Chủ thể trữ tình (còn gọi là nhân vật trữ tình) là người đang bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ; người ấy thường lộ diện qua các đại từ như ta, em, anh, con, mình, chúng ta. Tìm được chủ thể trữ tình là có ngay một nửa căn cứ để khẳng định phương thức biểu cảm, vì biểu cảm luôn cần một người đang cảm và một đối tượng được cảm.
Bài này giải thích chủ thể trữ tình khác tác giả thế nào, các đại từ hay gặp và sắc thái của chúng, trường hợp chủ thể ẩn đi không xưng, và những nhầm lẫn thường gặp khi dựa vào đại từ để xác định phương thức.
Chủ thể trữ tình là ai và vì sao quan trọng
Mỗi bài thơ trữ tình đều có một người đang nói. Người ấy nhìn cảnh, nhớ người, nghĩ về đời, và chính cảm xúc của người ấy là nội dung chính của bài thơ. Nhà trường gọi người đó là chủ thể trữ tình hoặc nhân vật trữ tình. Hai cách gọi được dùng gần như thay thế nhau ở bậc phổ thông.
Với câu hỏi về phương thức biểu đạt, chủ thể trữ tình quan trọng vì biểu cảm luôn có hai đầu: một đầu là người cảm, đầu kia là đối tượng được cảm. Khi bạn chỉ ra được “ai đang bộc lộ” và “bộc lộ về điều gì”, câu trả lời của bạn đã có xương sống. Phần còn lại chỉ là thêm dấu hiệu ngôn ngữ.
Ngược lại, khi đọc một đoạn văn mà không tìm thấy ai đang bộc lộ cả, người viết đứng ngoài, giọng khách quan, kể và tả như một người quan sát, đó là dấu hiệu cho thấy biểu cảm có thể chỉ là yếu tố phụ, hoặc vắng hẳn. Vì thế việc tìm chủ thể trữ tình vừa giúp khẳng định biểu cảm, vừa giúp loại trừ nó.
Nhiều đề đọc hiểu hỏi thẳng “xác định nhân vật trữ tình của đoạn thơ”. Câu hỏi này đi rất sát với câu hỏi về phương thức biểu cảm, nên học cách tìm chủ thể trữ tình là học luôn hai dạng câu hỏi.
Chủ thể trữ tình không nhất thiết là tác giả
Có khi gần như trùng với tác giả. Nhiều bài thơ là lời tâm sự của chính nhà thơ về quê hương, về tuổi thơ, về một kỷ niệm có thật. Khi ấy chủ thể trữ tình gần với tác giả, nhưng trong bài làm vẫn nên gọi là chủ thể trữ tình hoặc nhân vật trữ tình, vì bài thơ đã là một tác phẩm nghệ thuật.
Có khi là một vai được nhà thơ hoá thân. Bài Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương mượn lời chiếc bánh xưng “thân em” để nói về người phụ nữ. Chủ thể trữ tình ở đây là người phụ nữ, không phải chính nữ sĩ đang kể về mình theo nghĩa đen. Nhiều bài thơ hiện đại cũng hoá thân vào người lính, người mẹ, người con.
Ca dao có chủ thể là người bình dân. Ca dao không có tác giả xác định, nên chủ thể trữ tình là những kiểu người: người con gái lấy chồng xa, chàng trai đi tát nước, người nông dân trên đồng. Khi trả lời, gọi theo vai đó, ví dụ “nhân vật trữ tình là người con gái”.
Đừng đồng nhất máy móc. Viết “tác giả nhớ mẹ” khi bài thơ là lời của một nhân vật được hoá thân có thể bị xem là hiểu sai. Cách an toàn là gọi “chủ thể trữ tình” rồi mô tả vai: người con, người lính, người phụ nữ.
Các đại từ trữ tình hay gặp và sắc thái
Đại từ xưng hô là chỗ chủ thể trữ tình lộ diện rõ nhất. Mỗi đại từ mang một sắc thái riêng, giúp bạn mô tả chủ thể chính xác hơn trong câu trả lời.
| Đại từ | Thường gặp ở đâu | Sắc thái gợi ra |
|---|---|---|
| Ta | Thơ trung đại, thơ hiện đại có giọng khái quát | Có khi là một mình đối diện với mình, có khi là tiếng nói chung của nhiều người |
| Em | Ca dao than thân, thơ tình, thơ thiếu nhi | Thân mật, nhỏ bé, có khi là lời người phụ nữ hoặc trẻ nhỏ |
| Anh | Thơ tình, thơ về người lính | Lời người con trai, người lính, giọng tâm tình |
| Con | Thơ về cha mẹ, quê hương | Lời người con, giọng biết ơn, nhớ thương |
| Mình – ta | Ca dao, thơ mang âm hưởng dân gian | Cặp đối đáp thân thiết, ranh giới giữa hai người có khi nhoà đi |
| Chúng ta, chúng mình | Thơ ca ngợi, thơ thế hệ | Tiếng nói tập thể, cảm xúc chung |
| Ai | Ca dao, thơ trữ tình | Phiếm chỉ, có khi là lời nhắn gửi chung, có khi là cách gọi kín một người |
Bảng chỉ là xu hướng. Cùng chữ “ta”, trong Qua Đèo Ngang là một người cô đơn đối diện với chính mình, trong câu kết “ta với ta” của Bạn đến chơi nhà của Nguyễn Khuyến lại là hai người bạn tri kỷ hoà làm một. Luôn đọc đại từ trong ngữ cảnh của bài.
