chặt hai phương thức là dạng hay gặp nhất. Câu trả lời đủ ý nên có các phần sau.
- Gọi tên phương thức chính theo mục đích cuối cùng của đoạn.
- Nêu căn cứ cho phương thức chính bằng hai dấu hiệu cụ thể.
- Gọi tên phương thức kết hợp và chỉ ra một hai chi tiết tiêu biểu của nó.
- Nếu đề hỏi tác dụng, nói ngắn gọn yếu tố kết hợp giúp gì cho phương thức chính, ví dụ miêu tả làm cho nỗi nhớ có hình ảnh cụ thể.
Áp vào đoạn cây bàng thứ hai: “Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, thể hiện qua cụm ‘thương cây bàng quá’ và kỷ niệm ngồi dưới gốc bàng chia nhau gói xôi. Miêu tả là yếu tố kết hợp, qua chi tiết cây trơ trụi mùa đông rồi xanh lại mùa xuân, giúp tình cảm với cây bàng gắn với một hình ảnh cụ thể, gợi sự bền bỉ.” Câu trả lời như vậy vừa có quyết định rõ ràng, vừa cho thấy bạn nhìn thấy cả hai phương thức.
Câu hỏi thường gặp
Biểu cảm và miêu tả khác nhau cơ bản ở đâu?
Miêu tả giúp người đọc hình dung sự vật trông như thế nào, còn biểu cảm giúp người đọc cảm được người viết đang có tình cảm, thái độ gì với sự vật. Khác nhau cơ bản nằm ở mục đích của đoạn văn, không nằm ở đề tài.
Đoạn văn tả cảnh có câu cảm cuối đoạn là phương thức gì?
Thường vẫn là miêu tả làm chính, biểu cảm là yếu tố kết hợp, vì phần lớn câu văn đang dựng lại cảnh. Chỉ khi các chi tiết tả đều được chọn để gửi nỗi niềm và cảm xúc dẫn mạch thì biểu cảm mới được xem là chính.
Có mẹo nào nhanh để phân biệt hai phương thức không?
Một mẹo dễ dùng là tự hỏi sau khi đọc: có vẽ lại sự vật được rõ không. Vẽ được rõ thì miêu tả đang trội; vẽ được ít nhưng nói được tâm trạng người viết thì biểu cảm đang trội. Sau đó kiểm lại bằng câu hỏi về mục đích.
Miêu tả nội tâm nhân vật có phải là biểu cảm không?
Không hẳn. Miêu tả nội tâm là người kể tả tâm trạng của nhân vật, thường thuộc nghệ thuật tự sự. Biểu cảm là tiếng nói cảm xúc của chính chủ thể đang nói trong văn bản. Trong truyện kể ngôi thứ ba, tả nội tâm thường là yếu tố kết hợp.
Tả cảnh ngụ tình là miêu tả hay biểu cảm?
Trong thơ trữ tình, tả cảnh ngụ tình thường được xác định là biểu cảm làm chính, vì cảnh được dựng lên để chở tâm trạng. Miêu tả là phương tiện. Với văn xuôi, cần xem đoạn văn thuộc lời kể hay thuộc lời bộc bạch của người viết.