Bếp lửa của Bằng Việt và Ánh trăng của Nguyễn Duy có cùng cách xác định phổ biến: phương thức biểu đạt chính là biểu cảm, kết hợp với tự sự, có thêm miêu tả và nghị luận ở một số câu. Điểm chung dễ nhận ra là cả hai bài đều dựa trên một mạch kể theo thời gian: hồi nhỏ, khi lớn lên, hiện tại. Mạch kể ấy là khung để cảm xúc và suy ngẫm phát triển.
Hai bài thường được dạy gần nhau trong chương trình lớp 9 và hay được dùng làm ngữ liệu đọc hiểu. Đề có thể hỏi phương thức chính, hỏi yếu tố tự sự nằm ở đâu, hoặc hỏi vai trò của tự sự trong một bài thơ trữ tình. Bài này giải thích cách nhận ra tự sự trong từng bài, vì sao nó không làm thay đổi phương thức chính, và gợi ý cách viết câu trả lời có căn cứ.
Thơ trữ tình có tự sự: hiểu đúng trước khi xác định
Học sinh thường được dặn rằng thơ trữ tình lấy biểu cảm làm chính. Điều đó đúng với phần lớn bài thơ, nhưng không có nghĩa là thơ trữ tình chỉ có cảm xúc. Rất nhiều bài thơ kể lại kỉ niệm, kể lại một quãng đời, một sự việc từng xảy ra, rồi từ đó bộc lộ tình cảm hay rút ra suy nghĩ. Cách tổ chức này đôi khi được gọi là thơ trữ tình có yếu tố tự sự, hoặc gọi gọn là thơ tự sự trữ tình.
Dấu hiệu nhận ra tự sự trong thơ cũng giống trong văn xuôi: có sự việc nối tiếp, có mốc thời gian, có nhân vật hành động. Khác ở chỗ trong thơ, sự việc thường được kể rất gọn, chọn lọc vài chi tiết đắt, và bị xen ngang liên tục bởi lời cảm thán, lời bình. Người đọc không chờ đợi cao trào của câu chuyện mà chờ cảm xúc lắng lại thành một ý nghĩ.
Vì vậy, khi gặp một bài thơ có mạch kể rõ, em không vội đổi phương thức chính sang tự sự. Hãy hỏi: câu chuyện ở đây được kể để làm gì? Nếu câu chuyện là chỗ dựa cho cảm xúc, cho sự hồi tưởng và suy ngẫm, thì biểu cảm vẫn là chính. Bếp lửa và Ánh trăng là hai ví dụ rõ nhất cho kiểu quan hệ này trong chương trình trung học cơ sở.
Bếp lửa: mạch hồi tưởng về những năm sống bên bà
Bằng Việt viết Bếp lửa năm 1963, khi đang là sinh viên học ngành luật ở nước ngoài. Bài thơ mở bằng hình ảnh Một bếp lửa chờn vờn sương sớm rồi chuyển ngay sang cảm xúc: Cháu thương bà biết mấy nắng mưa. Từ đó, mạch hồi tưởng trải ra theo thời gian: lên bốn tuổi đã quen mùi khói trong năm đói mòn đói mỏi; tám năm ròng cháu cùng bà nhóm lửa, nghe tiếng chim tu hú; năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi, bà vẫn vững lòng dặn cháu đinh ninh.
Đây là chuỗi sự việc có mốc thời gian, có nhân vật là bà và cháu, có hoàn cảnh cụ thể. Yếu tố tự sự rất rõ, đủ để học sinh nhận ra ngay. Tuy nhiên, mỗi kỉ niệm được kể ra đều đi kèm cảm xúc: thương bà, nhớ khói, sống mũi còn cay. Những câu như Ôi kì lạ và thiêng liêng – bếp lửa! là lời bộc lộ trực tiếp. Cuối bài, người cháu đã đi xa, có ngọn khói trăm tàu, lửa trăm nhà, vẫn hỏi bà đã nhóm bếp lên chưa.
Ngoài tự sự và biểu cảm, bài có miêu tả ở những hình ảnh bếp lửa chờn vờn, khói hun nhèm mắt, và có những câu mang chất suy ngẫm, khái quát như khi người cháu nghĩ về đời bà Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa và về ý nghĩa của việc nhóm lửa. Vì có những câu suy ngẫm này, một số tài liệu nêu thêm nghị luận như yếu tố kết hợp. Cách nêu an toàn là: biểu cảm chính; kết hợp tự sự, miêu tả; có câu mang tính suy ngẫm, bình luận.
