Tuỳ bút và tản văn thường lấy biểu cảm làm phương thức biểu đạt chính, vì người viết đi theo dòng cảm xúc và suy nghĩ của mình; sự việc, cảnh vật, món ăn, con phố chỉ là cái cớ để cảm xúc ấy hiện ra. Miêu tả và tự sự có mặt rất nhiều, nhưng đóng vai phương tiện chứ không phải đích đến.
Đây là nhóm ngữ liệu học sinh hay xác định nhầm thành miêu tả, vì đoạn trích tuỳ bút thường đầy chi tiết tả. Bài này giải thích đặc điểm thể loại, cách phân biệt tuỳ bút với các thể kí khác, và cách nêu căn cứ biểu cảm khi đoạn văn ít từ cảm thán.
Tuỳ bút và tản văn là gì
Tuỳ bút là một thể thuộc loại kí. Tên gọi “tuỳ bút” gợi đúng tinh thần của nó: ngòi bút đi tuỳ theo cảm hứng. Người viết không cần cốt truyện, không cần trình tự thời gian chặt chẽ, có thể chuyển từ cảnh sang người, từ hiện tại về kỷ niệm, từ một món ăn sang một suy ngẫm về văn hoá. Sợi dây nối các ý lại với nhau là cảm xúc và cá tính của người viết.
Tản văn là văn xuôi ngắn, thường viết về một nét đời sống, một kỷ niệm, một cảm nhận. Tản văn gần với tuỳ bút ở chỗ chủ quan, giàu cảm xúc, nhưng thường gọn hơn, giọng nhẹ nhàng hơn. Nhiều chuyên mục báo chí hiện nay đăng tản văn về mùa, về quê, về món quà quê, và chính những bài này hay được lấy làm ngữ liệu đọc hiểu ngoài sách giáo khoa.
Điểm chung của hai thể là sự hiện diện rõ rệt của người viết. Người đọc luôn cảm thấy có một con người cụ thể đang nhìn, đang nhớ, đang yêu, đang tiếc. Chính sự hiện diện này là nền tảng của biểu cảm.
Trong chương trình 2018, học sinh gặp tuỳ bút và tản văn ở nhiều lớp, có lúc dưới tên gọi chung “văn bản biểu cảm” hay “tuỳ bút, tản văn”. Dù tên bài học khác nhau, câu hỏi về phương thức biểu đạt của đoạn trích vẫn hay xuất hiện.
Phân biệt tuỳ bút với các thể kí khác
Loại kí có nhiều thể, mỗi thể nghiêng về một phương thức. Bảng dưới đây là cách hình dung phổ biến ở nhà trường, dùng để định hướng chứ không thay cho việc đọc đoạn trích.
| Thể | Trọng tâm | Phương thức thường nổi lên |
|---|---|---|
| Tuỳ bút | Cảm xúc, suy tưởng, cá tính người viết | Biểu cảm, kết hợp miêu tả, tự sự, có khi nghị luận |
| Tản văn | Cảm nhận về một nét đời sống, ngắn gọn | Biểu cảm, kết hợp miêu tả |
| Bút kí | Ghi chép người thật việc thật kèm cảm nghĩ | Tự sự, miêu tả, biểu cảm đan xen; có đoạn thuyết minh |
| Kí sự | Ghi lại sự việc theo trình tự | Tự sự |
| Hồi kí | Kể lại kỷ niệm của chính người viết | Tự sự, kết hợp biểu cảm |
| Phóng sự | Điều tra, phản ánh một vấn đề xã hội | Tự sự, thuyết minh, có nghị luận |
Bút kí là thể dễ nhầm với tuỳ bút nhất. Ranh giới nằm ở tỉ lệ: bút kí bám sát người thật việc thật, thông tin cụ thể nhiều; tuỳ bút để cảm xúc dẫn đường, thông tin chỉ là chất liệu. Với đoạn trích bút kí, phương thức chính phụ thuộc vào đoạn được chọn: đoạn cung cấp hiểu biết về một vùng đất có thể nghiêng về thuyết minh, đoạn bày tỏ tình cảm nghiêng về biểu cảm.
Vì sao đoạn tuỳ bút đầy chi tiết tả mà vẫn là biểu cảm
Thạch Lam có những trang tuỳ bút nổi tiếng về các thức quà Hà Nội. Khi viết về cốm, ông không dừng ở màu xanh, hương thơm, cách gói cốm trong lá sen. Ông đi từ cơn gió mùa hạ qua hồ sen, tới hạt lúa non, tới cách người làng Vòng làm cốm, tới cách thưởng thức cốm sao cho thanh nhã, và cả lời trách nhẹ những ai ăn cốm vội vàng. Đọc hết, người đọc không chỉ biết cốm trông ra sao mà cảm được sự nâng niu, trân trọng của người viết với một thức quà quê.
