PhuongThuc.comPhương Thức
Phương thức biểu cảm

Biểu cảm trong văn nghị luận: cảm xúc có làm thay đổi phương thức chính không

Văn nghị luận có thể chứa câu cảm, lời gọi, giọng xúc động, nhưng phương thức chính vẫn là nghị luận khi mục đích là thuyết phục. Cách phân biệt, phép thử và mẫu trả lời.

Debate club of Vietnamese high school students gathered around a long table in a sunlit school hall, one student standing and gesturing, others listening, wide angle from behind

Cảm xúc trong văn nghị luận thường không làm thay đổi phương thức chính: khi đoạn văn được viết ra để thuyết phục người đọc tin hoặc làm theo một ý kiến, nghị luận vẫn là phương thức chính, còn biểu cảm là yếu tố kết hợp giúp lập luận có sức lay động. Chỉ khi lời bộc lộ chiếm phần lớn đoạn trích và lập luận mờ đi, biểu cảm mới đáng cân nhắc làm chính.

Phần dưới giải thích vì sao văn nghị luận cần cảm xúc, nhận diện biểu cảm trong hịch, lời kêu gọi và nghị luận xã hội hiện đại, một phép thử đơn giản để quyết định phương thức chính, và mẫu câu trả lời.

Vì sao văn nghị luận cần đến cảm xúc

Nghị luận là phương thức dùng lí lẽ và dẫn chứng để bàn bạc, thuyết phục. Nhưng con người không chỉ bị thuyết phục bởi lí lẽ. Một lập luận đúng mà khô khan có thể khiến người nghe đồng ý trong đầu nhưng không muốn hành động. Khi người viết đặt vào đó nỗi đau, niềm tự hào, sự phẫn nộ của mình, lập luận chạm được tới lòng người và trở nên có sức kêu gọi.

Vì vậy những văn bản nghị luận nổi tiếng nhất, những văn bản được chọn làm ngữ liệu, thường là những văn bản có cảm xúc rất mạnh. Lời hịch, lời kêu gọi, bài diễn văn, bài xã luận trong thời khắc lịch sử đều kết hợp chặt lí lẽ với tình cảm. Học sinh đọc những đoạn này dễ bị cảm xúc cuốn đi và ghi biểu cảm là phương thức chính.

Điều cần giữ là câu hỏi về mục đích: cảm xúc ấy được đưa vào để làm gì. Nếu cảm xúc phục vụ cho việc chứng minh một luận điểm, kêu gọi một hành động, thì cảm xúc là phương tiện của nghị luận. Biểu cảm khi ấy là yếu tố kết hợp, dù nó dày đặc đến đâu.

Hiểu điều này cũng giúp bạn khi viết bài nghị luận của chính mình: một đoạn văn có lập luận chặt kèm vài câu bộc lộ chân thành thường thuyết phục hơn một đoạn chỉ có lí lẽ.

Nhận diện biểu cảm trong hịch và văn nghị luận trung đại

Hịch là thể văn kêu gọi. Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn được viết để khích lệ tướng sĩ học binh thư, luyện tập, sẵn sàng chống giặc. Mục đích ấy là mục đích thuyết phục và kêu gọi, nên phương thức chính thường được xác định là nghị luận.

Biểu cảm hiện lên rất mạnh. Đoạn bày tỏ nỗi lòng của chủ tướng, quen thuộc qua bản dịch Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối; ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa, là lời bộc lộ trực tiếp nỗi căm giận và lo lắng cho vận nước. Đây là biểu cảm, và nó rất đậm.

Cảm xúc phục vụ lập luận. Nỗi lòng ấy được đặt vào để làm gương cho tướng sĩ: chủ tướng đau đớn như vậy, các ngươi lẽ nào thờ ơ. Ngay sau đó văn bản phân tích những thói hư của tướng sĩ và chỉ ra việc phải làm. Cảm xúc là một mắt xích trong chuỗi lập luận.

Kết luận phổ biến. Với đoạn trích chỉ gồm phần bộc lộ nỗi lòng, có tài liệu chấp nhận biểu cảm làm chính. Với đoạn trích rộng hơn hoặc cả bài, nghị luận là phương thức chính, biểu cảm là yếu tố kết hợp nổi bật. Hãy xem đề trích tới đâu.

Lời kêu gọi và diễn văn hiện đại

Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến năm 1946 có câu rất quen thuộc: Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ. Câu văn có tiếng “Không!” tách riêng như một tiếng thét, có điệp ngữ “nhất định không chịu”, có giọng quyết liệt. Biểu cảm ở đây là ý chí và lòng căm thù được bộc lộ trực tiếp.

Nhưng toàn văn bản được viết để kêu gọi cả dân tộc đứng lên, có lí lẽ về việc nhân dân đã nhân nhượng nhưng kẻ thù càng lấn tới, có lời chỉ dẫn mọi người phải làm gì. Đó là cấu trúc của nghị luận. Cách xác định phổ biến là nghị luận làm chính, kết hợp biểu cảm.

