PhuongThuc.comPhương Thức
Bài tập phương thức biểu đạt có lời giải

Bài tập xác định phương thức biểu đạt lớp 8, lớp 9 có đáp án và căn cứ

Năm bài tập phương thức biểu đạt cho lớp 8, lớp 9: đoạn kết hợp, nội tâm nhân vật, nghị luận ngắn, thuyết minh có miêu tả; đáp án kèm căn cứ và cách viết câu trả lời.

a Vietnamese teenage boy sitting on low stone steps of a riverside ferry landing at dusk, pencil and open notebook on his knees, wooden boats drifting behind, warm amber light

Bài tập phương thức biểu đạt ở lớp 8, lớp 9 khó hơn lớp dưới ở hai chỗ: ngữ liệu thường kết hợp hai ba phương thức, và câu hỏi không chỉ dừng ở gọi tên mà hỏi thêm phương thức kết hợp, vai trò của chúng. Muốn làm chắc, cần tìm mục đích chính của cả đoạn trước, rồi mới gọi tên các phương thức phụ và nói chúng giúp gì cho mục đích ấy.

Năm bài tập dưới đây dùng ngữ liệu tự viết theo dạng hay gặp ở cuối cấp hai, mỗi bài có đáp án, căn cứ và gợi ý cách viết câu trả lời. Cuối bài là bảng tổng hợp và những lỗi khiến câu trả lời mất ý.

Đề lớp 8, lớp 9 khác lớp dưới ở đâu

Ở lớp 6, lớp 7, một đoạn văn thường mang một phương thức khá rõ. Lên lớp 8, lớp 9, ngữ liệu dài hơn, lấy từ truyện ngắn hiện đại, kí, văn bản nghị luận, văn bản thông tin, và gần như luôn đan nhiều phương thức. Một đoạn truyện có thể vừa kể việc, vừa tả cảnh, vừa đi vào suy nghĩ nhân vật; một đoạn nghị luận có thể mở bằng một câu chuyện nhỏ.

Câu hỏi cũng nhiều tầng hơn. Kiểu thứ nhất vẫn là "xác định phương thức biểu đạt chính". Kiểu thứ hai: "chỉ ra các phương thức biểu đạt được sử dụng". Kiểu thứ ba: "nêu tác dụng của yếu tố miêu tả (biểu cảm) trong đoạn". Kiểu thứ ba là chỗ nhiều bạn mất ý, vì chỉ ghi chung chung "làm đoạn văn sinh động" mà không nói sinh động ở đâu, giúp người đọc thấy điều gì.

Với học sinh ôn thi vào lớp 10, dạng câu hỏi này thường là câu nhận biết, nằm đầu phần đọc hiểu. Nó không khó nếu có quy trình: đọc cả đoạn, gọi tên mục đích, đánh dấu câu làm nhiệm vụ chính, đánh dấu câu làm nhiệm vụ phụ, rồi viết câu trả lời theo cấu trúc "phương thức chính… kết hợp… vì…". Năm bài dưới đây luyện đúng quy trình đó.

Bài 1: đoạn tự sự đi vào nội tâm nhân vật

Đọc đoạn văn: Chuyến xe cuối ngày đã chạy qua từ lâu mà Hoà vẫn đứng ở trạm. Cậu lục lại túi áo lần thứ ba, vẫn chỉ thấy mấy đồng tiền lẻ không đủ mua vé. Hoà nghĩ tới mẹ đang đợi ở nhà, nghĩ tới lời hứa sẽ về trước bữa cơm. Một nỗi bứt rứt dâng lên, cậu thấy mình như đứa trẻ lạc giữa con đường quen. Cuối cùng, Hoà quyết định đi bộ, men theo bờ đê dài hun hút.

Câu hỏi: xác định phương thức biểu đạt chính và các phương thức kết hợp. Đáp án: phương thức chính là tự sự, kết hợp miêu tả (miêu tả nội tâm). Căn cứ cho tự sự: có nhân vật Hoà, có chuỗi việc (đứng ở trạm, lục túi, nghĩ, quyết định đi bộ), có thời gian "cuối ngày". Căn cứ cho miêu tả nội tâm: các câu "nghĩ tới mẹ", "một nỗi bứt rứt dâng lên", "như đứa trẻ lạc" tái hiện trạng thái bên trong nhân vật.

Bẫy của bài: nhiều bạn ghi biểu cảm vì thấy có cảm xúc. Cần tách bạch: cảm xúc ở đây là của nhân vật Hoà, được người kể dựng lại từ bên ngoài, nên gọi là miêu tả nội tâm. Biểu cảm là khi chính người viết, chủ thể trữ tình, bộc lộ cảm xúc của mình. Nếu giáo viên chấp nhận cách gọi "tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm", đó cũng là cách hiểu có gặp trong sách tham khảo; khi làm bài, nên ghi rõ "miêu tả nội tâm nhân vật" để thể hiện mình hiểu bản chất.