Chính cái nhìn nâng niu ấy là biểu cảm. Mỗi chi tiết tả đều đã thấm thái độ: không phải “hạt cốm màu xanh” mà là màu xanh được ngắm nghía, được ví von, được đặt trong một câu văn có nhịp chậm rãi. Từ ngữ đánh giá xuất hiện dày: thanh nhã, tinh khiết, quý, đẹp. Đó là dấu hiệu cho thấy người viết không tả để báo tin mà tả để bộc lộ.
So sánh với một đoạn thuyết minh về cách làm cốm trên một trang giới thiệu đặc sản: đoạn đó liệt kê các công đoạn gặt lúa non, rang, giã, sàng, và có thể có số liệu. Thông tin giống nhau đến một nửa, nhưng mục đích khác hẳn, và vì thế phương thức chính cũng khác.
Nguyên tắc rút ra: trong tuỳ bút, hỏi xem chi tiết tả có mang thái độ, có được chọn lọc để gợi cảm xúc hay không. Nếu có, miêu tả là phương tiện của biểu cảm.
Dấu hiệu biểu cảm đặc trưng của tuỳ bút
Giọng văn cá nhân rõ rệt. Câu văn có nhịp riêng, có những cách nói chỉ người viết ấy mới dùng. Người đọc nhận ra giọng như nhận ra giọng nói một người quen. Giọng ấy là dấu vết của chủ thể biểu cảm.
Mạch liên tưởng thay cho mạch sự việc. Từ một tiếng rao, người viết nhớ tới mẹ, từ mẹ nhớ tới một mùa đông cũ, từ mùa đông ấy nghĩ về sự đổi thay của phố phường. Đoạn văn trôi theo liên tưởng chứ không theo trình tự thời gian khách quan.
Câu cảm, lời gọi, câu hỏi tu từ đặt ở chỗ then chốt. Tuỳ bút không dày câu cảm như văn tế, nhưng thường có một vài câu cảm bật lên ở cuối đoạn hay cuối bài, như một dấu nhấn cho cảm xúc đã tích tụ.
Từ ngữ đánh giá thấm vào câu tả. Thay vì tả trung tính, người viết dùng những từ mang thái độ: dịu dàng, thơm thảo, buồn tênh, đẹp đến nao lòng. Đây là căn cứ quan trọng khi đoạn văn ít câu cảm.
Suy ngẫm xen giữa cảm xúc. Tuỳ bút hay có những câu mang tính khái quát về đời sống, văn hoá, con người. Nghị luận vì thế là yếu tố kết hợp thường gặp, nhưng hiếm khi lấn át biểu cảm.
Khi đoạn trích tuỳ bút nghiêng về phương thức khác
Không phải đoạn nào trong một bài tuỳ bút cũng là biểu cảm làm chính. Tuỳ bút dài có thể có những đoạn tả cảnh liên tục, gần như không có lời bộc lộ, chẳng hạn một đoạn tả con sông với thác ghềnh, đá, nước. Khi đề chỉ trích đúng đoạn ấy, có giáo viên chấp nhận miêu tả là phương thức chính, kết hợp biểu cảm.
Cũng có đoạn tuỳ bút cung cấp hiểu biết về lịch sử, địa lý, văn hoá của một vùng đất, với tên đất, tên người, mốc thời gian. Những đoạn đó mang màu sắc thuyết minh rõ, dù giọng văn vẫn đậm cảm xúc. Với bút kí, hiện tượng này càng rõ hơn.
Cách xử lý giống mọi trường hợp khác: đọc đoạn được trích, xác định phần lớn câu văn đang làm gì. Nếu phần lớn là tả và rất ít dấu vết của người viết, miêu tả có thể được chọn. Nếu phần lớn câu văn mang thái độ, cảm xúc, liên tưởng, biểu cảm vẫn là lựa chọn an toàn. Dù chọn cách nào, nên nhắc phương thức còn lại như yếu tố kết hợp.