Những bài diễn văn, bài phát biểu trong lễ khai giảng, lễ tri ân hiện nay cũng thường có cấu trúc tương tự: nêu ý nghĩa của sự kiện, lập luận về trách nhiệm, rồi bày tỏ cảm xúc ở mở đầu và kết thúc. Khi đề trích phần lập luận, nghị luận làm chính; khi đề trích phần cảm ơn, chúc mừng, biểu cảm có thể làm chính. Một văn bản, nhiều đoạn, mỗi đoạn có thể cho kết quả khác.

Phép thử “bỏ câu cảm đi”

Một cách kiểm khá tin cậy là thử bỏ hết các câu bộc lộ cảm xúc ra khỏi đoạn văn rồi xem phần còn lại. Bảng dưới đây mô tả ba kết quả có thể xảy ra.

Sau khi bỏ câu cảmÝ nghĩaPhương thức chính thường xác định
Vẫn còn đủ luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng, đoạn văn vẫn đứng đượcCảm xúc chỉ là lớp tăng sức thuyết phụcNghị luận, kết hợp biểu cảm
Còn lại vài ý rời rạc, không thành lập luậnCảm xúc là xương sống của đoạnBiểu cảm, có yếu tố nghị luận
Còn lại chuỗi sự việcĐoạn văn chủ yếu kểTự sự, kết hợp biểu cảm

Phép thử này không thay cho việc đọc kỹ, nhưng giúp bạn nhìn ra cấu trúc của đoạn văn khi cảm xúc quá mạnh làm mờ mắt. Nó đặc biệt hữu ích với những đoạn nghị luận xã hội có mở bài bằng một câu chuyện xúc động.

Nghị luận xã hội có cảm xúc trong đề đọc hiểu

Ngữ liệu đọc hiểu hiện nay hay là những đoạn nghị luận xã hội ngắn, bàn về lòng biết ơn, sự tử tế, thói quen đọc sách, cách sống với điện thoại, tình cảm gia đình. Người viết thường mở đầu bằng một câu chuyện cảm động, xen vào những câu hỏi tu từ, những lời nhắn nhủ, và kết thúc bằng một câu khẳng định đầy cảm xúc.

Đoạn tự viết sau là một ví dụ: Có bao giờ bạn tự hỏi, lần cuối cùng mình nói lời cảm ơn mẹ là khi nào? Lòng biết ơn không phải điều gì lớn lao. Nó bắt đầu từ việc nhận ra những gì người khác đã làm cho mình, dù nhỏ nhặt như một bữa cơm được dọn sẵn. Người biết ơn sống chậm lại để nhìn thấy, và vì nhìn thấy nên biết trân trọng. Thương biết bao những bàn tay lặng lẽ đã nâng đỡ ta mà chưa từng đòi hỏi.

Đoạn này có câu hỏi tu từ ở đầu, câu cảm “thương biết bao” ở cuối, nhưng phần giữa là chuỗi lập luận: định nghĩa lòng biết ơn, nêu biểu hiện, nêu ý nghĩa. Bỏ câu đầu và câu cuối đi, đoạn văn vẫn là một lập luận hoàn chỉnh. Phương thức chính là nghị luận, biểu cảm là yếu tố kết hợp.

Chú ý thêm một dấu hiệu của nghị luận: những từ nối lập luận như “bởi vì”, “vì thế”, “không phải… mà là”, “nếu… thì”, và những câu mang tính khái quát về con người nói chung chứ không về một người cụ thể. Biểu cảm thuần thường gắn với một đối tượng cụ thể; nghị luận thường hướng tới một vấn đề chung.

Khi nào biểu cảm thật sự làm chính dù có lí lẽ

Không phải đoạn văn nào có lí lẽ cũng là nghị luận. Có những trang tuỳ bút, những lá thư, những bài văn tế mà người viết cũng đưa ra nhận xét, cũng khái quát về đời người, nhưng mục đích chung là giãi bày một nỗi niềm riêng chứ không nhằm thuyết phục ai làm theo điều gì.

Một lá thư người con viết cho cha đã mất có thể có câu “con hiểu rằng người cha nào cũng lặng lẽ như thế”. Đó là một câu khái quát, mang dáng lí lẽ. Nhưng cả lá thư xoay quanh nỗi nhớ, sự ân hận, lòng biết ơn đối với một người cụ thể. Bỏ những câu bộc lộ đi, phần còn lại không thành một lập luận, chỉ còn vài mảnh ký ức rời. Trường hợp này biểu cảm là phương thức chính, các câu khái quát chỉ là suy ngẫm đi kèm cảm xúc.