Bài 2: đoạn nghị luận xã hội ngắn mở bằng một câu chuyện

Đọc đoạn văn: Có một cậu bé mỗi ngày tưới cho cây non trước sân một gáo nước. Hàng xóm bảo cậu phí công, cây ấy mười năm nữa mới cho bóng mát. Cậu chỉ cười. Câu chuyện nhỏ ấy nhắc một điều: kiên trì không phải là chờ kết quả đến nhanh, mà là làm đúng việc mỗi ngày dù kết quả còn xa. Người trẻ hôm nay dễ nản khi chưa thấy thành quả sau vài tuần; nhưng phần lớn những điều đáng giá đều cần thời gian lâu hơn thế.

Câu hỏi: phương thức biểu đạt chính của đoạn văn là gì? Câu chuyện cậu bé tưới cây có làm đổi phương thức chính không? Đáp án: phương thức chính là nghị luận. Câu chuyện cậu bé là yếu tố tự sự đóng vai dẫn chứng mở đầu, không làm đổi phương thức chính. Căn cứ: đoạn văn nêu một quan điểm (kiên trì là làm đúng việc mỗi ngày), có từ ngữ dẫn dắt lập luận ("câu chuyện nhỏ ấy nhắc một điều", "nhưng"), có lí lẽ đối chiếu với thực tế người trẻ.

Cách viết câu trả lời gọn: "Phương thức chính là nghị luận, vì mục đích của đoạn là bàn về lòng kiên trì và thuyết phục người đọc. Câu chuyện cậu bé tưới cây là yếu tố tự sự dùng làm dẫn chứng, giúp lí lẽ cụ thể, dễ tin hơn." Lỗi hay gặp là thấy câu đầu kể chuyện rồi kết luận ngay tự sự. Hãy đọc hết đoạn: câu chuyện dừng ở câu thứ ba, phần còn lại đều bàn luận.

Bài 3: đoạn thuyết minh có yếu tố miêu tả

Đọc đoạn văn: Nón lá là vật dụng quen thuộc của người Việt, dùng để che nắng, che mưa. Nón được làm từ lá cọ hoặc lá nón phơi khô, xếp lên khung gồm nhiều vòng tre nhỏ dần về phía chóp, rồi khâu bằng sợi cước. Một chiếc nón đẹp có vành tròn đều, lá trắng ngà, mặt nón mịn, đưa lên trước ánh nắng thấp thoáng những đường khâu đều tăm tắp. Người thợ lành nghề phải qua nhiều công đoạn mới hoàn thành một chiếc.

Câu hỏi: xác định phương thức biểu đạt chính và nêu tác dụng của yếu tố miêu tả. Đáp án: phương thức chính là thuyết minh. Căn cứ: đoạn văn cung cấp tri thức khách quan về nón lá (công dụng, chất liệu, cấu tạo, quy trình), giọng trung tính. Yếu tố miêu tả nằm ở câu thứ ba ("vành tròn đều, lá trắng ngà, mặt nón mịn… thấp thoáng những đường khâu đều tăm tắp"). Tác dụng: giúp người đọc hình dung cụ thể vẻ đẹp của chiếc nón, làm phần thuyết minh bớt khô và dễ nhớ.

Điều nên chú ý: câu tả có xuất hiện nhưng phục vụ cho việc giới thiệu tiêu chí một chiếc nón đẹp, tức vẫn trong mục đích cung cấp hiểu biết. Khi viết tác dụng, chỉ rõ yếu tố ấy giúp người đọc thấy gì, đừng chỉ ghi "làm đoạn văn sinh động" rồi dừng.

Bài 4 và bài 5: hỏi vai trò, hỏi theo cách khác

Bài 4. Đêm ấy trời trở gió. Bà ngồi bên bếp lửa, tay vẫn đều đều đảo nồi cháo. Ánh lửa hắt lên gương mặt nhăn nheo, đôi mắt bà nheo lại vì khói. Đứa cháu nằm co trong chăn, nghe tiếng củi nổ lách tách, nghe mùi gạo rang thơm lựng mà thấy cái lạnh như lùi ra xa. Câu hỏi: chỉ ra các phương thức biểu đạt trong đoạn. Đáp án: tự sự (kể việc đêm trời trở gió, bà nấu cháo, cháu nằm nghe), miêu tả (ánh lửa, gương mặt nhăn nheo, tiếng củi nổ, mùi gạo rang), biểu cảm gián tiếp qua cảm nhận ấm áp của đứa cháu ("cái lạnh như lùi ra xa"). Đề hỏi "các phương thức" nên liệt kê đủ, không cần chọn một.

Bài 5. Cũng đoạn văn ở bài 4, đề đổi câu hỏi: "Phương thức biểu đạt chính là gì?" Đáp án: tự sự là cách xác định phổ biến, vì đoạn văn có nhân vật, có thời gian và chuỗi việc diễn ra trong một đêm. Có ý kiến cho rằng miêu tả nổi bật hơn, vì phần lớn câu chữ dành cho hình ảnh, âm thanh. Hai cách hiểu này đều có lý lẽ; khi làm bài, chọn một và nêu căn cứ rõ ràng. Nếu chọn tự sự, nói thêm "kết hợp miêu tả" để thể hiện mình nhìn thấy cả hai.

