Để nhận diện nhanh ba phương thức tự sự, miêu tả, biểu cảm, chỉ cần một câu hỏi cho mỗi loại: có chuỗi việc nối tiếp không (tự sự), có làm hiện ra hình ảnh, âm thanh không (miêu tả), có lời người viết bộc lộ cảm xúc của mình không (biểu cảm). Ba câu hỏi này trả lời được phần lớn đoạn văn ngắn trong đề đọc hiểu.
Bài này có chín đoạn văn tự viết, chia ba nhóm, mỗi nhóm luyện một phương thức với ba sắc độ khác nhau, rồi thêm ba đoạn bẫy đặt cạnh nhau để tập phân biệt. Đoạn nào cũng kèm lời giải và căn cứ.
Ba câu hỏi làm nhanh và cách dùng
Câu hỏi thứ nhất dành cho tự sự: trong đoạn có ai làm gì, việc nào xảy ra trước, việc nào sau? Nếu đọc xong có thể tóm tắt bằng một chuỗi "rồi… rồi…", tự sự đang có mặt. Câu hỏi thứ hai dành cho miêu tả: đọc xong có thấy, có nghe được cảnh, người, vật không? Nếu nhắm mắt lại vẫn hình dung ra màu sắc, dáng nét, tiếng động, miêu tả đang có mặt. Câu hỏi thứ ba dành cho biểu cảm: có câu nào người viết nói ra cảm xúc của chính mình, hoặc gửi cảm xúc qua hình ảnh không?
Ba câu hỏi này không loại trừ nhau. Một đoạn có thể trả lời "có" cho cả ba. Khi đó, phương thức chính là phương thức chiếm phần lớn câu chữ và phục vụ mục đích cuối cùng của đoạn. Thứ tự hỏi cũng có ích: hỏi tự sự trước vì chuỗi việc dễ thấy nhất, rồi miêu tả, cuối cùng là biểu cảm vì cảm xúc gián tiếp khó nhận hơn.
Một mẹo phụ: gạch chân động từ hành động bằng một màu, từ gợi hình gợi thanh bằng màu thứ hai, từ chỉ cảm xúc bằng màu thứ ba. Màu nào phủ nhiều nhất thường cho biết phương thức chính. Mẹo này chỉ là gợi ý ban đầu, vẫn phải kiểm lại bằng mục đích của đoạn, nhưng nó giúp các em mới học thấy rõ đoạn văn được "xây" bằng loại vật liệu nào.
Nhóm một: ba đoạn tự sự với ba sắc độ
Đoạn 1: Tan học, Lan rẽ vào hiệu sách, chọn một cuốn truyện tranh rồi đếm tiền. Thiếu một ít, Lan đặt cuốn truyện lại giá, ra về. Hôm sau, Lan mang theo con lợn đất. Lời giải: tự sự thuần. Căn cứ: chuỗi việc nối tiếp liền mạch, gần như không có câu tả hay câu bày tỏ.
Đoạn 2: Ông ngoại kể, ngày ông còn trẻ, cả làng phải đi bộ hơn một buổi mới tới chợ huyện. Có lần trời đổ mưa giữa đường, ông cõng bà qua con suối nước réo ầm ầm. Từ đó, bà bảo ông là người đáng tin nhất làng. Lời giải: tự sự, có yếu tố miêu tả ("nước réo ầm ầm"). Căn cứ: câu chuyện có nhân vật, có biến cố, có kết quả; chi tiết tả chỉ một cụm từ. Đây là tự sự lồng trong lời kể của nhân vật khác (ông kể), một dạng hay gặp.
Đoạn 3: Đêm ấy, mẹ thức trắng bên giường. Em sốt cao, mê man, chỉ nhớ bàn tay mẹ mát lạnh đặt lên trán mỗi lúc em trở mình. Gần sáng, em hạ sốt. Em mở mắt, thấy mẹ ngủ gục bên mép giường, mái tóc rối bời. Lời giải: tự sự kết hợp miêu tả. Căn cứ: chuỗi việc theo thời gian (đêm, gần sáng), có nhân vật; chi tiết "bàn tay mát lạnh", "mái tóc rối bời" là miêu tả. Cảm xúc thương mẹ có thấp thoáng nhưng không được nói ra trực tiếp.
Nhóm hai: ba đoạn miêu tả
Đoạn 4: Mặt hồ buổi trưa phẳng lặng, xanh thẫm như một tấm lụa lớn. Mấy cánh sen hồng vươn lên khỏi tán lá tròn, đầu cánh hơi cong. Chuồn chuồn ớt đỏ chót đậu lên búp sen rồi lại vụt bay. Lời giải: miêu tả cảnh. Căn cứ: màu sắc dày đặc (xanh thẫm, hồng, đỏ chót), so sánh "như một tấm lụa lớn", thời gian không trôi, không có sự việc.