Dấu hiệu để nhận ra trường hợp ngược này gồm ba điều. Thứ nhất, đối tượng là một người, một nơi chốn, một kỷ niệm cụ thể, chứ không phải một vấn đề chung. Thứ hai, không có luận điểm được nêu rồi chứng minh; các câu suy ngẫm nảy ra từ cảm xúc chứ không dẫn dắt người đọc tới một kết luận. Thứ ba, giọng văn hướng vào bên trong, như tự nói với mình hay nói với người thân, chứ không hướng ra ngoài để kêu gọi.

Nắm được cả hai chiều, nghị luận có cảm xúc và biểu cảm có suy ngẫm, bạn sẽ không còn quyết định theo lượng câu cảm mà theo mục đích của cả đoạn. Đó cũng là nguyên tắc chung để xác định phương thức biểu đạt chính với bất kỳ ngữ liệu nào.

Mẫu trả lời khi đoạn nghị luận giàu cảm xúc

Câu hỏi có thể là “xác định phương thức biểu đạt chính” hoặc “chỉ ra các phương thức biểu đạt”. Hai câu hỏi khác nhau, nên đọc kỹ đề trước khi viết.

  1. Với câu hỏi phương thức chính: ghi nghị luận, nêu căn cứ là luận điểm được đưa ra và cách lập luận (lí lẽ, dẫn chứng, từ nối).
  2. Nếu muốn ghi điểm hiểu sâu, thêm một câu: biểu cảm là yếu tố kết hợp, thể hiện qua câu hỏi tu từ, câu cảm, từ ngữ chỉ tình cảm cụ thể.
  3. Với câu hỏi các phương thức: liệt kê nghị luận trước, sau đó biểu cảm, và tự sự nếu có câu chuyện dẫn chứng; mỗi phương thức kèm một căn cứ ngắn.
  4. Với câu hỏi tác dụng của yếu tố biểu cảm: nói nó giúp lập luận chân thành, gần gũi, tăng sức lay động và thuyết phục người đọc.

Mẫu cho đoạn về lòng biết ơn: “Phương thức biểu đạt chính là nghị luận: đoạn văn nêu quan điểm lòng biết ơn bắt đầu từ việc nhận ra điều người khác làm cho mình, và lập luận về biểu hiện, ý nghĩa của nó. Biểu cảm là yếu tố kết hợp, qua câu hỏi tu từ ở đầu đoạn và câu cảm ‘thương biết bao những bàn tay lặng lẽ’, làm lập luận gần gũi và lay động hơn.”

Câu hỏi thường gặp

Đoạn nghị luận có nhiều câu cảm thì phương thức chính có đổi thành biểu cảm không?

Thường là không. Khi đoạn văn được viết ra để thuyết phục người đọc về một quan điểm, nghị luận vẫn là phương thức chính, còn câu cảm, câu hỏi tu từ là yếu tố biểu cảm kết hợp giúp lập luận có sức lay động hơn.

Hịch tướng sĩ có phương thức biểu đạt chính là gì?

Cách xác định phổ biến là nghị luận, vì bài hịch được viết để kêu gọi, thuyết phục tướng sĩ. Biểu cảm là yếu tố kết hợp rất đậm, nhất là ở đoạn bày tỏ nỗi lòng của chủ tướng. Với đoạn trích chỉ có phần bộc lộ, có tài liệu chấp nhận biểu cảm làm chính.

Làm sao biết cảm xúc trong đoạn văn chỉ là yếu tố kết hợp?

Thử bỏ các câu bộc lộ cảm xúc ra. Nếu phần còn lại vẫn là một lập luận hoàn chỉnh với luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng, cảm xúc chỉ là yếu tố kết hợp. Nếu phần còn lại rời rạc, cảm xúc mới là xương sống của đoạn.

Yếu tố biểu cảm trong văn nghị luận có tác dụng gì?

Yếu tố biểu cảm làm lập luận chân thành, gần gũi, tăng sức lay động và thuyết phục. Nó cho thấy người viết không chỉ hiểu vấn đề bằng lí trí mà còn trăn trở bằng tình cảm, nhờ đó người đọc dễ đồng cảm và hành động theo.

Văn tế có phải là văn nghị luận không?

Văn tế là thể văn để tế, khóc người đã mất, bày tỏ lòng thương tiếc và ca ngợi công đức. Mục đích chính là bộc lộ tình cảm, nên biểu cảm thường được xác định là phương thức chính, kết hợp tự sự khi kể lại cuộc đời người đã khuất.

Câu hỏi các phương thức biểu đạt khác gì câu hỏi phương thức chính?

Câu hỏi phương thức chính chỉ cần một phương thức trội nhất kèm căn cứ. Câu hỏi các phương thức yêu cầu liệt kê mọi phương thức có mặt, thường bắt đầu bằng phương thức chính, mỗi phương thức kèm một dấu hiệu ngắn trong đoạn trích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138