Đặt bài 4 và bài 5 cạnh nhau để thấy: cùng một ngữ liệu, câu hỏi khác thì cách trả lời khác. Đọc kỹ chữ "chính" hay "các" trong câu hỏi là bước bắt buộc, chỉ mất vài giây nhưng tránh được mất ý cả câu.

Bảng đáp án năm bài

Bảng gom phương thức chính, phương thức kết hợp và điểm dễ nhầm của từng bài.

BàiPhương thức chínhKết hợpĐiểm dễ nhầm
1Tự sựMiêu tả nội tâmTưởng cảm xúc nhân vật là biểu cảm của người viết
2Nghị luậnTự sự làm dẫn chứngCâu chuyện mở đầu kéo sang tự sự
3Thuyết minhMiêu tảCâu tả nón đẹp làm tưởng miêu tả là chính
4(đề hỏi các phương thức)Tự sự, miêu tả, biểu cảm gián tiếpChỉ ghi một phương thức
5Tự sự (cách phổ biến)Miêu tảHai cách hiểu, cần nêu căn cứ

Nhìn cột cuối sẽ thấy phần lớn lỗi không đến từ việc không biết định nghĩa, mà đến từ việc để một chi tiết nổi bật lấn át mục đích của cả đoạn. Đọc hết đoạn trước khi quyết định là cách sửa đơn giản nhất.

Viết câu trả lời sao cho không mất ý

Dùng cấu trúc ba vế. Phương thức chính là… kết hợp… vì… Ba vế này đủ cho hầu hết câu hỏi nhận biết, và khi đề hỏi thêm vai trò thì chỉ việc mở rộng vế "vì".

Căn cứ phải nằm trong đoạn. Trích hai ba từ ngữ hoặc gọi tên câu cụ thể. Căn cứ kiểu "vì đoạn văn hay" hay "vì đây là truyện" không giúp gì.

Tác dụng phải có đối tượng. Viết "yếu tố miêu tả giúp người đọc hình dung rõ vẻ tần tảo của người bà bên bếp lửa" tốt hơn hẳn "giúp đoạn văn sinh động, hấp dẫn".

Đúng câu hỏi. Đề hỏi "chính" thì một phương thức; đề hỏi "các" thì liệt kê đủ; đề hỏi "kết hợp" thì nêu phương thức phụ. Trả lời thừa hay thiếu đều làm câu trả lời kém chính xác.

Không phán chắc khi có hai cách hiểu. Với ngữ liệu đan xen nhiều, nêu cách xác định của mình kèm căn cứ là đủ. Không cần khẳng định "đáp án chuẩn duy nhất".

Câu hỏi thường gặp

Đề lớp 9 hỏi phương thức biểu đạt thường ở câu nào?

Thường là câu nhận biết đầu phần đọc hiểu, hỏi phương thức chính hoặc các phương thức được sử dụng. Đôi khi có thêm câu hỏi tác dụng của một yếu tố như miêu tả, biểu cảm ở các câu sau.

Miêu tả nội tâm nhân vật có phải là biểu cảm không?

Thường được xếp vào miêu tả, vì người kể đang tái hiện trạng thái bên trong của nhân vật. Biểu cảm là khi chính người viết hay chủ thể trữ tình bộc lộ cảm xúc của mình. Một số tài liệu gộp chung, nên khi trả lời hãy ghi rõ "miêu tả nội tâm" để thể hiện hiểu bản chất.

Đoạn nghị luận có kể chuyện thì phương thức chính có đổi không?

Thường không đổi. Nếu câu chuyện chỉ làm dẫn chứng và phần lớn đoạn văn bàn luận, nêu quan điểm, thì nghị luận vẫn là chính, còn tự sự là yếu tố kết hợp. Đọc hết đoạn để xem mục đích cuối cùng là kể hay là bàn.

Nêu tác dụng của yếu tố miêu tả thế nào cho đủ ý?

Chỉ ra chi tiết miêu tả cụ thể trong đoạn, rồi nói chi tiết ấy giúp người đọc thấy điều gì về đối tượng và phục vụ mục đích chính ra sao. Tránh chỉ ghi chung chung "làm đoạn văn sinh động".

Đề hỏi "các phương thức biểu đạt" có cần chọn phương thức chính không?

Không bắt buộc. Câu hỏi này yêu cầu liệt kê đủ các phương thức có mặt. Nếu muốn, có thể ghi thêm phương thức nào nổi bật nhất, nhưng điều quan trọng là không bỏ sót.

Khi một đoạn văn có hai cách hiểu về phương thức chính thì làm sao?

Chọn cách hiểu có căn cứ rõ nhất trong ngữ liệu, nêu căn cứ cụ thể và ghi thêm phương thức kết hợp. Không cần lo về "đáp án chuẩn duy nhất"; câu trả lời có lập luận rõ là câu trả lời tốt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138