Khi chủ thể trữ tình ẩn đi, không xưng hô
Không ít bài thơ không có một đại từ xưng hô nào. Người đọc chỉ thấy cảnh vật, sự việc, nhưng vẫn cảm nhận được có một người đang ngắm, đang nhớ, đang suy tư phía sau. Đó là chủ thể trữ tình ẩn. Thơ tả cảnh mùa thu, thơ vịnh cảnh, nhiều bài thơ Đường luật thuộc loại này.
Với chủ thể ẩn, căn cứ biểu cảm chuyển sang những dấu vết gián tiếp. Thứ nhất là điểm nhìn: cảnh được nhìn từ đâu, ở khoảng cách nào, theo thứ tự nào; một điểm nhìn cố định và kéo dài cho thấy có một người đang đứng đó ngắm. Thứ hai là từ ngữ đánh giá: buồn, lặng, hiu hắt, xao xuyến, những từ này không thể có nếu không có người cảm. Thứ ba là câu hỏi tu từ hay câu cảm không có chủ ngữ, kiểu “sao mà nhớ thế”.
Khi trả lời câu hỏi nhân vật trữ tình với bài thơ chủ thể ẩn, có thể viết: “Nhân vật trữ tình không xuất hiện trực tiếp qua đại từ, nhưng hiện diện qua điểm nhìn và cảm xúc trước cảnh vật, là một người đang ngắm cảnh chiều thu với tâm trạng bâng khuâng.” Câu trả lời như vậy cho thấy bạn hiểu chủ thể trữ tình không phụ thuộc vào việc có xưng hô hay không.
Với câu hỏi phương thức, chủ thể ẩn không làm yếu đi biểu cảm. Nó chỉ chuyển biểu cảm từ dạng trực tiếp sang dạng gián tiếp, và bạn cần nêu căn cứ ở hình ảnh, điểm nhìn thay vì ở đại từ.
Những nhầm lẫn khi dựa vào đại từ
Đại từ trong lời thoại nhân vật. Trong truyện, nhân vật nói với nhau “anh”, “em”, “ta”, “con”. Những đại từ đó thuộc lời thoại, không phải dấu hiệu của chủ thể trữ tình. Đoạn truyện vẫn có phương thức chính là tự sự.
Đại từ “ta” trong văn nghị luận. Trong hịch, chiếu, cáo, người viết cũng xưng “ta”. Ở đây “ta” là chủ thể lập luận, và dù có câu bộc lộ cảm xúc rất mạnh, mục đích chung vẫn là thuyết phục. Đại từ không đủ để đổi phương thức chính từ nghị luận sang biểu cảm.
Đại từ “chúng ta” trong văn bản thông tin. Bài viết phổ biến kiến thức hay dùng “chúng ta” để kéo người đọc lại gần: “chúng ta cần uống đủ nước”. Đây là cách xưng hô thân thiện, không phải dấu hiệu biểu cảm.
Chủ thể trữ tình đổi vai giữa bài. Một số bài thơ có hai giọng: giọng người hỏi và giọng người đáp, hoặc chủ thể chuyển từ “anh” sang “ta”. Khi đề chỉ trích một đoạn, xác định chủ thể của đoạn đó, đừng gán chủ thể của cả bài.
Luyện nhận diện với ba đoạn thơ tự viết
Đoạn thứ nhất: Con về giữa mùa gặt / Rơm vàng phơi kín sân / Mẹ đứng nhìn rất lâu / Bàn tay chưa kịp rửa. Đại từ “con” cho thấy chủ thể trữ tình là người con trở về quê. Đối tượng cảm xúc là mẹ và mái nhà xưa. Cảm xúc không được gọi tên trực tiếp, mà lộ qua chi tiết mẹ “đứng nhìn rất lâu”, “bàn tay chưa kịp rửa”: niềm xúc động, thương mẹ vất vả. Phương thức chính là biểu cảm, theo lối gián tiếp qua hình ảnh.
