PhuongThuc.comPhương Thức
Bài tập phương thức biểu đạt có lời giải

Bài tập xác định phương thức biểu đạt lớp 6, lớp 7 có lời giải chi tiết

Sáu bài tập xác định phương thức biểu đạt vừa sức lớp 6, lớp 7, ngữ liệu tự viết ngắn, lời giải nêu rõ căn cứ, kèm lỗi hay gặp và cách phụ huynh kèm con luyện.

a Vietnamese girl around twelve kneeling on a bamboo mat on a home veranda sorting fallen star fruit leaves into small piles, soft morning sun, indigo and amber accents, low angle

Ở lớp 6, lớp 7, bài tập phương thức biểu đạt chủ yếu yêu cầu nhận ra một phương thức chính trong đoạn văn ngắn: kể (tự sự), tả (miêu tả), bày tỏ cảm xúc (biểu cảm) hay giới thiệu tri thức (thuyết minh). Cách làm chắc nhất là hỏi đoạn văn viết ra để làm gì, rồi tìm hai ba dấu hiệu trong câu chữ để làm căn cứ.

Dưới đây là sáu bài tập ngữ liệu tự viết, sắp từ dễ tới khó hơn một chút, mỗi bài có lời giải nêu rõ vì sao. Phần cuối gom đáp án vào một bảng, chỉ ra những lỗi các em lớp dưới hay mắc và gợi ý cách phụ huynh ngồi luyện cùng con mà không làm hộ.

Lớp 6, lớp 7 cần nắm gì trước khi làm bài

Ở hai lớp đầu cấp, các em chưa cần nhớ hết sáu phương thức với đủ định nghĩa. Điều cần nắm là bốn câu hỏi đơn giản ứng với bốn mục đích hay gặp nhất. Đoạn văn có kể lại một việc đã xảy ra, có ai làm gì, việc này nối tiếp việc kia không: nếu có, nghĩ tới tự sự. Đoạn văn có làm hiện ra hình ảnh, màu sắc, âm thanh của một cảnh, một người, một con vật không: nếu có, nghĩ tới miêu tả. Đoạn văn có nói ra cảm xúc yêu, thương, nhớ, buồn, vui của người viết không: nếu có, nghĩ tới biểu cảm. Đoạn văn có cung cấp hiểu biết khách quan, giải thích một vật, một hiện tượng không: nếu có, nghĩ tới thuyết minh.

Chương trình Ngữ văn hiện hành gọi theo kiểu văn bản và thể loại (truyện, thơ, kí, văn bản thông tin, văn bản nghị luận), nhưng câu hỏi "phương thức biểu đạt chính" vẫn xuất hiện trong nhiều đề luyện tập và đề kiểm tra. Hai cách gọi không mâu thuẫn: kiểu văn bản nói về toàn văn bản, còn phương thức biểu đạt nói về cách người viết dùng ngôn ngữ trong đoạn đang đọc. Biết cả hai giúp các em không bối rối khi gặp đề dùng cách gọi nào.

Một thói quen nên tập ngay từ lớp 6: trả lời luôn có hai vế, tên phương thức và căn cứ. Ví dụ: "Phương thức chính là miêu tả, vì đoạn văn tả màu sắc, âm thanh của khu vườn buổi sáng." Câu trả lời có căn cứ giúp chính các em tự kiểm, và lên lớp trên, khi đề hỏi vai trò, tác dụng, thói quen này sẽ thành nền.

Bài 1 đến bài 3: nhận ra đoạn kể, đoạn tả, đoạn bày tỏ

Bài 1. Đọc đoạn văn và cho biết phương thức biểu đạt chính: Sáng chủ nhật, Minh dậy sớm theo ông ra đồng. Hai ông cháu tháo nước vào ruộng, nhổ mấy khóm cỏ lẫn trong lúa. Gần trưa, ông dẫn Minh ra bờ mương bắt được một con cá rô to bằng bàn tay. Về tới nhà, Minh khoe ầm cả xóm. Lời giải: tự sự. Căn cứ: có nhân vật (Minh, ông), có chuỗi việc nối tiếp theo thời gian (dậy sớm, ra đồng, tháo nước, nhổ cỏ, bắt cá, về nhà khoe), có mốc thời gian "sáng chủ nhật", "gần trưa". Đoạn văn trả lời câu hỏi "đã xảy ra chuyện gì".