Đoạn 5: Bác Tư bán bánh đúc đầu chợ người nhỏ thó, lưng hơi còng. Đôi bàn tay bác gầy, nổi gân xanh, thoăn thoắt cắt bánh thành những miếng vuông vức. Bác cười hiền, để lộ hàm răng đen nhức, giọng nói khàn khàn mà ấm. Lời giải: miêu tả người. Căn cứ: tả vóc dáng, bàn tay, nụ cười, giọng nói theo trình tự từ bao quát tới chi tiết. Động từ "cắt bánh" có mặt nhưng là cử chỉ để khắc hoạ nhân vật, không mở ra chuỗi việc.
Đoạn 6: Cậu ngồi im trên ghế chờ, hai bàn tay đan chặt vào nhau. Tim đập thình thịch, cổ họng khô khốc. Mỗi lần cánh cửa phòng thi khẽ mở, người cậu lại thót lên một cái, rồi chùng xuống khi không phải tên mình. Lời giải: miêu tả nội tâm. Căn cứ: đoạn văn dựng lại trạng thái hồi hộp của nhân vật qua biểu hiện cơ thể (tay đan chặt, tim đập thình thịch, cổ họng khô). Cảm xúc là của nhân vật được tả, không phải lời bộc lộ của người viết.
Nhóm ba: ba đoạn biểu cảm
Đoạn 7: Ôi, những buổi chiều quê! Nhớ sao mùi khói rơm, nhớ sao tiếng ai gọi trâu về. Mỗi lần nghĩ tới, lòng lại thấy ấm áp và nghèn nghẹn. Lời giải: biểu cảm trực tiếp. Căn cứ: từ cảm thán "ôi", câu cảm, điệp "nhớ sao", từ chỉ cảm xúc "ấm áp", "nghèn nghẹn". Hình ảnh khói rơm, tiếng gọi trâu là đối tượng gợi nỗi nhớ.
Đoạn 8: Chiếc áo len cũ vẫn nằm trong góc tủ. Sợi len đã xù, màu xanh đã bạc, mấy chỗ mẹ đan lại bằng màu khác. Mùa đông nào cũng mặc nó, dù tủ đã có áo mới. Lời giải: biểu cảm gián tiếp, kết hợp miêu tả. Căn cứ: không có từ cảm xúc trực tiếp, nhưng việc giữ và mặc chiếc áo cũ "dù tủ đã có áo mới" gửi gắm tình thương với mẹ. Đây là dạng khó, vì bề mặt giống miêu tả đồ vật.
Đoạn 9: Cảm ơn thầy, người đã kiên nhẫn sửa từng lỗi chính tả của chúng em. Cảm ơn những buổi chiều thầy ở lại muộn, khi sân trường đã vắng. Những điều ấy, chúng em mang theo suốt đường đời. Lời giải: biểu cảm trực tiếp. Căn cứ: lời cảm ơn hướng thẳng tới người nhận, điệp "cảm ơn", cảm xúc biết ơn được nói ra. Việc thầy làm được nhắc tới nhưng chỉ để làm lý do cho lời tri ân.
Ba đoạn bẫy đặt cạnh nhau
Ba đoạn dưới cùng nói về một cơn mưa, mỗi đoạn một phương thức chính. Đọc liền ba đoạn rồi mới xem lời giải, để thấy điều gì làm đổi phương thức.
| Đoạn | Ngữ liệu | Phương thức chính | Vì sao |
|---|---|---|---|
| A | Mưa đổ xuống, cả nhóm chạy vội vào mái hiên nhà văn hoá, đợi tạnh rồi mới đạp xe về. | Tự sự | Chuỗi việc: mưa, chạy, đợi, về |
| B | Mưa trắng xoá mặt đường, giọt mưa nảy lên lách tách, rãnh nước cuồn cuộn chảy về phía cống. | Miêu tả | Màu, âm thanh, chuyển động của cơn mưa |
| C | Thương những cơn mưa tuổi nhỏ, khi cả nhóm bạn cùng đội chung một tàu lá chuối mà cười giòn tan. | Biểu cảm | Lời bộc lộ "thương", hướng về kỉ niệm |
Cùng chủ đề cơn mưa, chỉ cần đổi mục đích là phương thức đổi theo. Đây là lý do không nên đoán phương thức theo đề tài ("viết về mưa thì là miêu tả"), mà luôn đọc xem câu chữ đang làm việc gì.
Có thể tự làm thêm bộ ba như vậy với đề tài khác (bữa cơm, sân trường, con đường) để luyện. Việc tự viết giúp nhớ lâu hơn nhiều so với chỉ đọc đáp án.
Ghi nhớ sau khi luyện chín đoạn
Tự sự nhận bằng thời gian. Có trước có sau, có biến đổi. Đoạn 1, 2, 3 đều có mốc thời gian hoặc chuỗi việc rõ. Khi tóm tắt được đoạn văn thành một câu "ai làm gì, rồi sao", gần như chắc chắn tự sự đang giữ mạch.