Đọc chậm một đoạn tản văn tự viết
Đoạn luyện sau là tản văn ngắn tự viết theo lối thường gặp trên báo: Phố nhỏ mùa mưa, mái tôn nhà ai cũng gõ một nhịp đều đều suốt đêm. Bà cụ bán chè đầu ngõ đã dọn hàng từ sớm, chỉ để lại chiếc ghế nhựa lật úp dưới mái hiên. Lạ thay, cái ghế trống ấy lại làm con phố buồn hơn cả cơn mưa. Biết bao mùa mưa đã qua, người ở phố này vẫn quen ghé bát chè nóng của bà trước khi về nhà, quen nghe bà hỏi han dăm câu chuyện vặt.
Đọc từng câu sẽ thấy mỗi câu làm một việc. Câu đầu tả âm thanh mưa trên mái tôn, là miêu tả. Câu hai kể một việc nhỏ, bà cụ dọn hàng sớm, là tự sự xen miêu tả. Câu ba là câu then chốt: “lạ thay”, “buồn hơn cả cơn mưa” là lời bộc lộ trực tiếp. Câu bốn trở về kỷ niệm với cụm “biết bao mùa mưa đã qua”, mang nỗi nhớ và sự gắn bó.
Đếm thì miêu tả và tự sự chiếm hơn nửa số câu, nhưng mọi chi tiết đều dẫn về một cảm xúc: nỗi trống vắng khi thiếu một người quen của phố. Chiếc ghế lật úp không được tả để người đọc biết hình dạng ghế, mà để gợi sự vắng mặt. Vì vậy phương thức chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả và tự sự. Đây là cách đọc nên áp cho mọi đoạn tản văn: đừng đếm câu, hãy xem các câu cùng dẫn về đâu.
Trả lời câu hỏi về phương thức của đoạn tuỳ bút, tản văn
Với đoạn tuỳ bút hay tản văn lạ trong đề, các bước sau giúp câu trả lời có căn cứ dù đoạn văn ít câu cảm.
- Xác định đối tượng người viết đang hướng tới: một món quà, một con phố, một mùa, một người.
- Gạch chân các từ ngữ đánh giá và những câu bộc lộ thái độ, cảm xúc, dù chỉ một hai câu.
- Xem mạch đoạn văn đi theo cảm xúc và liên tưởng hay theo trình tự không gian, thời gian, công đoạn.
- Kết luận phương thức chính, nêu hai căn cứ cụ thể, nhắc yếu tố miêu tả hoặc tự sự kết hợp.
Một câu trả lời mẫu cho đoạn tản văn tự viết về tiếng rao đêm: “Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp miêu tả và tự sự. Người viết bày tỏ nỗi nhớ những đêm đông xưa và sự thương cảm với người bán hàng rong, thể hiện qua cụm từ ‘tiếng rao khàn khàn nghe thắt lòng’, câu hỏi ‘giờ này bà còn đi dưới mưa không’ và chi tiết ngọn đèn dầu leo lét được nhắc lại như một kỷ niệm.”
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của tuỳ bút thường là gì?
Thường là biểu cảm, vì tuỳ bút đi theo cảm xúc và suy tưởng của người viết; miêu tả, tự sự và đôi khi nghị luận là yếu tố kết hợp. Với đoạn trích chỉ tả cảnh hoặc chỉ cung cấp thông tin, phương thức chính có thể khác.
Tuỳ bút khác bút kí ở điểm nào?
Bút kí bám sát người thật việc thật, thông tin cụ thể nhiều, kèm cảm nghĩ của người viết. Tuỳ bút để cảm xúc và cá tính người viết dẫn đường, sự việc chỉ là chất liệu. Vì vậy biểu cảm thường đậm hơn ở tuỳ bút.
Đoạn tản văn ít câu cảm thì lấy gì làm căn cứ biểu cảm?
Lấy từ ngữ đánh giá thấm trong câu tả, mạch liên tưởng theo cảm xúc, và một hai câu bộc lộ thái độ thường đặt ở cuối đoạn. Biểu cảm gián tiếp trong tản văn rất phổ biến, nên căn cứ thường nằm ở cách chọn chi tiết.
Hồi kí có phải là biểu cảm không?
Hồi kí kể lại kỷ niệm của chính người viết theo diễn biến sự việc, nên tự sự thường là phương thức chính, kết hợp biểu cảm. Đoạn hồi kí dừng lại bộc bạch cảm xúc dài có thể nghiêng sang biểu cảm, tuỳ đoạn được trích.
Ngữ liệu tản văn trên báo có thường xuất hiện trong đề đọc hiểu không?
Có. Đề đọc hiểu ngày càng dùng nhiều ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, và tản văn ngắn trên báo về mùa, về quê, về gia đình là nguồn hay gặp. Những đoạn này thường lấy biểu cảm làm chính, kết hợp miêu tả và tự sự.