Bài 2. Cây bàng đầu ngõ đã bước sang mùa đông. Những chiếc lá to như cái quạt nan chuyển sang màu đỏ đồng, mặt lá láng bóng dưới nắng hanh. Gió bấc thổi qua, lá rơi xào xạc, phủ kín mặt đường một lớp đỏ thẫm. Trên cao, mấy cành khẳng khiu chìa ra như những cánh tay gầy. Lời giải: miêu tả. Căn cứ: không có nhân vật làm việc gì, thời gian gần như đứng yên; câu nào cũng thêm một nét của cây bàng (màu lá, độ bóng, tiếng lá rơi, dáng cành); có từ tượng thanh "xào xạc", từ tượng hình "khẳng khiu", so sánh "như cái quạt nan", "như những cánh tay gầy".

Bài 3. Mỗi lần đi qua cổng trường cũ, lòng em lại nao nao. Thương biết mấy chiếc ghế đá đã sờn, nhớ biết mấy những giờ ra chơi rộn tiếng cười. Ngôi trường ấy đã cho em những người bạn đầu tiên, cho em biết thế nào là được yêu thương ngoài vòng tay gia đình. Lời giải: biểu cảm. Căn cứ: cảm xúc của người viết được nói thẳng ra qua các từ "nao nao", "thương biết mấy", "nhớ biết mấy"; chủ thể cảm xúc là "em"; đoạn văn không kể một việc cụ thể, cũng không tả kỹ ngôi trường mà tập trung bày tỏ tình cảm.

Bài 4 và bài 5: đoạn giới thiệu và đoạn dễ nhầm

Bài 4. Chim sẻ là loài chim nhỏ, thân dài khoảng một gang tay trẻ em, lông màu nâu xám. Chúng thường sống gần nhà ở của con người, làm tổ dưới mái ngói, khe tường. Thức ăn của chim sẻ gồm hạt lúa, hạt cỏ và sâu bọ nhỏ. Vào mùa sinh sản, một lứa thường có vài quả trứng. Lời giải: thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn cung cấp hiểu biết khách quan về loài chim (kích thước, màu lông, nơi sống, thức ăn, sinh sản); giọng trung tính, không bộc lộ cảm xúc, không kể chuyện về một con chim cụ thể. Con số trong đoạn chỉ là ví dụ giả định để luyện, không dùng làm tư liệu sinh học.

Bài 5. Con chim sẻ nhỏ đậu trên bậu cửa, nghiêng nghiêng cái đầu tròn xoe. Đôi mắt đen nhánh như hai hạt tiêu, cái mỏ vàng nhạt mổ lách tách vào mấy hạt gạo vương trên bậu. Thỉnh thoảng nó lại rũ bộ lông nâu, kêu chiêm chiếp mấy tiếng rồi nhảy lò cò sang góc khác. Lời giải: miêu tả. Căn cứ: đoạn văn dựng hình ảnh một con chim cụ thể bằng chi tiết thị giác (đầu tròn xoe, mắt đen nhánh, mỏ vàng nhạt), thính giác (lách tách, chiêm chiếp), có so sánh "như hai hạt tiêu".

Bài 4 và bài 5 được đặt cạnh nhau có chủ ý: cùng nói về chim sẻ nhưng một đoạn cho hiểu biết chung về cả loài, một đoạn làm hiện ra một con chim trước mắt. Đây là cặp nhầm phổ biến nhất ở lớp 6. Mẹo phân biệt: thuyết minh nói về "chim sẻ" nói chung, đúng với mọi con; miêu tả nói về "con chim sẻ này", với những nét chỉ con này mới có lúc này.

Bài 6: đoạn văn có hai phương thức

Bài 6. Đọc đoạn văn và trả lời hai câu hỏi: phương thức chính là gì, đoạn văn còn kết hợp phương thức nào. Chiều hôm ấy, mẹ dắt em đi chợ Tết. Chợ đông nghìn nghịt, hàng hoa rực rỡ sắc đào, sắc cúc, mùi hương trầm thoang thoảng khắp các lối đi. Mẹ mua một cành đào nhỏ, mấy bó lá dong rồi dừng lại hàng câu đối đỏ. Em cầm cành đào đi sau mẹ, cẩn thận từng bước để những nụ hồng khỏi gãy.