Miêu tả nhận bằng giác quan. Đoạn 4, 5, 6 dày từ chỉ màu sắc, dáng nét, âm thanh, cảm giác cơ thể; thời gian gần như đứng yên. Nếu có động từ, đó thường là cử chỉ để khắc hoạ chứ không mở ra chuyện mới.
Biểu cảm nhận bằng chủ thể cảm xúc. Đoạn 7, 9 có lời bộc lộ trực tiếp; đoạn 8 gửi cảm xúc qua chi tiết, phải đọc ra ý ngầm. Với dạng gián tiếp, hỏi vì sao người viết giữ lại chi tiết ấy là đọc ra được.
Nội tâm nhân vật là miêu tả. Đoạn 6 dễ bị ghi biểu cảm. Cảm xúc thuộc về nhân vật được tả thì gọi là miêu tả nội tâm; cảm xúc thuộc về người viết thì mới là biểu cảm.
Đề tài không quyết định phương thức. Bộ ba đoạn mưa cho thấy cùng đề tài có thể ra ba phương thức. Quyết định là mục đích viết, không phải sự vật được nhắc tới.
Tự luyện thêm bằng ngữ liệu quanh mình
Chín đoạn trên chỉ là điểm khởi đầu. Muốn nhận diện thành phản xạ, cách rẻ nhất là luyện trên chính những gì đọc mỗi ngày, theo năm bước dưới đây.
- Mỗi ngày chọn một đoạn ngắn bất kỳ: một đoạn truyện đang đọc, một đoạn trong sách Khoa học, lời giới thiệu trên bao bì sữa, một tin nhắn dài của người thân.
- Đọc một lượt, chưa gạch gì, tự trả lời trong đầu: đoạn này kể, tả, bày tỏ hay giới thiệu.
- Đọc lượt hai, gạch chân ba loại từ bằng ba màu như mẹo ở phần đầu, đếm xem loại nào nhiều hơn.
- So kết quả lượt hai với câu trả lời ở lượt một. Nếu khác nhau, ghi lại vì sao mình đổi ý; chính những lần đổi ý là lúc học được nhiều nhất.
- Cuối tuần, đọc lại sổ ghi, xem mình hay nhầm cặp nào (tả với bày tỏ, kể với tả), rồi tìm thêm vài đoạn đúng cặp đó để luyện riêng.
Năm bước này không cần đáp án in sẵn, vì căn cứ nằm ngay trong câu chữ. Khi chưa chắc, có thể đem đoạn văn và căn cứ mình tìm được hỏi thầy cô hoặc bạn học, bàn với nhau xem căn cứ nào thuyết phục hơn. Thói quen bàn bằng căn cứ có ích hơn việc chỉ hỏi "đáp án là gì".
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nhận ra nhanh phương thức tự sự?
Tìm chuỗi việc nối tiếp theo thời gian và nhân vật hành động. Nếu đọc xong tóm tắt được đoạn văn bằng "việc này rồi việc kia", tự sự đang có mặt. Mốc thời gian như hôm ấy, sau đó, cuối cùng cũng là tín hiệu tốt.
Biểu cảm gián tiếp là gì và nhận ra thế nào?
Biểu cảm gián tiếp là khi người viết không nói thẳng cảm xúc mà gửi qua hình ảnh, chi tiết, hành động. Cách nhận ra là hỏi vì sao người viết chọn chi tiết ấy; nếu câu trả lời là để bày tỏ tình cảm, đó là biểu cảm gián tiếp.
Miêu tả nội tâm khác biểu cảm ra sao?
Miêu tả nội tâm dựng lại cảm xúc, suy nghĩ của một nhân vật được kể hoặc tả. Biểu cảm là chính người viết, hay chủ thể trữ tình, bộc lộ cảm xúc của mình. Phân biệt bằng câu hỏi: cảm xúc này là của ai.
Đoạn văn có cả ba phương thức thì chọn thế nào?
Xem phương thức nào chiếm phần lớn câu chữ và phục vụ mục đích cuối cùng của đoạn. Các phương thức còn lại ghi là kết hợp nếu đề hỏi. Đọc hết đoạn rồi mới quyết, vì câu đầu và câu cuối thường lộ mục đích.
Viết về một cơn mưa thì có phải luôn là miêu tả không?
Không. Cùng đề tài có thể là tự sự nếu kể chuyện xảy ra trong cơn mưa, miêu tả nếu tả cơn mưa, biểu cảm nếu bày tỏ cảm xúc về những cơn mưa. Đề tài không quyết định phương thức, mục đích viết mới quyết định.
Có nên dùng bút màu gạch chân khi luyện phương thức biểu đạt không?
Có thể, như một cách luyện ban đầu: một màu cho động từ hành động, một màu cho từ gợi hình gợi thanh, một màu cho từ cảm xúc. Màu nào phủ nhiều thường gợi ý phương thức chính, nhưng vẫn phải kiểm lại bằng mục đích của đoạn.