Ánh trăng: câu chuyện về vầng trăng và một lần giật mình
Nguyễn Duy viết Ánh trăng năm 1978 tại Thành phố Hồ Chí Minh, ba năm sau ngày đất nước thống nhất; bài in trong tập thơ cùng tên. Bài thơ có dáng một câu chuyện nhỏ kể theo trình tự thời gian rất rõ: Hồi nhỏ sống với đồng / với sông rồi với bể; hồi chiến tranh ở rừng, vầng trăng thành tri kỉ; từ hồi về thành phố, quen ánh điện cửa gương, vầng trăng đi qua ngõ như người dưng qua đường; rồi thình lình đèn điện tắt, phòng buyn-đinh tối om, vội bật tung cửa sổ, đột ngột vầng trăng tròn.
Mạch kể này có đủ dấu hiệu của tự sự: mốc thời gian nối nhau, sự thay đổi trong quan hệ giữa người và trăng, và một tình huống bất ngờ làm bước ngoặt là lúc mất điện. Nếu chỉ đếm dấu hiệu, có em sẽ gọi đây là bài thơ tự sự. Nhưng câu chuyện ấy được kể để dẫn tới khổ cuối: Trăng cứ tròn vành vạnh / kể chi người vô tình / ánh trăng im phăng phắc / đủ cho ta giật mình.
Cái giật mình ấy là đích đến của bài: sự tự vấn, nỗi day dứt khi nhận ra mình đã lãng quên quá khứ gian lao và nghĩa tình. Đó là cảm xúc và suy ngẫm, nên phương thức chính vẫn là biểu cảm. Tự sự là cái khung đưa người đọc đi từ kỉ niệm tới khoảnh khắc thức tỉnh; miêu tả hiện ra ở hình ảnh trăng tròn vành vạnh, ánh điện cửa gương; còn câu thơ cuối mang chất suy ngẫm sâu, gần với lời tự răn.
Đặt hai bài cạnh nhau: giống và khác ở đâu
Vì hai bài có cùng kiểu kết hợp, đề hay yêu cầu so sánh. Bảng dưới gom các điểm chính để em trả lời gọn, mỗi điểm có căn cứ trong văn bản.
| Tiêu chí | Bếp lửa (Bằng Việt) | Ánh trăng (Nguyễn Duy) |
|---|---|---|
| Phương thức chính | Biểu cảm | Biểu cảm |
| Mạch tự sự | Hồi tưởng những năm sống bên bà, từ lúc lên bốn tuổi đến khi đi xa | Kể quan hệ với vầng trăng qua ba chặng: tuổi nhỏ, chiến tranh, về thành phố, rồi tình huống mất điện |
| Yếu tố miêu tả | Bếp lửa chờn vờn, khói hun nhèm mắt, làng cháy | Trăng tròn vành vạnh, ánh điện cửa gương, phòng tối om |
| Chất suy ngẫm | Suy ngẫm về đời bà và ý nghĩa ngọn lửa | Lời tự vấn ở khổ cuối: ánh trăng im phăng phắc đủ cho ta giật mình |
| Người nói | Người cháu xưng cháu, nói với bà | Chủ thể trữ tình xưng ta, nói về mình và trăng |
Điểm giống quan trọng nhất là cả hai bài đều đi từ kể sang cảm và nghĩ. Điểm khác nằm ở đối tượng của tình cảm và giọng điệu: Bếp lửa ấm áp, da diết với hình ảnh người bà; Ánh trăng nhẹ nhàng mà day dứt với hình ảnh vầng trăng như một người bạn cũ không trách móc. Khi so sánh, em giữ trọng tâm ở phương thức, không trượt sang phân tích giá trị nội dung.
Vai trò của yếu tố tự sự trong hai bài thơ
Tạo mạch cho cảm xúc. Nhờ có trình tự thời gian, cảm xúc trong bài không đứng yên mà phát triển: từ nhớ thương tới suy ngẫm ở Bếp lửa, từ gắn bó tới lãng quên rồi tới giật mình ở Ánh trăng. Người đọc dễ theo dõi hơn vì có một con đường để đi.
Làm cảm xúc có điểm tựa cụ thể. Những chi tiết như năm đói, tiếng tu hú, làng cháy, hay ánh điện cửa gương, phòng tối om làm cho tình cảm trở nên thật, chạm được. Cảm xúc dựa trên kỉ niệm cụ thể thường thuyết phục hơn lời bày tỏ chung chung.
Chuẩn bị cho bước ngoặt và lời suy ngẫm. Ở Ánh trăng, tình huống mất điện là bước ngoặt của câu chuyện và cũng là khoảnh khắc thức tỉnh. Ở Bếp lửa, sự đối lập giữa quá khứ bên bà và hiện tại ở phương xa dẫn tới câu hỏi cuối bài. Tự sự dựng nên bối cảnh để lời suy ngẫm vang lên tự nhiên.