Lời giải: phương thức chính là tự sự, kết hợp miêu tả. Căn cứ cho tự sự: đoạn văn kể chuyến đi chợ Tết với chuỗi việc nối tiếp (dắt đi chợ, mua cành đào, mua lá dong, dừng hàng câu đối, cầm cành đào đi sau). Căn cứ cho miêu tả: câu thứ hai tả cảnh chợ qua âm thanh, màu sắc, mùi hương ("đông nghìn nghịt", "rực rỡ sắc đào, sắc cúc", "thoang thoảng"). Miêu tả chỉ chiếm một câu, làm nền cho câu chuyện, nên không phải phương thức chính.

Với bài dạng này, các em lớp 6 thường trả lời "miêu tả" vì câu tả chợ đẹp và dễ nhớ nhất. Cách tránh: đếm xem trong đoạn có bao nhiêu câu đẩy câu chuyện đi tiếp, bao nhiêu câu dừng lại để tả. Câu chuyện đi tiếp ở hầu hết các câu thì tự sự là chính. Một biến thể để tự luyện: viết lại đoạn trên sao cho câu tả chợ kéo dài thành bốn năm câu, bỏ bớt việc mua bán, rồi xem phương thức chính có đổi sang miêu tả không.

Bảng tổng hợp đáp án và căn cứ

Bảng dưới gom lời giải sáu bài để các em đối chiếu nhanh. Cột cuối là câu tự hỏi giúp lần sau làm bài khác mà không cần nhìn đáp án.

BàiPhương thức chínhCăn cứ ngắnCâu tự hỏi
1Tự sựNhân vật, chuỗi việc nối tiếp, mốc thời gianĐã xảy ra chuyện gì?
2Miêu tảMàu lá, tiếng lá, dáng cành; thời gian đứng yênĐọc xong có thấy được cây không?
3Biểu cảmTừ bộc lộ cảm xúc, chủ thể "em"Cảm xúc của ai được nói ra?
4Thuyết minhHiểu biết chung về cả loài, giọng trung tínhThông tin có đúng với mọi con không?
5Miêu tảMột con chim cụ thể, chi tiết nhìn và ngheCó phải "con này, lúc này" không?
6Tự sự (kết hợp miêu tả)Phần lớn câu kể việc, một câu tả chợCâu nào đẩy chuyện đi tiếp?

Khi đối chiếu, đừng chỉ so tên phương thức. Hãy so cả phần căn cứ: nếu tên đúng mà căn cứ khác, đọc lại xem căn cứ của mình có thật sự nằm trong đoạn văn không, hay chỉ là cảm giác chung. Căn cứ tốt luôn chỉ được vào từ ngữ, câu văn cụ thể.

Nếu làm sai hai bài trở lên ở cùng một cặp (ví dụ cùng nhầm thuyết minh với miêu tả), đó là tín hiệu nên quay lại ôn riêng cặp ấy, thay vì làm thêm thật nhiều bài khác loại.

Lỗi hay gặp ở lớp 6, lớp 7

Thấy chữ "em" là chọn biểu cảm. Đoạn văn kể chuyện ở ngôi thứ nhất cũng xưng "em". Chữ "em" chỉ cho biết ai đang nói, không cho biết người ấy đang kể, tả hay bày tỏ. Phải xem câu chữ sau chữ "em" làm việc gì.

Thấy so sánh là chọn miêu tả. So sánh là biện pháp tu từ, có thể nằm trong đoạn kể, đoạn bày tỏ, thậm chí đoạn giới thiệu. Một hình ảnh so sánh chưa đủ, cần thấy cả đoạn đang dựng hình ảnh mới kết luận.

Chỉ ghi tên phương thức. Đề hỏi "xác định" thì tên phương thức là ý chính, nhưng thiếu căn cứ thì rất khó tự biết mình đúng vì hiểu hay đúng vì đoán. Tập viết thêm một vế "vì…" ngắn ngay từ đầu.

Ghi nhiều phương thức cho chắc. Khi đề hỏi phương thức chính, ghi một lèo ba bốn phương thức là không trả lời đúng câu hỏi. Chọn một phương thức chính; nếu muốn, thêm "kết hợp…" ở sau.