Đoạn thứ hai: Phố đã lên đèn từ lâu / Còn ai ngồi lại quán nhỏ / Tách trà nguội một nửa / Mưa vẫn rơi bên hiên. Không có đại từ xưng hô nào. Chủ thể ẩn hiện qua điểm nhìn cố định ở quán nhỏ, qua chữ “còn ai” và chữ “vẫn” gợi sự chờ đợi, lặng lẽ. Có thể mô tả chủ thể là một người ngồi một mình đêm mưa, mang tâm trạng cô đơn, chờ đợi.
Đoạn thứ ba: Ta đi qua những con đường / Nơi cha ông từng giữ đất / Mỗi tấc đất hôm nay / Đều thấm mồ hôi người trước. Chữ “ta” ở đây mang tính khái quát, là tiếng nói chung của thế hệ hôm nay. Cảm xúc là lòng biết ơn, tự hào. Đây vẫn là biểu cảm, nhưng là biểu cảm của một chủ thể tập thể, khác với nỗi niềm riêng của đoạn thứ hai.
Ba đoạn cho thấy cùng là biểu cảm nhưng chủ thể có thể là một cá nhân xưng hô rõ, một người ẩn sau cảnh vật, hay một tiếng nói chung. Mô tả đúng loại chủ thể giúp câu trả lời của bạn chính xác hơn hẳn một câu ghi trơn “phương thức biểu cảm”.
Quy trình bốn bước dùng chủ thể trữ tình để xác định biểu cảm
Áp dụng được cho phần lớn đoạn thơ trong đề đọc hiểu, kể cả thơ chưa từng học.
- Tìm đại từ xưng hô của người đang nói; nếu không có, tìm điểm nhìn và từ ngữ đánh giá để nhận ra chủ thể ẩn.
- Mô tả chủ thể bằng một cụm từ: người con xa quê, người lính, người phụ nữ, một người đang ngắm cảnh chiều.
- Xác định đối tượng cảm xúc và cảm xúc chính: nhớ mẹ, thương quê, cô đơn, tự hào.
- Viết câu trả lời: phương thức chính là biểu cảm, chủ thể trữ tình là ai, bộc lộ cảm xúc gì, qua dấu hiệu nào.
Ví dụ với hai câu ca dao Chiều chiều ra đứng ngõ sau / Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều: chủ thể là người con gái lấy chồng xa (không xưng nhưng hiện qua hành động “ra đứng”, “trông về”), đối tượng là quê mẹ, cảm xúc là nỗi nhớ quặn thắt. Câu trả lời: “Phương thức biểu đạt chính là biểu cảm. Nhân vật trữ tình là người con gái lấy chồng xa, bộc lộ nỗi nhớ mẹ, nhớ quê qua hành động ngóng trông lặp lại mỗi chiều và cụm từ ‘ruột đau chín chiều’.”
Bốn bước này cũng là cách tự kiểm: nếu ở bước một không tìm được ai đang cảm, hãy dừng lại cân nhắc phương thức khác trước khi ghi biểu cảm.
Câu hỏi thường gặp
Chủ thể trữ tình là gì?
Chủ thể trữ tình, còn gọi là nhân vật trữ tình, là người đang bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ. Người ấy có thể gần với tác giả hoặc là một vai được nhà thơ hoá thân, như người lính, người mẹ, người phụ nữ, người con xa quê.
Nhân vật trữ tình và tác giả có phải là một không?
Không nhất thiết. Có bài thơ chủ thể trữ tình gần như là chính nhà thơ, nhưng cũng có bài nhà thơ hoá thân vào một vai khác. Trong bài làm, nên gọi là nhân vật trữ tình hoặc chủ thể trữ tình rồi mô tả vai, tránh đồng nhất máy móc.
Bài thơ không có đại từ xưng hô thì tìm chủ thể trữ tình thế nào?
Tìm qua điểm nhìn, từ ngữ đánh giá và câu cảm không chủ ngữ. Dù không xưng hô, bài thơ vẫn cho thấy có một người đang ngắm, đang nhớ, đang suy tư. Khi trả lời, nói rõ chủ thể ẩn và mô tả tâm trạng của người ấy.
Đại từ ta trong hịch có làm văn bản thành biểu cảm không?
Không. Trong hịch, chiếu, cáo, chữ ta là người đang lập luận, kêu gọi. Dù có những câu bộc lộ cảm xúc mạnh, mục đích chung là thuyết phục, nên phương thức chính thường vẫn là nghị luận, biểu cảm là yếu tố kết hợp.
Có cần nêu nhân vật trữ tình khi trả lời phương thức biểu cảm không?
Không bắt buộc, nhưng nên nêu. Một câu chỉ ra ai đang bộc lộ, bộc lộ về điều gì kèm một hai dấu hiệu ngôn ngữ sẽ làm câu trả lời có căn cứ rõ ràng và cho thấy bạn hiểu bản chất của biểu cảm.