Tạo giọng thơ tâm tình. Kể chuyện là cách người ta nói với nhau khi thân thiết. Mạch kể giúp hai bài thơ có giọng thủ thỉ, như lời tâm sự với người đọc, chứ không phải lời tuyên bố. Đây là tác dụng hay được hỏi trong đề đọc hiểu.
Cách đưa vào câu trả lời. Khi đề hỏi tác dụng của yếu tố tự sự, em có thể chọn hai trong bốn ý trên, mỗi ý gắn với một chi tiết trong đoạn trích, rồi kết bằng câu nối về cảm xúc chung của bài. Không cần nêu đủ bốn ý nếu đề chỉ yêu cầu ngắn.
Cách viết câu trả lời đọc hiểu cho hai bài thơ
Với câu hỏi phương thức chính, mẫu câu gọn là: "Phương thức biểu đạt chính của đoạn thơ là biểu cảm, vì đoạn thơ bộc lộ tình cảm của người cháu với bà" hoặc "vì đoạn thơ thể hiện sự day dứt, tự vấn của nhân vật trữ tình khi nhận ra mình đã lãng quên quá khứ". Phần lí do nên gắn với nội dung cụ thể của đoạn trích đề đưa ra.
Với câu hỏi các phương thức kết hợp, em nêu biểu cảm trước rồi đến tự sự, kèm dẫn chứng mốc thời gian như "lên bốn tuổi", "tám năm ròng" hay "hồi nhỏ", "từ hồi về thành phố". Nếu đoạn trích có hình ảnh rõ nét, thêm miêu tả. Chỉ nêu nghị luận khi đoạn trích chứa câu mang tính khái quát, suy ngẫm rõ ràng, và nói rõ đó là yếu tố nhỏ.
Một lỗi phổ biến là trả lời "phương thức tự sự" cho cả bài Ánh trăng vì mạch kể quá rõ. Lỗi khác là bỏ qua tự sự hoàn toàn khi đề hỏi "các phương thức", trong khi đây là yếu tố nổi bật nhất sau biểu cảm. Tránh được hai lỗi này là em đã làm đúng phần lớn các câu hỏi về phương thức của hai bài. Các câu hỏi về ý nghĩa hình tượng bếp lửa hay vầng trăng là phần cảm nhận, cần trả lời riêng.
Câu hỏi thường gặp
Phương thức biểu đạt chính của bài Bếp lửa là gì?
Cách xác định phổ biến là biểu cảm. Bài thơ bày tỏ tình thương, lòng biết ơn của người cháu với bà, kết hợp tự sự khi hồi tưởng kỉ niệm, miêu tả hình ảnh bếp lửa và một số câu mang chất suy ngẫm, bình luận.
Phương thức biểu đạt chính của bài Ánh trăng là gì?
Phương thức chính là biểu cảm, kết hợp tự sự. Bài kể câu chuyện về quan hệ giữa con người và vầng trăng qua các chặng đời, dẫn tới khoảnh khắc giật mình tự vấn ở khổ cuối, đó là đích cảm xúc của bài.
Vì sao Ánh trăng có mạch kể rõ mà không gọi là tự sự?
Câu chuyện trong bài được kể để dẫn tới cảm xúc và suy ngẫm, không nhằm thuật lại sự việc cho người đọc biết. Mục đích giao tiếp là bày tỏ sự day dứt, tự nhắc mình về lối sống ân nghĩa, nên biểu cảm là chính.
Yếu tố tự sự trong Bếp lửa thể hiện ở đâu?
Ở các mốc thời gian và sự việc trong hồi tưởng: lên bốn tuổi quen mùi khói năm đói, tám năm ròng cùng bà nhóm lửa, năm giặc đốt làng, rồi hiện tại người cháu đã đi xa. Những sự việc ấy làm nền cho tình cảm với bà.
Bếp lửa và Ánh trăng có phương thức nghị luận không?
Một số tài liệu nêu nghị luận như yếu tố nhỏ, căn cứ vào những câu thơ mang tính suy ngẫm, khái quát. Khi trả lời, em chỉ nêu yếu tố này nếu đoạn trích có câu như vậy, và vẫn giữ biểu cảm là phương thức chính.
Thơ tự sự trữ tình là gì?
Đây là cách gọi những bài thơ trữ tình có mạch kể rõ: kể lại kỉ niệm hay một quãng đời rồi từ đó bộc lộ cảm xúc, suy ngẫm. Bếp lửa và Ánh trăng thường được nhắc như ví dụ. Phương thức chính của loại thơ này vẫn là biểu cảm.