Nhầm thể loại với phương thức. Viết "phương thức biểu đạt là truyện" hay "là thơ" là trả lời nhầm tầng. Truyện, thơ là thể loại; tự sự, biểu cảm mới là phương thức.

Cách phụ huynh kèm con luyện dạng bài này

Phụ huynh không cần giỏi Ngữ văn mới kèm được. Cách làm dưới đây dựa vào việc hỏi lại chứ không giảng thay, mỗi lần chừng mười lăm phút.

  1. Chọn hai đoạn văn ngắn, một đoạn trong sách, một đoạn tự viết vài câu về chuyện trong nhà (bữa cơm, con mèo, chuyến về quê).
  2. Để con đọc thầm, rồi hỏi một câu duy nhất: đoạn này viết ra để kể, để tả, để nói cảm xúc hay để giới thiệu. Chưa cần dùng thuật ngữ.
  3. Khi con trả lời, hỏi tiếp: chữ nào, câu nào làm con nghĩ vậy. Để con tự gạch chân, phụ huynh không chỉ hộ.
  4. Lúc đó mới ghép sang thuật ngữ: kể là tự sự, tả là miêu tả, nói cảm xúc là biểu cảm, giới thiệu hiểu biết là thuyết minh.
  5. Cuối buổi, đổi vai: con viết hai ba câu theo một mục đích, phụ huynh đoán xem con đang kể, tả hay bày tỏ.

Điều nên tránh là chấm đúng sai liên tục hoặc so với bạn khác. Mục tiêu ở lứa tuổi này là con quen đặt câu hỏi "viết ra để làm gì" mỗi khi đọc, chứ không phải nhớ thuộc định nghĩa. Khi thói quen ấy có rồi, lên lớp 8, lớp 9 gặp đoạn văn kết hợp nhiều phương thức, con sẽ đỡ lúng túng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh lớp 6 cần biết mấy phương thức biểu đạt?

Lớp 6 nên nắm chắc bốn phương thức hay gặp nhất trong đoạn đọc hiểu là tự sự, miêu tả, biểu cảm và thuyết minh. Nghị luận và hành chính – công vụ có thể làm quen dần, vì ngữ liệu ở lứa tuổi này ít khi lấy hai loại đó làm chính.

Làm sao phân biệt thuyết minh và miêu tả khi cùng nói về một con vật?

Thuyết minh cung cấp hiểu biết chung, đúng với cả loài, giọng trung tính. Miêu tả làm hiện ra một con vật cụ thể ở một lúc cụ thể, bằng chi tiết nhìn, nghe, có thể có so sánh. Hỏi thông tin có đúng với mọi con không là phân biệt được.

Đoạn văn vừa kể vừa tả thì chọn phương thức nào là chính?

Đếm xem phần lớn câu trong đoạn đang đẩy câu chuyện đi tiếp hay đang dừng lại để tả. Nếu đa số câu kể việc nối tiếp, tự sự là chính và miêu tả là kết hợp; nếu đa số câu dựng hình ảnh, miêu tả là chính.

Trả lời câu hỏi phương thức biểu đạt có cần ghi căn cứ không?

Đề chỉ hỏi xác định thì tên phương thức là phần chính. Tuy vậy, ghi thêm một vế căn cứ ngắn giúp câu trả lời chắc hơn và tập thói quen cần cho lớp trên, nơi đề hay hỏi vai trò, tác dụng, vì sao.

Đoạn văn xưng "em" có phải luôn là biểu cảm không?

Không. Chữ "em" chỉ cho biết người viết đang xưng hô ở ngôi thứ nhất. Đoạn xưng "em" có thể là kể chuyện, tả cảnh hay bày tỏ cảm xúc, tuỳ câu chữ phía sau đang làm việc gì.

Phụ huynh không giỏi Ngữ văn có kèm con dạng bài này được không?

Được. Chỉ cần hỏi con đoạn văn viết ra để kể, để tả, để nói cảm xúc hay để giới thiệu, rồi hỏi tiếp chữ nào làm con nghĩ vậy. Việc của phụ huynh là đặt câu hỏi, không cần giảng thay hay chấm điểm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138